Les llingües nixerocongoleses, nixero-congoleses o Níxer-Congu son probablemente la familia (o macrofamilia) con mayor númberu de llingües del planeta, casi 1400 llingües y con unos 400 millones de falantes n'África. Les llingües Níxer-Congu carauterícense por usar un ampliu sistema de clases nominales (sacante na mandé), l'usu preponderante de prefixos percima del de sufixos.

Clasificación

Historia El pioneru nel estudiu de les llingües africanes foi'l misioneru alemán Sigismund Koelle, quien en 1854 estudió les llingües atlántiques, mandé y gur. Los llingüistes alemanes Bleek, Meinhof, Lepsius y Westermann (s.XIX y XX) trataron sobre les llingües bantús y reveláronse interrellaciones con otres llingües africanes.

Joseph Greenberg foi'l primeru n'identificar les llendes d'esta familia: siguiendo a Westermann, determinó que les llingües sudániques nun constituyíen un grupu válidu, pos les centrales y orientales formaben parte de les llingües nilo-saḥarianes y les occidentales denominar mandé (de mandinga). Al rellacionar les llingües mandé colos bantús, definió la familia nixero-congolesa, que depués nel so llibru The Languages of Africa rellaciona coles llingües cordofanas nuna familia mayor que denominó nixero-cordofana. Nun entamu la mayoría de llingüistes refugaba estes teoríes, pero depués fueron la visión prevaleciente; sicasí, les llingües cordofanas nun paecen formar por sigo mesmes un grupu filoxenéticamente válidu.

Magar anguaño la opinión mayoritaria ente los africanistes ye que les llingües Níxer-Congu formen una unidá filoxenética válida, anque inda nun esiste nenguna reconstrucción refecha de la protollingua,K. Williamson y R. Blench, 2000, p. 11 y esisten munches duldes sobre la clasificación interna. Dellos llingüistes reconocíos como R. M. W. Dixon nun consideren que pueda afirmase que sía una familia correutamente establecida, dada la evidencia disponible y que se precisa una mayor clarificación del agrupamientu internu.

Principales grupos Les cañes y llingües principales de la familia de llingües Níxer-Congu son les siguientes (llingües van en cursiva):K. Williamson y R. Blench, 2000, p. 17-35. Llingües cordofanas: en Sudán. Llingües atlántiques: inclúi'l volofo o wolof, faláu en Senegal, y el fulani o fulfulde, a lo llargo del Sahel y el temné de Sierra Lleona. Llingües mandé: falaes nel África Occidental; inclúi'l bambara en Malí y el diula en Burkina Fasu. Llingües dogón: De los pueblos dogón en Mali. Llingües ịjọides: 10 millones de falantes al sur de Nixeria. Llingües Volta-Congu Llingües kru: falaes n'África Occidental, inclúi'l beté, el ñabwa y el dida. Llingües Adamawa-Ubangi: inclúi'l sango, faláu na República Centroafricana Llingües gur: falaes ente otros llugares en Costa de Marfil, Togu, Burkina Fasu y Malí. Llingües senufo:falaes en Costa de Marfil, Malí, Ghana y Burkina Fasu. Llingües kwa: inclúi'l acano o akan, faláu en Ghana y les llingües gbe, falaes en Ghana, Togu, Benín y Nixeria, de les cualos el ewe o efé ye la más conocida. Llingües Volta-Níxer, como'l yoruba y el ibo o igbo llingües falaes en Nixeria. Llingües Benue-Congu, llingües como'l ibibo y especialmente: Llingües bantús: un grupu bien grande qu'inclúi'l suaḥili (tamién llamáu suaḥili o kiswahili) o'l xhosa.

El laal, el mpre (estinguíu), el jalaa y el mbre (o pre) considérense de cutiu Níxer-Congu, pero nun fueron clasificaes con seguridá.

350px 350px Distribución de les llingües nixero-congoleses.

