Cork (irlandés: Corcaigh, deriváu de corcach, marisma) ye una ciudá na República d'Irlanda, capital del condáu homónimu na provincia de Munster. Con una población de 125,622 habitantes en 2016, ye la segunda ciudá más poblada del país, detrás de Dublín, y la tercera de la Irlanda (islla).
Cork ta construyida sobre'l ríu Lee, que por un curtiu tramu encruciar en dos canales, creando una islla na que se llevanta'l centru de la ciudá. El puertu de Cork ye'l segundu puertu más importante del país y unu de los puertos naturales más grandes del mundu.
Historia
Oríxenes thumb|270px|Conceyu de Cork. Detrás, la torre Elysian, l'edificiu más altu de la islla d'Irlanda. thumb|270px|Calle San Patriciu (St Patrick's Street)
Cork creció alredor del monesteriu fundáu por San Finbar nel sieglu VI. Les invasiones viquingues, qu'empezaren nel sieglu VIII, intensificar a principios del sieglu IX. Nos Añales de los cuatro maestros méntase la esistencia d'un establecimientu viquingu permanente escontra 846.Michael A. Monk, John Sheehan (eds.): Early Medieval Munster: Archaeology, History and Society. Cork, Cork University Press, 1998. p. 172. ISBN 1-85918-107-4 Nel sieglu XII, invasores anglonormandos tomaron la ciudá. La carta de la ciudá foi concedida pol príncipe Juan mientres la so primer visita a Irlanda en 1185.Frame, Robin: Ireland and Britain. 1170-1450. Londres, The Hamblendon Press, 1998. p. 17. ISBN 1-85285-149-XThe Irish Penny Magacín Vol I, N° 14. Dublin, 1833. p. 106 La construcción de la muralla, que les sos ruines permanecen, empezó nel sieglu XIII.
A lo llargo de los sieglos, gran parte de la ciudá tuvo que ser reconstruyida por causa de repitíos quemes.
Edá Media El gobiernu municipal de Cork taba remanáu per cerca de 12 o 15 families de comerciantes que fixeren la so fortuna gracies al comerciu con Europa continental, cuantimás esportando llana y pieles ya importando vinu, fierro y sal. D'estes families, solamente los Ronayne y los O'Spaelain yeren d'orixe irlandés gaélicu.
El títulu del alcalde de Cork (Mayor of Cork) apaez mentáu per primer vegada nuna carta real de 1318. Foi camudáu al de Lord Mayor en 1900.
La población yera d'aproximadamente 2100 habitantes, pero sufrió un severu amenorgamientu en 1349, cuando cuasi la metá de los ciudadanos morrió mientres la epidemia de peste negro.
En 1491, la ciudá participó na Guerra de les Roses cuando Perkin Warbeck –que dicía ser Ricardo de Shrewsbury, segundu fíu home d'Eduardo IV– llegó en busca d'aliaos pa derrocar a Enrique VII.Hahn, Emily: Fractured Emerald: Ireland. Y-reads. p. 91 L'alcalde y otros ciudadanos importante acompañar a Inglaterra, pero fueron prindaos y executaos dempués de que la rebelión fracasara. Pol sofitu de munchos de los sos habitantes a los miembros de la Casa de York mientres la guerra, Cork foi moteyada "la ciudá rebalba" (the rebel city).
Una descripción escrita en 1577 define a Cork como "la cuarta ciudá d'Irlanda... onde tienden a vixilar les puertes a cada hora... nun confíen nel país que colinda y cásense solamente ente ellos, por que la ciudá toa quede xunida n'afinidá".Maxwell, Constantia: Irish History from Contemporary Sources (1509-l610). G. Allen & Unwin, 1923. p. 368.
Sieglu XVIII Ente fines del sieglu XVII y principios del XVIII, protestantes franceses (hugonotes) llegaron a Cork fuxendo de la persecución relixosa de Lluis XIV. Nesti periodu llevantáronse nuevos edificios, munchos d'estilu xeorxanu, como en Dublín. Dellos exemplos son la Ilesia de Cristu (Christ Church, 1720-26), ia Ilesia de Santa Ana (St Anne's Shandon, 1722-26) y un edificiu d'oficines d'aduana (Custom House, 1724).
L'actividá portuaria creció considerablemente, y los comerciantes esportaron grandes cantidaes de mantega y de carne de vaca a Gran Bretaña, el restu d'Europa y Norteamérica.
