Santa Coloma de Gramenet ([ˈsantə kuˈɫomə ðə ɣɾəməˈnɛt]), enantes llamada Gramenet de Besòs, ye una ciudá y conceyu asitiáu na provincia de Barcelona, Cataluña. Pertenez a la contorna del Barcelonés. Santa Coloma de Gramenet ye la séptima ciudá más poblada de la provincia de Barcelona, la novena de Cataluña y la cincuentena sesta d'España.
Xeografía thumb|400px|Oeste de Santa Coloma. thumb|250px|Ilesia mayor. Santa Coloma de Gramenet asítiase al este del ríu Besós, ente la Serralada de Marina y el planu de Badalona.
Llenda al norte col conceyu de Montcada i Reixac, al sur col de Sant Adrià de Besòs, al este col de Badalona y al oeste col de Barcelona. Dende la plaza de la Vila de Santa Coloma hasta la plaza de Cataluña de Barcelona solo hai 9 km.
La topografía del conceyu ye bastante accidentada. Perpendicularmente al ríu Besós hai tres sierres urbanizaes total o parcialmente de norte a sur: la Sierra de San Mateo (que forma parte de la Sierra de Marina), la Sierra de les Mosques d'Asa (tamién llamada Montserrat dels Pobres), y la Sierra d'en Mena. Estos trés sierres formen ente elles dos valles (onde escurríen d'antiguo los sos rieres): el valle de Carcereña (o valle Pallaresa) y el valle de Sistrells.
El puntu más altu del conceyu ye l'antiguu pobláu íberu Puig Castellar, con 303 m.
Historia Diversos afayos arqueolóxicos de la dómina neolítica y eneolítica, afayaos dientro del términu de Santa Coloma de Gramenet, ponen de manifiestu la presencia d'agrupamientos humanos siquier dende l'añu 3500 e. C. Paez qu'ente los sieglos X y VI e. C. llegaron a la zona diverses migraciones del norte que confluyeron poco tiempu más tarde nel asentamientu de la tribu ibérica de los layetanos, establecida nel sieglu VI o V e. C. nel pobláu del Puig Castellar, nel estremu norte del actual conceyu. Ocupaben tola franxa costera dende Sitges hasta Blanes, y la so cultura sobrevivió hasta que'l fuerte impautu de la conquista romana (sieglu III e. C.) supunxo l'entamu de la so progresiva estinción. El pobláu del Puig Castellar foi abandonáu probablemente a principios del sieglu II e. C.
Apenes hai datos de la población en dómina romana y visigótica. Paez qu'había delles villes esperdigaes nel valle, cerca del Besós, bien influyíes peles ciudaes vecines: Baetulo (Badalona), activa hasta'l sieglu II d. C., y Barcino (Barcelona).
Dempués del relativu abandonu que supunxo la invasión sarracena, a partir del sieglu IX empecipióse la repoblación del sector. Los nuevos pobladores, veníos del norte, teníen de conocer la tradición del martiriu de Santa Coloma (Santa Columba de Sens, sacrificada polos romanos na Galia nel añu 274, cuando solamente tenía 17 años) y ye probable que-y dedicaren una ilesia prerrománica que foi destruyida por Almanzor en 985. Nel mesmu llugar edificóse un templu románicu, documentáu dende 1019, que subsistió como parroquial mientres más de siete siglos. Alredor d'esta ilesia empezó a formase'l primer nucleu urbanu, que coesistía con delles antigües masías. Esta hipótesis sobre l'orixe del topónimu "Coloma", defendida pol historiador local Joan Vilaseca Segalés, oldea cola sostenida por otres fontes según les cualos "Coloma" sería el resultáu de la evolución de la pallabra llatina "columbarium", nome que los romanos daben al llugar onde s'asitiaben les urnes colos restos incineraos de los cadabres. La sistemática cristianización de nomes "paganos" exercida pol poder de la Ilesia católica apurrió'l calificativu de Santa, tan común, per otra parte n'otros topónimos.
En 1966 viose sorprendíu pol encarcelamientu ensin fianza del que fuera'l so alcalde del 2 d'ochobre de 1959 a 11 de xunu de 1965, Víctor Jove Minguillón, acusáu de confechu por cobrar sobornos pola concesión de llicencies., Diario Vasco, 20 d'abril de 1966, páxina 4
En 2013 xunir a la Rede de Conceyos pola Tercer República, convirtiéndose nel conceyu más pobláu de la mesma hasta la incorporación de Parla en 2016. Tamién mientres anguaño fíxose un afayu d'agües termales soterrañes nel barriu del Fondu.