Clasificación interna Hasta la fecha nun esiste una reconstrucción fayadiza del proto-Níxer-Congu (anque sí esisten reconstrucciones fayadices de les protollingues que dieron orixe a dellos de los subgrupos). Por esa razón, esisten ciertes duldes sobre les rellaciones de cercanía ya innovaciones compartíes poles distintes cañes de la familia, y en consecuencia cualquier clasificación de les rellaciones internes tien de considerase provisional.

El siguiente árbol amuesa les posibles rellaciones ente los grupos nixero-congoleses según Bendor-Samuel (1989):Blench, Roger et al. 2006, The Niger-Saharan Macrophylum

Dellos autores consideren que'l mandé, el dogón y el ijoide son más diverxentes que'l grupu atlánticu y por eso postulen una agrupación entemedia llamada atlánticu-congu.

Rellación con otres llingües Atopáronse delles paecíos estructurales coles llingües nilo-saḥarianes, polo que dellos autores propunxeron una macrofamilia Congu-saḥariana (Gregersen, 1972).Edgar Gregersen. "Kongo-Saharan". Journal of African Languages, 11, 1:69-89. 1972. Otra propuesta más actual (Blench, 1995-2006) plantega una macrofamilia Níxer-saḥariana, onde les llingües nixero-congoleses son a cencielles una caña de les nilo-saḥarianes rellacionaes coles llingües sudániques centrales.Roger Blench. "Is Niger-Congu simply a branch of Nilo-Saharan?", in ed. Nicolai & Rottland, Fifth Nilo-Saharan Linguistics Colloquium. Nice, 24–29 August 1992. Proceedings. (Nilo-Saharan 10). Koeln: Koeppe Verlag. 1995. pp. 36–49.Blench, Roger et al. 2006, THE NIGER-SAHARAN MACROPHYLUM Sicasí, la mayoría de los llingüistes entá mira estes teoríes con reserves y considera prematuru aventurar dichu parentescu. De fechu dalgunes de les similaridades podríen ser el resultáu del contautu llingüísticu.

Estadístiques de llingües y falantes Magar el númberu de llingües d'una familia tan amplia ye malo d'establecer, porque munches vegaes nun esiste alcuerdu sobre cuando considerar dos variedaes llingüístiques distintes variantes de la mesma llingua o llingües distintes, ya inclusive esiste poca información pa delles variedaes. El siguiente cuadru fai una estimación del númberu de llingües dientro de cada subgrupu filoxenéticu válidu:

Grupu Númberuaveráu de llingües Númberu de falantes Países Atlánticu 64 27 millones Mandé 65 20 millones Dogón 14 0,6 millones Ijoide 11 2 millones Volga-Conguseptentrional Kru 40 2,7 millones Gur central 70 ~15 millones Senufo 16 ~2,7 millones Sabánico(excuyendo Gur central y Ubangui) 94 Benue-kwa Kwa 50 21 millones Volta-Níxer 95 ~57 millones Nixerianucentral Cross 70 6 millones Bantoide(non-bantú) 20 Bantú 670

Carauterístiques comunes Tipológicamente esisten delles carauterístiques notables comunes munches llingües nixerocongoleses: esistencia de clases nominales (xéneru gramatical), orde básicu de tipu SVO (bien estendíu nel restu de llingües d'África). Nes llingües Níxer-Congu ye frecuente que los verbos usen sufixos derivativos (causativos, recíprocos, etc) que frecuentemente camuden la valencia del verbu.