Clima Cork tien un clima templao y cambiante, con abondosa agua y ensin temperatures estremes. Les temperatures per debaxo de 0 °C o enriba de 25 °C son rares. La precipitación añal media –la mayoría en forma d'agua– ye 1227,9 mm. Hai, en permediu, siete díes de xarazo y once de nieve o xarazu per añu, pero la nieve nun suel atropase por más de dos díes.
Llugares d'interés 250px|thumb|Mercáu Inglés 250px|thumb|Catedral de San Finbar 250px|upright|thumb|Ilesia de Santa Ana Munchos edificios son d'estilu xeorxanu, anque hai tamién notables exemplos d'arquiteutura moderna. La cai principal, St Patrick's Street, foi remocicada en 2004. A lo llargo del so percorríu, que ye piatonal en dellos tramos, atópense destacaos edificios. L'axacente Grand Parade ye una avenida arbolada, con oficines, negocios ya instituciones financieres. Nel antiguu centru financieru, South Mall, hai dellos bancos que'l so interior ye del sieglu XIX como, por casu, la sede del Allied Irish Bank, que d'antiguo foi una casa de cambéu. La moderna torre County Hall, propiedá del gobiernu llocal, foi'l rascacielos más altu de la islla dende 1968 hasta 2008, cuando se construyó The Elysian, tamién en Cork. Del otru llau del ríu tópase Our Lady's Psychiatric Hospital (Hospital Psiquiátricu de La nuesa Señora), l'edificiu más llargu d'Irlanda. Foi construyíu na dómina victoriana, y foi anováu y convertíu nun complexu residencial.
Hai dos catedrales na ciudá: la Catedral de Santa María y Santa Ana (Cathedral of Saint Mary and Saint Anne, conocida tamién como St Mary's Cathedral y North Cathedral), católica, y la Catedral de San Finbar (St Finbarre's Cathedral), perteneciente a la Ilesia d'Irlanda.
La Ilesia de Santa Ana (Church of St Anne), nel distritu de Shandon, ye l'edificiu más famosu de Cork. Les cares norte y este de la so torre tán recubiertes con arenisca colorada, los este y sur, cola piedra caliar blanca que predomina na rexón. El reló de la torre ye conocíu como "el Mentirosu de les Cuatro Cares" (the Four-faced Liar) porque dende la base del edificiu cada reló paez amosar una hora distinta. Shandon ta abierta al públicu, que puede tocar les campanes.
El Conceyu, otru edificiu de piedra caliar, sustitúi l'antiguu, que foi destruyíu polos Black and Tans el 11 d'avientu de 1920 mientres la Guerra d'Independencia nel fechu llamáu "la Quema de Cork". Como xestu de reconciliación, el gobiernu británicu asumió los costos de construcción del nuevu edificiu na década de 1930.
El Mercáu Inglés, accesible dende les cais Grand Parade, St Patrick's, Oliver Plunkett Street y Princes, ye un mercáu cubiertu onde se viende toa clase d'alimentos. Anque los sos oríxenes remontar a 1610, l'edificiu actual data de 1788.
Dos espacios verdes importantes son el parque Fitzgerald, al oeste de la ciudá, y los xardinos de la Universidá, derrotos pel ríu Lee.
Nes contornes de la ciudá tamién hai curiosos turísticos. Unu d'ellos ye'l Castiellu de Blarney, famosu pol so piedra. Según una lleenda, la piedra concede'l don de la elocuencia a quien la besa. A 2 km del centru atopa'l Castiellu de Blackrock, un castiellu del sieglu XVI reconstruyíu en 1829 nel que funciona un observatoriu.
Cultura thumb|250px|left| Cai del Rei (King Street, güei MacCurtain Street), c. 1900 thumb|250px|left|Muelle de Farren
Cork tien una intensa vida cultural. La ciudá ye sede de numberosos institutos d'arte, como la Cork School of Music y Crawford College of Art and Design. Nel edificiu Firkin Crane funciona'l Institute for Choreography and Dance, onde se dan clases y obres de danza contemporánea. Hai compañíes de ballé, como Cork City Ballet, y de teatru independiente. D'estes postreres, la más conocida ye Corcadorca Theatre Company, na que participó Cillian Murphy. Dos de los teatros son el Everyman Palace Theatre —el más vieyu de la ciudá, na cai MacCurtain— y el Granary Theatre, especializáu n'obres contemporánees. Na Cork Opera House preséntense obres musicales y tamién teatrales. Dende 2008, na antigua Christ Church funciona'l centru cultural municipal Triskel Arts Centre. Ente les galeríes d'arte atopen la Crawford Municipal Art Gallery y la Lewis Glucksman Gallery, inaugurada en 2004 y nominada al premiu Stirling en 2005. Tolos años realicen el Cork Film Festival y el Cork Jazz Festival.
