thumb|220px|El JenTower, con un altor de 159 metros, l'edificiu más altu de Jena. thumb|220px|Vvita del centru de la ciudá. thumb|220px|La plaza del mercáu cola estatua de Juan Federico'l Magnánimo, fundador de la universidá. thumb|220px|Lobdeburg, el castiellu de los fundadores de la ciudá de Jena. thumb|220px|La universidá de Jena alredor de 1600. thumb|220px|Jena en 1720 - pintura de G. Bodenehr. thumb|220px|Muriu de la ciudá medieval; pintura de G. Kraus (1800). Jena ye una ciudá del centru-este d'Alemaña, nel estáu de Turinxa, asitiada nel valle del ríu Saale y arrodiada de montes acantiladas caliares y montes.
Jena ta a 250 km del sur de Berlín, a 370 km del noroeste de Múnich. A 20 km direición oeste atópase Weimar.
Jena fíxose famosa por dos motivos: por tener una de les universidaes con más tradición cultural y científica d'Alemaña y pol so importante industria óptica (Carl Zeiss AG).
Alredor de 1800 Jena conviértese, xunto con Weimar, nel centru cultural d'Alemaña. Nesta dómina nacen en Jena el Romanticismu Universal, el Idealismu Alemán y gran parte de la Clásica de la lliteratura alemana.
Historia Edá Media Los primeros asentamientos alredor de la ciudá daten del sieglu VIII. Jena apaez por escritu per primer vegada nun documentu de 1182. Faía 1230 la familia de nobles von Lobdeburg concedió-y l'estatus de ciudá. Xusto dempués construyóse la muralla, un elementu importante de la ciudá, yá que Jena tuvo na rexón fronteriza de los países alemanes colos países eslavos. Nos siguientes años recibió pasu ente pasu más autonomía alministrativa y xurídica. Nestos sieglos produció un fuerte crecedera económica gracies a la vinicultura. Esta crecedera amosar en testos llatinos de la dómina, onde puede lleese la frase «Jena, l'Atenes del Saale» («Athenae ad Salam»). En 1286 fundóse un monesteriu dominicu y en 1301 otru de monxes cistercienses. Esti postreru construyóse cerca de la ilesia San Miguel, alredor de la cual tamién construyir nueves viviendes qu'amosaben el bienestar de la población. A partir de 1331 los nobles de Wettin asumieron el poder sobre la ciudá. En 1414 fúndase un monesteriu de carmelites. A finales del sieglu XIV construyóse una nueva ilesia gótica de San Miguel y un nuevu conceyu. Nel añu 1485 Jena pasa a pertenecer al acabante crear llinaxe Ernestino de Wettin-Saxonia.
Edá Moderna La Reforma Luterana En 1517 empieza la Reforma de Martín Lutero (1483-1546) en Wittenberg, la capital de los países Ernestinos (asitiada a 150 km de nordeste de Jena). La nueva doctrina sopeléxase rápido; en Jena faise bien popular por cuenta de los sos trés monesterios. Lutero viaxa a Jena de cutiu pa tomar parte n'alderiques y sermones sobre les idees de la Reforma. En 1523 el teólogu Martín Reinhardt espón nún de los sos sermones l'aguada más radical de les nueves doctrines. De resultes Federico III el Prudente (1486-1525) manda a Lutero p'aselar la situación. Lutero fai prevalecer la so doctrina na ciudá y Reinhardt ye obligáu a abandonar la ciudá. N'agostu de 1524 produzse un discutiniu ente los reformadores Lutero y el so ex profesor Andreas Bodenstein von Karlstadt (1482-1541) nel llocal públicu “Osu Negru” de Jena. Esi mesmu añu espulsar a Karlstadt de Turinxa. Les interpretaciones radicales de la Reforma dan llugar a la Guerra de los llabradores alemanes (1524-1525) nel sur d'Alemaña. En 1525 la batalla llega a Jena, onde se producen fuertes enfrentamientos ente los dos bandos. Tres la guerra, la Reforma pierde'l so calter revolucionariu nel ámbitu social, y ésti queda amenorgáu a los círculos teolóxicos.