Llugares d'interés
El Conceyu y la Plaza de la Vila La plaza de la Vila, cola so correspondiente urbanización, surde a finales del s. XIX nos terrenos de la sumida masía de Can Pascali.
El primer nucleu d'edificios, conocíu como Casa de la Villa o Conceyu Nuevu, data del añu 1886 y constaba de les dependencies del gobiernu municipal, xunto col xulgáu-prisión y una escuela.
Ilesia mayor de Santa Coloma thumb|250px|Ilesia mayor, dedicada a Santa Coloma, mártir del sieglu III d. C. Esti templu dedicáu a Santa Coloma (mártir), foi construyíu ente'l 26 de mayu de 1912 cuando se punxo la primer piedra y el 5 de setiembre de 1915 cuando s'inauguró. Ye unu de los últimos edificios d'estilu neogóticu que se construyeron en Cataluña ente les postreres del sieglu XIX hasta los principios del sieglu XX. Una nueva interpretación del góticu medieval fecha embargu con una bona dosis de llibertá.
Na fachada esterior contémplase un ventanal ojival en llugar del típicu rosetón con una vidrera que representa la Virxe de Montserrat. La torre-campanariu de planta octogonal que s'alcen mediu ye rematada por un pináculo cónicu de baldosa negra que tien reminiscencies de la Europa del Norte. Atopamos, al empar, dellos detalles del Modernismu catalán de la dómina como la ornamentación qu'arrodia la parte cimera del campanariu a base de unes almenes apuntiaes y unes cruces griegues. Una carauterística notable de tol conxunto esterior ye suverticalidad que-y da un aire "trascendente".
L'interior lluz un artesonado que recuerda'l techu de la capiya de Santa Ágata de Barcelona. Ye un escalonamientu de vigues de madera que forma caxellos rectangulares. Nun falta tampoco la buelga del movimientu modernista, reflexáu na combinación de piedra artificial y el lladriyu vistu y na ornamentación que lleven los dos capiteles - unu inferior y otru superior - que sofiten a cada columna.
Arquiteutos y construcción
El templu foi proyeutáu y les sos obres, en parte, dirixíes por Francesc d'Assís Berenguer i Mestres, íntimu collaborador del xenial Gaudí con quien trabayó mientres venti y siete años. Como Berenguer nun tenía'l títulu d'arquiteutu, el proyeutu foi robláu por Miquel Pascual i Tintorer. Paez qu'esti asumió la direición de les obres cuando en Berenguer morría de secute en 1914, a los cuarenta y siete años. La construcción sufragar con un legáu de Mn. Jaume Gordi que yera fíu del pueblu y que morriera unos años antes.
Un retablu qu'había nel Altar Mayor foi destruyíu los primeros díes de la guerra civil de 1936-1939. Dempués de probar delles soluciones pa vistir la desnudez que dexara l'ausencia d'esti retablu, construyóse la mampara de cerámica que güei se contempla, obra de Ricardo Altés. Estrenar en 1990 con motivu del 75 aniversariu de la inauguración del templu.
thumb|250px|Vidreres de la Ilesia Mayor Los vitrales
Los ventanales de la parte cimera del ábside fueron provistos con siete vidreres. Hai que reparar los trés que nel centru, fechos pol dibuxante Pere Cánovas y el vidreru Francisco Queixalós qu'ufierten una rica diversidá de colores.
El del mediu representa Santa Colona (Patrona) colos sos distintivos llexendarios (la osa, el fueu y l'agua, el palombu y la Biblia).
El de la esquierda reproduz los signos históricos del pueblu colomense mientres el so llargu periodu rural (la Torre Pallaresa, la torre Balldovina, el Puig Castellar, "la Ilesia Vieya" y los productos agrícoles más típicos de los que vivía'l campesinado local) El de la derecha plasma los dos edificios más emblemáticos de la ciudá actual (el Conceyu y la ilesia de Santa Coloma).
Amás, el color azul que decora la parte inferior de los dos vitrales - "lo rural" y "lo urbano" - remembra'l ríu Besós presente en toles dómines.
La Imaxe de la patrona de la ciudá, Santa Coloma Mártir A la derecha del Altar Mayor atópase la imaxe de la patrona de la ciudá, Santa Coloma Mártir, orixinal del sieglu XV. La so cara quedó estropiada por un fueu mientres xunetu de 1936 provocáu pol bandu republicanu y, darréu, foi reconstruyida con una fisonomía un pocu distintu a la que tenía primero. thumb|250px|Santa Coloma Mártir, Patrona de la ciudá.
La rectoría thumb|250px|Edificiu de la rectoría, allegante a la ilesia mayor de la población. Xunto al templu ta la rectoría, d'un goticismu bien austeru, casi arqueologista, afatiada por un xuegu de ventanes aspillerada y, coles mesmes, por una cierta asimetría que-y dan, dientro de la so severidá, un llixeru aire d'estilu modernista.
Parroquia San José Oriol L'actual ilesia de Sant Josep Oriol ocupa'l mesmu allugamientu de la primitiva ilesia románica del sieglu XI, sustituyida en 1761 por un nuevu templu barrocu, que foi destruyíu en 1936. Del edificiu actual, l'elementu más remarcable ye'l presbiteriu, decoráu pol artista Grau Garriga, y que ta presidíu por un atanante tapiz d'algodón en forma de corderu Esquix, que simboliza Xesucristu.
El pobláu ibéricu del Puig Castellar
El pobláu ibéricu allugar nel visu del Puig Castellar, de 303 m d'altitú. Trátase de los restos d'una aldega d'una tribu laietana, fundada nel sieglu VI e. C. y que perduró hasta los sieglos III e. C. o II e. C., xustamente cola llegada de los romanos nes tierres.
El pobláu yera de tamañu mediu, dedicáu básicamente a l'agricultura y la ganadería, anque muertes atopaes confirmen actividá comercial con civilizaciones estranxeres como la griega o la cartaxinesa. La estructura del pobláu ye elíptica, con trés calles llonxitudinales y una superficie d'unos 4000 m², lo que s'envaloraba unos trenta edificios y una población d'unos 200 habitantes. Pol so defensa y seguridá, el pobláu taba arrodiáu con una muralla.
El pobláu foi afayáu en 1902 por Ferran de Sagarra, que realizó les primeres escavaciones y afayos, cedíes al Institutu d'Estudios Catalanes. Los trabayos fueron siguíos per Serra-Ràfols y darréu pel centru escursionista Puig Castellar. Anguaño la mayoría de los oxetos descubiertos atopar nel Museo Torre Balldovina.
Pa recuperar el patrimoniu históricu, dende 2007 celébrase la Fiesta Íbera na ciudá. Ente les actividaes, destaquen les representaciones de la vida cotidiana de los íberos.
La Torre Pallaresa
thumb|250px|Torre Pallaresa, masía fortificada del sieglu XVI na sierra de Marina. La Torre Pallaresa ye unu de los edificios más representativos de la aquitectura catalana del sieglu XVI, declarada monumentu históricu-artísticu d'interés nacional en 1931. Asítiase pela rodiada de la ciudá, en plenu valle Carcereny.
Los historiadores daten los sos oríxenes alredor de l'alta Edá Media. Darréu, a finales del sieglu XIV, pasó de la familia Carcereny a manes de Jaume Pallarès (d'onde-y vien el nome). Sicasí, en 1520 la vilba de Pallarès vendió a los Cardona. Estos postreros tresformaron el vieyu casal dándo-y l'apariencia actual.
La estructura del edificiu ye d'una planta gótica con una galería de solana enriba y dos torres llaterales d'altor desigual coronaes tamién con una galería. La decoración del edificiu entemez elementos góticos con renacentistes (bustos, medallones, motivos florales, etc), onde destaca la portada principal y el patiu interior.
Can Roig i Torres thumb|250px|Conservatoriu Can Roig y Torres Asitiada nel cascu antiguu, ye consideráu l'edificiu más emblemáticu de toles construcciones colomenses de principios de sieglu. Foi construyida ente 1910 y 1913 por iniciativa de Rafael Roig y Torres y ganó'l premiu del Conceyu y la Diputación de Barcelona. La estructura de la casa ye en forma de V y el centru llevanta una torre central más alta coronada con un pináculo. L'edificiu entemez elementos modernistes y novecentistas.
Mientres años tuvo diversos usos: hospital mientres la Guerra Civil Española, sede de la Falanxe, escuela y, una vegada adquirida pol consistoriu, sede de la Escuela Municipal de Música. En 2007 inaugurar nel sosuelu del edificiu'l nuevu Auditoriu de la ciudá.
Can Mariner