Inmigrantes de tol mundu, especialmente de Polonia, Lituania, Letonia y, en menor midida, de países africanos y asiáticos, contribuyeron a la diversidá cultural de Cork, que se reflexa na recién crecedera de restoranes y tiendes multiculturales. A finales del sieglu XIX hubo una significativa inmigración de xudíos procedentes de Lituania y Rusia. Munchos ciudadanos xudíos, como Gerald Goldberg (delles vegaes Lord Mayor), David Marcus (escritor) y Louis Marcus (realizador de documentales), tuvieron un papel importante na Cork del sieglu XX. Sicasí, anque entá esisten el barriu xudíu y la sinagoga, la comunidá xudía ye anguaño cuasi inesistente.
Cork foi Capital Europea de la Cultura en 2005.Unu de los proyeutos más importantes desenvueltos esi añu foi'l Cork Caucus, nel qu'un grupu d'ente sesenta y ochenta artistes, escritores y filósofos cavilgaron sobre temes artístiques, políticos y culturales.
Hai rivalidá ente Cork y Dublín. Los habitantes ver a sigo mesmos como distintos al restu d'Irlanda. Humorísticamente, autodenomínense "los rebeldes" (the rebels), llamen al condáu "el condáu rebalbu" o "República Popular de Cork" (the Rebel County, The People's Republic of Cork) y a la ciudá, "la verdadera capital" (the Real Capital). Lleven camisetes y otres prendes cola frase "República popular de Cork" impresa en dellos idiomes como inglés, irlandés, polacu ya italianu. La bandera bicolor de Cork, xunto cola bandera irlandesa o sola, ondea n'edificios privaos y públicos, incluyíu'l Palaciu de Xusticia, la estación d'autobús y la estación de tren.
Tradiciones thumb|250px|Palaciu de Xusticia
La ciudá tien una gran cantidá de tradiciones gastronómiques, delles compartíes con otres zones d'Irlanda, y otres específicamente locales. Les comíes más famoses de Cork son los crubeens (pates de gochu fervíes) y drisheen (una especie de morciella), que polo xeneral sirvir con tripes.
Otres tradiciones inclúin la celebración (anguaño suspendida) que marca'l regresu de la carne a la mesa a la fin de la Cuaresma. Festexáu a principios del sieglu XIX, y denomináu "whipping the herring" (azotando a la sardina), esti ritu consistía nun paséu peles cais hasta'l ríu Lee d'un carniceru local qu'azotaba una sardina con un llátigu, siguíu polos ciudadanos. Una vegada que llegaba al ríu tiraba la sardina a l'agua, tomaba una pata de corderu afatada con cintes y volvía al so negociu, onde distribuyía cachos de carne a los espectadores.
Dende hai 40 años, la ciudá recibe'l Guinnes Jazz Festival (Festival de Jazz) que tien llugar nel mes d'Ochobre y que dota les sos cais d'un ambiente allegre y escepcional pa esfrutar de la ciudá.
Medios de comunicación
Radio y televisión La banda de radio FM de la ciudá ta atarraquitada: amás de RTÉ Radio 1, RTÉ 2fm, Lyric FM, Radio na Gaeltachta, Today FM, y Newstalk, hai emisores locales como Cork's 96FM, 103FM County Sound, CUH FM, Cork Campus Radio y Rede FM.
Cork tamién tien numberoses estaciones pirata, que tuvieron la so puxanza nos 80. Inda perviven dalgunes, anque'l recién regulador de comunicaciones Comreg cerró un gran númberu d'elles nos últimos dos años.
Cork ye llar de dos estaciones de televisión, RTÉ Cork na cai Fr. Matthew y la South Coast TV, televisión rexonal del sur d'Irlanda.
Tamién s'atopen en Cork la RTÉ Vanbrugh String Quartet, con escelentes númberos musicales, incluyendo John Spillane, The Frank And Walters, Sultans Of Ping, y Rory Gallagher. Los cantantes d'ópera Cara O'Sullivan, Mary Hegarty, Nyle Wolfe, Brendan Collins y Sam McElroy tamién son de Cork.
Prensa