El siguiente cuadru resume dalgunes de les carauterístiques de los grupos tradicionales que s'estremen dientro de les llingües Níxer-Congu:

! ! Llingües Kordofanas ! Llingües Atlántiques ! Llingües Mandé ! Llingües Gur ! Adamawa-Ubangi ! LlingüesKwa ! LlingüesBantús |- align="center" ! Mutación inicial | style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– |- align="center" ! Llingües tonales | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|(+) | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|? | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ |- align="center" ! Clases nominales | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|? | style="font-size:larger;"|+ |- align="center" ! Prefixos nominales | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ |- align="center" ! Sufixos nominales | style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– |- align="center" ! Orde sintácticu | SVO | SVO | SOV | SVO (SOV) | SVO | SVO | SVO |- align="center" ! Preposiciones | style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|(+) | style="font-size:larger;"|(+) | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ |- align="center" ! Postposiciones | style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– |- align="center" ! Conj. con auxiliares | style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|? | | style="font-size:larger;"|+ | style="font-size:larger;"|– |- align="center" ! Flexón verbal | style="font-size:larger;"| | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|+ | | style="font-size:larger;"|– | style="font-size:larger;"|+ |} El signu + indica una clara presencia de cierta carauterística, - la so ausencia, (+) un llixeru enclín a presentar la carauterística.

La tabla anterior construyóse sobre una evidencia llindada: Pal grupu atlánticu tomóse como referencia básicamene el fula y el wólof. Pal grupu mandé tomóse como referencia'l soninké y el mandinga-bambara. Pal grupu Benue-Congu consideróse básicamente les carauterístiques de les llingua bantú. Pa los grupos gur y adamawa-ubangi consideráronse los comentarios xenerales de Puleyblank.D. Puleyblank, 1987, páxs. 259-264.

Fonoloxía Les llingües Níxer-Congu tienen un marcáu enclín a tener sílabes abiertes del tipu CV (= Consonante + Vocal). La estructura fonotáctica típica del antecesor común créese que podría ser CVCV, estructura qu'inda se caltién en delles llingües bantús, les llingües mandé y les llingües ịjọ (en delles otres llingües los cambeos fonéticos amenorgaron esta estructura básica).

Amás de l'ausencia de grupos consonánticos, frecuentemente les llingües Níxer-Congu presenta l'escurrimientu de consonantes prenasalizadas //. Dellos autores consideren que l'alternanza ente una consonante simple (non mutada) y el so correspondiente prenasalizada (mutada) yera regular en proto-Níxer-Congu.

Ye frecuente en munches llingües nixerocongoleses l'apaición de harmonía vocálica acomuñada a la traza fonolóxica de meyora del raigañu de la llingua ( ente qu'otres llingües con harmonía vocálica fuera d'África, suelen basar dicha harmonía nel redondeamiento vocálicu).

Fora de les xeneralidaes anteriores presentes nes llingües modernes, la fonoloxía histórica de la familia nun se conoz bien una y bones nun se cunta con una reconstrucción fayadiza del proto-Níxer-Congu (namái se tienen reconstrucciones pa dalgunos de los grupos). La falta d'una reconstrucción completa enzanca la clasificación interna de les distintes cañes. Dellos autores buscaron un aproximamientu al proto-Níxer-Congu comparando reconstrucciones parciales. Por casu comparando'l proto-potou-akan y el proto-bantú, J. M. Stewart (2002) fai un aproximamientu del proto-Níxer-Congu (en realidad si la clasificación interna comúnmente aceptada del proto-Volta-Congu meridional) acordies con esta reconstrucción toa consonante tien dos formes en distribución complementaria: grau ensin mutar / grau mutáu. Nel grau mutáu una consonante xeneralmente ye una alófono non nasal (anque les ensin mutar aproximantes son nasalizadas), ente que'l grau mutáu la consonante tien un alófono prenasalizado o nasal. Los raigaños tienen la forma avezada C1V1(C2V2), l'inventariu reconstruyíu pa les consonantes qu'apaecen en primer llugar (C1) ye:J. M. Stewart, 2002, p. 207-209 {| style="text-align:center;" |- ! colspan="2"| ! billabial ! alveolar ! palatal ! velar ! labiovelar |- ! rowspan="2"| Oclusiva ! sorda | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | |