L'idioma guajiro o wayúu, nel so nome propiu (autoglotónimu) wayuunaiki [wayūnaiki] (wayuu: identidá étnica de los guajiros, ver wayúu; y naiki: idioma), ye faláu per cerca de 400 mil persones nel departamentu colombianu de La Guajira y nel norte del estáu venezolanu del Zulia, pertenez a la familia llingüística arawak,Mansen, Richard y David Captain (2000) "L'idioma wayuu (o guajiro)"; María Stella González de Pérez y Mª L. Rodríguez de Montes (eds.) Llingües indíxenes de Colombia: una visión descriptiva: 795-810. Bogotá: Institutu Caro y Cuervo. subfamilia maipureana, tueru norte,Proel cercanamente rellacionáu cola llingua de los añú de la mariña zuliana, la de los lokono de les Guayanes y la de los taínos de les Antilles.
Historia La forma fonética de dalgunos de los primeres americanismos amuesa que la llingua de la que fueron tomaos comparten isogloses col modernu guajiro. Eso suxer que pue ser interpretáu de dos maneres: la primer posibilidá ye que'l guajiro compartía coles variantes de taíno de les Antilles, delles traces frutu de cambeos llingüísticos compartíos por esi grupu de llingües. Esta ye la posibilidá aceptada pola mayoría d'especialistes:Adelaar, 2004, p. 117 (español) ají < *aší / (guajiro) haiši / arawak-lokono haiči < *hátʰi 'chile (pimientu)' (español) folie < *ášy / (guajiro) háiši / arawak-lokono haliči < *hálitʰi 'batata' Estos exemplos amuesen que'l taíno taría más cercanu al guajiro que al lokono. La otra posibilidá ye que los préstamos nun fueren tomaos de taíno sinón direutamente d'otres llingües de la mariña norte del Caribe rellacionaes col guajiro. La distribución precolombina del guajiro paecía más acutada que la qu'ocupó darréu, ya inclusive anguaño. El so territoriu orixinariu yera la península de La Guajira. Darréu ocupó toles veres del llagu de Maracaibo, moviendo na so espansión a les llingües timote-cuica.
Descripción gramatical
Fonoloxía thumb|left|Himnu Nacional de Venezuela en wayú. Rexistra seis vocales y 16 consonantes.Goulet J.G. y Miguel Angel Jusayu (1978) L'idioma guajiro; los sos fonemes, la so ortografía, la so morfoloxía. Caracas: Universidá Católica Andrés Bello.
Vocales Anteriores Centrales Posteriores Zarraes Medies Abiertes
Toles vocales pueden ser geminadas (llargues): aa, ee, ii, ɨɨ, oo, uu. la vocal central baxa ɨ escríbese ü.
Consonantes llabial alveolar palatal velar glotal oclusives nasales fricatives vibrantes aproximantes
† ye una vibrante llateral que se pronuncia cola llingua un pocu más llateral y más tras que la "r" del castellán, escríbese "l". la vibrante doble (rr) escríbese "r".
El llargor de les consonantes oclusives (p, t, k) y nasales (m, n) pue ser llarga, casu nel cual escríbense dobles (pp, tt, kk, mm, nn).
L'acentu en wayú recái xeneralmente na segunda sílaba de la pallabra, sacante cuando empieza en vocal geminada (VV) o consonante siguida de vocal geminada (CVV) o con sílaba zarrada (CVC), casu nel cual l'acentu recái na primera vocal. Nes pallabres d'acentu irregular que nun cumplen estes regles, l'acentu marcar al escribir con una tilde.
La nasalización asocede fonéticamente en wayú, pero nun tien calter fonémico. Presentar nes vocales al llau de consonantes nasales o como traza enfatizadora de determinaes pallabres como ââ "sí", mâ'î "bien" o êêjû "golor".