Fundación de la universidá y circunstancies históriques Tres la muerte de Federico III el Prudente en 1525 el so hermanu Juan el Constante convertir en príncipe-eleutor de Saxonia, que sigue cola implantación de la Reforma. En 1527-28, por indicación de Juan el Constante, la universidá de los Ernestinos, centru de la Reforma luterana, treslladar a Jena por cuenta de una epidemia de peste en Wittenberg. Na Dieta de Speyer de 1529 un grupu de príncipes y ciudaes imperiales alemanes que taben sol lideralgu de Juan el Constante espresen la so protesta contra'l Edictu de Worms de Carlos V (Carlos I d'España) que prohibía creer y enseñar les doctrines luteranes. Esti testimoniu públicu d'oposición contra Carlos V, emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu (SIRG) ye l'entamu d'una nueva etapa nel conflictu ente católicos y luteranos, tamién s'anicia'l términu protestantismu. En 1530 Carlos V refuga les Confesiones de Augsburgu, la primer esposición oficial de los principios del Protestantismu. Como reacción, munchos de los países y ciudaes protestantes funden la Lliga de Esmalcalda pa defender los sos intereses. Tres la muerte del so padre en 1532, Juan Federico I (1503-1554) asume'l cargu de príncipe eleutor de Saxonia y líder de la Lliga de Esmalcalda. Nos años posteriores hai delles negociaciones de la lliga con Carlos V y col Papa Pablo III. En 1535-36 la universidá de Wittenberg vuelve treslladase a Jena, otra vegada por una epidemia de peste.
L'añu 1546 supunxo un xiru pa la Lliga de Esmalcalda. Los Ernestinos sufren una crisis bien grave que provoca un cambéu radical na pequeña ciudá vinicultura de Jena. En 1546 Carlos V se alía col Papa Pablo III contra los protestantes y empecipien una espedición militar contra les ciudaes y los países heréticos. El 24 d'abril de 1547 remata la primer guerra ente católicos y protestantes: les tropes cimeres del emperador Carlos V y el so hermanu Fernando d'Habsburgu trunfen na batalla de Mühlberg sobre les fuercies de Juan Federico I, príncipe-eleutor de Saxonia y los sos aliaos, Juan Federico'l Magnánimo ye encarceláu. Los Ernestinos pierden gran parte del territoriu, incluyendo la capital, Wittenberg, y solo caltienen la comarca de Jena y Weimar.
Juan Federico, entá prisioneru, escueyi Weimar como nueva residencia de la corte y decide fundar una nueva universidá en Jena. Los sos fíos, Juan Federico II y Juan Guillermu I entamen el cambéu de residencia, tresporten pa la universidá la rica biblioteca de Federico III el Prudente (la "Bibliotheca Electoralis" de la universidá de Wittenberg) a Jena. Ye'l tercer y definitivu treslláu de la universidá ernestina. En 1548 el “Colegium Jenense” (n'alemán Hohe Schule) abre les sos puertes nel ex monesteriu dominicu, el mesmu llugar onde tuvo allugáu nos años 1527-28 y 1535-36. Munchos de los profesores y estudiantes de Wittenberg tamién se treslladen a Jena. En 1558 Fernandu I d'Habsburgu (nuevu emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu) concede'l estatus d'universidá pal Colegium Jenense.
La puxanza de Jena como ciudá universitaria Tres la inauguración del “Colegium Jenense” en 1548 aumenta de rápido'l númberu d'estudiantes. La universidá y la imprenta causen una fuerte crecedera económica na ciudá. En 1553-58 los ex colegues de Lutero publiquen la primer edición estendida de los testos del Reformador en doce tomos (Jenaer Lutherausgabe), la más importante mientres los siguientes trés sieglos. Publicóse gracies a los manuscritos que'l teólogu Georg Rörer (el secretariu de Lutero) tresportó a Jena. A finales del sieglu XVI la universidá de Jena convertir en centru importante de la ortodoxa luterana, y caltién continuos alderiques teolóxicos con otres universidaes luteranes (Leipzig, Wittenberg, Tubinga, Núremberg). La Guerra de los Trenta Años (1618-48) afecta duramente a Jena. Tres la guerra la universidá de Jena pasa a ser la universidá más grande d'Alemaña (1706-20). Nestos años la Pequeña Edá de Xelu produz un amenorgamientu de la vinicultura mientres el sieglu XVIII.