Gramática Ye una llingua aglutinante.Pimiento Prieto, Margarita y F.J. Pérez Van-Leeden (1997) La traducción d'apartes de la Constitución política de Colombia al wayuu: dellos aspeutos y problemes Amerindia 22: 151-176. Paris Los sustantivos espresar con un sufixu qu'indica'l númberu plural (-kana) o'l singular según seya del xéneru masculín (-kai) o non masculín (-kat). La clasificación plural, singular masculín, singular femenín afecta tola llingua y en particular a los pronomes y les conxugaciones de los verbos.Mansen, Richard (1984) Aprendamos Guajiro. Gramática Pedagóxica de Guajiro. Bogotá: Editorial Townsend. ISBN 0-88312-228-6 Esta obra tomóse como base pa la descripción gramatical. Tamién pueden consultase: Olza, Jesús y Miguel Ángel Jusayú (1986) Gramática de la Llingua chiqui (Morfosintaxis). San Cristóbal (Venezuela): Universidá Católica del Táchiritata. Álvarez, José (1994) Estudiu de llingüística guajira. Macaraibo: Ed. Astru Data. Los pronomes demostrativos, por casu, tienen un raigañu qu'indica si ye masculín singular (chi-), non masculín singular (tü-) o plural (na-), que s'usa na forma básica pa indicar la presencia más cercana (este, esta, estos) y a la que s'amiesta un sufixu pa indicar graos de mayor distancia (-ra/--la, -sa, -a/-ia/-yá), asina: masculín non-masculín plural axacente al falante chiesti tüesta, esto naestos, estes axacente al oyente chiraesi türaesa, esonalaesos, eses non-axacentechisaaquel tüsaaquella, aquello nasaaquellos, aquelles llonxanu chiaaquel llonxanu tiaaquella, aquello llonxano nayaaquellos/es alloñaos/-es L'interrogativu "¿quién? tien forma xeneral non masculina jarat, forma masculina jarai y plural jaralii. Asina pasa con "¿Por qué" o "¿cómo?" (jamüsü, jamüshi, jamüshii) y con "¿cuánto tiempu?" qu'amás s'estrema en pasáu (jetsüirü, jetsüichi, jetsüina) y futuru (jetseerü, jetseechi, jetseena).
Los pronomes personales son: masculín non-masculín pluraltayakaiyo (masc.) tayakatyo (fem.) wayanós, -aspiakaitu (masc.) piakattu (fem.) jiavós, -asniaélnauaellos, -as
El primer fonema (soníu, lletra) del respeutivu pronome personal, desempéñase como raigañu (t-, p-, n- sh- o s-, w-, j-, n-) de los pronomes posesivos, que son prefixos qu'inclúin amás la vocal -a- en primer persona (ta- el mio, wa- el nuesu) y nel plural de la tercer persona (na- d'ellos) o nes demás persones depende del fonema inicial de los sustantivos respeutivos, de manera que (pi-/pü-/pu- el to, nin-/nü-/nu- d'él, shi-/sü-/el so- d'ella). En forma similar el respeutivu fonema inicial puede desempeñase como prefixos de conxugación de los verbos d'aición, pero les variaciones vocáliques qu'asoceden nes mesmes persones y xéneros que nos pronomes posesivos, nun son mesmes del prefixu, sinón afecten a la vocal con qu'empieza'l verbu, que conviértese en de baxa n'alta (i por y, ü por o, o por o).
Los verbos qu'espresen una aición empiecen cola vocal baxa a o les medies y, o, son toos transitivos y dellos intransitivos; mientres los verbos qu'espresen un estáu empiecen xeneralmente por una consonante o una vocal alta i, ü, o (con delles esceiciones como anaa "tar bien"), son toos intransitivos y nun almiten conxugación con prefixu personal.
Tamién s'estremen pol so comportamientu na conxugación de dellos tiempos y maneres, dos clases de verbos según el sufixu que marca'l so infinitivu, que na clase 1 ye una vocal geminada -VV, y na clase 2 ye una vocal simple siguida de -waa.
Polo xeneral, el verbu preciede al predicáu o oxetu y ésti al suxetu (tipu VOS). Preséntense dos esquemes de predicación: unu encruciáu predicáu-suxetu y unu sintéticu, predicáu-centráu o compactu.,Ramírez González, Rudecindo (1996) "Estructures de predicación en Wayunaike"; III Congresu de Llingüística Amerindia y Criolla. Llingües Aboríxenes de Colombia. Memories 6: 297-315. Bogotá: CCELA, Universidá de los Andes, 1999. nel cual la oración componer de namái d'un sintagma con nucleu verbal. La conxugación facer por aciu prefixos personales, infixos y sufixos de manera, tiempu y aspeutu y de númberu-xéneru del oxetu. La negación indicar col prefixu m-, anque tamién esiste'l verbu negativu nójolaa ("nun ser", "nun tar", "nun haber"), y amás "nun haber" o "nun tener" puede espresase col prefixu ma- siguíu del respeutivu sustantivu.
Los axetivos precieden al sustantivu y munchos son derivaos verbales y polo xeneral se verbalizan (indiquen lo que ye daqué). Los númberos son: 1 wane, waneesia 2 piama 3 apünüin 4 pienchi 5 jarai 6 aippirua 7 akaratachi 8 mekiisat 9 mekietsat 10 poloo 11 poloo waneemüin. Los númberos subsiguientes tamién se formen amestando a la primer decena poloo la unidá respeutiva con un sufixu deriváu de -(a) müin: 12 p. piammüin, 13 p. apünüinmüin, 14 p. pienchimüin, 15 p. jaralimüin, 16 p. aippiruamüin, 17 p. akaratachimüin, 18 p. mekiisalümüin, 19 p. mekiétsalümüin. 20 piama shikii. Les decenes posteriores tamién s'indiquen amestando la pallabra shikii al díxitu respeutivu, 30 apünüin shikii, etc.
El wayú presenta sufixos o infixos como marques de casu, en llugar de les preposciones del castellán. Por casu: Llocativos: -(a) pa'a "en" -(y) roku "en" (na agua o otru líquidu) -(a) nain "sobre", "en" -(a) pünaa "por", "al traviés de" Instructivu: -(a) alin "por" (causa, autoría) Inesivo: -(a) lu'o "dientro de" Ablativu: - (a) jee "dende", "de" Adlativo: -(a) müin "escontra", "a"Tamién funciona en dativu como en castellán les preposiciones "a", "pa". Dativos: -(a) püla "pa" -(o) ulia "de", "con referencia a" -(a) tüma "a", "por" -(a) a'o "sobre", "por", "a cerca de" Presea: -(a) ka "con" Comitativo: -(a) maa "con", "acompañáu de" Xenitivu: -se-, -in-, "de" (posedo) Citativos: -yá (p'aquel de quien se fala) -chon (candial, diminutivu) Vocativu: -ee (pa quien se ta falando)
Nes marques de casu la primer vocal xeneralmente modifícase d'alcuerdu a la terminación de la pallabra cola cual enllazar. La marca puede añader al respeutivu demostrativu que correspuende al sustantivu apaecer como pallabra completa a la fin d'una interrogación.
L'idioma wayú na actualidá Dende los años '80,En media lluna fórmase'l futuru wayuu. Ministeriu d'Educación de Colombia na Guajira colombiana impartir educación billingüe español-wayuunaiki nun modelu educativu diseñáu pol Centru Etnoeducativo Kamüsüchiwo'o y con sofitu financieru del gobiernu colombianu y la empresa qu'alministra la mina de Cerrejón; per otru llau, magar l'idioma tuvo una llindada tradición lliteraria, esiste anguaño un creciente interés en rescatar y promover l'usu d'esti idioma; como por casu, ta publicándose un periódicu billingüe n'idioma wayú y idioma español publicáu en Venezuela y distribuyíu en Venezuela y Colombia, llamáu Wayuunaiki;Jayariyú: "Wayuunaiki ye l'únicu periódicu especializáu de Venezuela y Suramérica, con esencia indíxena" / Jayariyú: Nia wanee karalo'uta Wayuunaiki especializáu münaka suma Wenezuela, suma Suramérica wayuu aa'inrüma'in. Aló Presidente. 6 de xunetu de 2010 amás, el gobiernu de Colombia ta encargándose de compilar una traducción al idioma wayú d'una de les obres más representatives del escritor colombianu Gabriel García Márquez, Cien años de soledad."Cien años de soledad" va ser traducíu a llingua indíxena wayuunaiki. Diariu El Universal. Julio de 2010
N'avientu de 2011, la Fundación Wayuu Taya n'alianza con Microsoft, presentaron el primer diccionariu de teunoloxía en wayuunaiki,Fundación Wayuu Tayá y Microsoft Venezuela presenten Diccionariu de Computación en Wayuunaiki depués de trés años de trabayu en xunto con llingüistes y profesionales de T
Nos últimos años los testigos de Xehová de Venezuela y Colombia, esforciáronse por aprender l'idioma Wayuu. Coles mesmes han impresu una cantidá considerable de publicaciones en Wayuunaiki y añu tres d'añu faen xuntes y asamblees nel idioma pal beneficiu espiritual de la comunidá guajira.