Alredor de 1800 - Centru cultural d'Alemaña thumb|220px|Jena alredor de 1800: F. Schiller, Wilhelm von Humboldt, Alexander v. Humboltdt y J.W.Goethe. thumb|220px|Alcuentru históricu en 1806: G.W.F. Hegel y Napoleón, “l'espíritu universal a caballu” dempués de la batalla de Jena. Alredor de 1800 remata la Ilustración alemana en Jena (universidá) y Weimar (residencia de la corte). La duquesa Ana Amalia y el so fíu, el duque Carlos Augusto, exercen nel so territoriu Saxonia-Weimar un réxime absolutista ilustráu y bien lliberal. Esto y una escepcional constelación de distintos personaxes famosos favorecen un clima bien granible culturalmente. Nesti ambiente creativo desenvuélvese'l Romanticismu Universal (Jenaer Frühromantik), l'Idealismu Alemán (Deutscher Idealismus) y la etapa clásica de la lliteratura alemana (Weimarer Klassik). Esta dómina empecipiar cola llegada de Johann Wolfgang von Goethe a Weimar en 1775.
La influencia universal de Goethe Goethe trabaya como xefe de ministros pal duque Carlos Augusto, gracies a lo que pudo dedicase a la investigación. Amás de poética y lliteratura estudia distintos campos científicos (xeoloxía, bioloxía) na universidá de Jena. En 1784 Goethe y el profesor de medicina Justus Christian Loder afayen nel Institutu d'Anatomía de Jena el güesu “incisivum” nel home. Hasta'l momentu'l desconocimientu d'esti güesu n'humanos yera un argumentu contra les rellaciones de parentescu col mundu animal. Como otros científicos racionalistes de la dómina, Goethe y Loder teníen el convencimiento d'un mesmu orixe de les especies. Goethe, amás de les sos obligaciones polítiques, dedica gran parte de la so vida a la universidá de Jena. Esfruta de la sociedá creativa na ciudá universitaria, amás de poder alloñase de los sos deberes familiares y alministrativos en Weimar. Gracies a les sos iniciatives profesores de sonadía de tol país alleguen a la universidá de Jena. Entama munchos aspeutos de la ciudá y de la universidá, por casu la construcción de cais y de proteiciones contra les llenes del ríu Saale; tamién funda les coleiciones mineralóxiques y anatómiques de la universidá. Gracies a la so iniciativa y lideralgu en 1793 inaugúrase'l xardín botánicu.
Goethe y Schiller – la etapa clásica de la lliteratura alemana En 1789, por iniciativa de Goethe, Friedrich Schiller (1759-1805) consigue una cátedra en Jena. De primeres Goethe y Schiller nun comparten amistá, los dos poetes son demasiáu distintos; el mozu Schiller entá ta na etapa del Sturm und Drang (nube y ímpetu) y Goethe yá la superó. Cinco años dempués, el 13 de xunu de 1794, Schiller convida a Goethe a Jena pa propone-y una collaboración nel periódicu lliterariu “Horen“. Ye l'entamu d'una amistá bien intensa y granible. A partir d'entós desenvuelven el so conceutu estéticu de lliteratura. Nestos años munchos pensadores importantes escriben pa Horen (Johann Gottfried Herder, Friedrich Hölderlin, Wilhelm y Alexander von Humboldt). Schiller vive y trabaya casi tol añu na so casa de veranéu; Goethe tamién tien una casa en Jena al llau del xardín botánicu que tanto-y gusta, onde escribe grandes partes de les sos obres clásiques (pe. “Germán y Dorotea“, “Fausto“, “Guillermo Meister“).
Los filósofos del Idealismu alemán (Deutscher Idealismus) En 1794 el filósofu Johann Gottlieb Fichte, entá bien nuevu, treslladar a Jena pa tomar cargu de la so primer cátedra. En 1792 la so obra “Intento de crítica de toa revelación” tuviera gran repercusión polo que los estudiantes acuéyenlu con muncho entusiasmu. La mayoría de les sos obres importantes d'estos años salen de les sos llectures universitaries, como “Teoría de la ciencia”, de 1794, onde Fichte desenvuelve'l idealismu suxetivu. La casa de Fichte, con una aula pa llectures y alderiques, convertir nun ye un centru cultural filosóficu y románticu.
En 1796 Friedrich Wilhelm Joseph Schelling consigue una cátedra na universidá de Jena. Como Fichte, Schelling tamién ye una influencia bien importante pal romanticismu de Jena. Equí aníciase la so obra principal “Sistema del idealismu trascendental” (1800), una obra clave nel idealismu alemán.