El protoindoeuropéu (o pie) ye la protollingua, llingua madre hipotéticamente reconstruyida, que daría orixe a les llingües indoeuropees. La reconstrucción llingüística llevar a cabu sobre la evidencia de les consideraes como llingües indoeuropees descendientes, que lo sobrevivieron, por aciu el métodu comparativu.
Téunicamente acútase'l nome protoindoeuropéu pa designar a la reconstrucción más temprana que se fixo del indoeuropéu común. Acéptase la fragmentación del IE (indoeuropéu) escontra'l 3000 e. C. o un pocu más tarde. Esta reconstrucción llingüística efeutuar por aciu el llamáu métodu comparativu a partir de les evidencies de semeyances ente'l sánscritu, el griegu clásicu, el llatín, el xermánicu y demás llingües indoeuropees.
El protoindoeuropéu nun tien de confundir se col pre-protoindoeuropéu, parcialmente accesible por aciu reconstrucción interna y que sería l'antecesor del protoindoeuropéu puramente dichu.
Posiblemente'l pueblu que falaba dicha llingua estendióse demográfica, cultural o militarmente y acabó absorbiendo a otres etnies que falaben primero llingües distintes. Darréu formaríense los subgrupos llingüísticos derivaos de la llingua madre común.
División dialeutal thumb|232px|right|El protoindoeuropéu mientres el periodu cultural kurgán.thumb|232px|right|Indoeuropéu nel 2500 e. C..thumb|232px|right|Indoeuropéu nel 1500 e. C..thumb|232px|right|Indoeuropéu nel 500 e. C..thumb|232px|right|Mientres l'Imperiu romanu y les migraciones xermániques. L'hipotéticu idioma protoindoeuropéu asitiar ente los años 3500 y 2500 e. C. y taría formáu por variedaes dialeutales estrechamente rellacionaes. Les variaciones xeográfiques, aumentaes col tiempu, producieron una notable diferenciación que, col tiempu, resultaría nes llingües indoeuropees bien distintes anguaño. La conocencia que se tien d'esta llingua deber al métodu comparativu y al desenvolvimientu modernu del mesmu, la llingüística histórica. Esos métodos dexen una reconstrucción bastante averada de munches carauterístiques del protoindoeuropéu; sicasí, nun son capaces de resolver con claridá'l problema de la variación dialeutal. Ello ye que la diferenciación dialeutal inicial del protoindoeuropéu ye bien malo de conocer y foi un oxetu revesosu. Considérase que les agrupaciones actuales de les llingües indoeuropees tienen de reflexar de dalguna manera la diferenciación inicial del protoindoeuropéu.
Créese que la primitiva civilización indoeuropea, qu'habitaba ente'l norte d'El Cáucasu y el norte del mar Caspiu, desenvolver mientres el IV mileniu e. C. Ente los años 4000 y 3500 e. C. produciéronse los sos primeros movimientos migratorios escontra los actuales territorios d'Ucraína, Rumanía, Yugoslavia y l'este d'Hungría. Nuna segunda folada (ente los años 3500 y 3000 e. C.), los primitivos pueblos indoeuropeos asitiaríense n'Europa central y septentrional, la rexón balcánica, Anatolia y norte d'Irán. A lo último, producióse'l so desplazamientu escontra Grecia y la zona mediterránea oriental. Mientres el cursu de la so espansión, los indoeuropeos entraron en contautu con otres poblaciones, que la so llingua foi reemplazada pola de los conquistadores.
Subgrupos principales
Magar los grupos filoxenéticos de nivel entemediu tán claros (itálicu, tocariu, anatolio, helénicu, xermánicu, indoiranio, etc), nun esiste alcuerdu sobre la rellación exacta ente estos grupos y sobre cuál sería un árbol filoxenéticu fayadizu pa la familia indoeuropea. Na actualidá esisten dos modelos llargamente comentaos: l'árbol de Gray-Atkinson (The 'New Zealand' family tree, 2003)Gray y Atkinson: artículu na revista Nature, 426, 2003. y l'árbol de Ringe-Warnow-Taylor (The 'Pennsylvania' family tree, 2002).Ringe, Warnow y Taylor: artículu na revista Transactions of the Philological Society, 100, 2002. El primeru básase puramente en léxicu compartíu y substituido, ente que'l segundu basar n'isogloses fonolóxiques y morfolóxiques. Anque dambes clasificaciones presenten dellos puntos comunes, tamién difieren de manera importante n'otros detalles. Dalgunes de les unidaes mínimes que dambos árboles coinciden n'arrexuntar son:
anatolio tocariu greco-armeniu albanés balto-eslavu indo-iraniu xermánicu ítalo-celta
Cuando s'intenten arrexuntar esos grupos, según diversos criterios surden distintos árboles, polo que les rellaciones d'altu nivel, que presumiblemente tendríen de dar información sobre los dialeutos orixinales del indoeuropéu, nun paecen reconstruibles. Otra coincidencia universal en toles clasificaciones ye que'l anatolio y el tocariu fueron les primeres llingües en dixebrase del tueru común (curiosamente estos dos grupos de llingües nun yeren puramente conocíos pa los indoeuropeistas del sieglu XIX).
Satem/Centum
Nel sieglu XIX, August Schleicher y otros indoeuropeistas consideraron que la división fundamental venía dada por una isoglosa qu'estremaba a la familia en dos grupos distintes: Les llingües indoeuropees orientales o llingües satem y les llingües occidentales o llingües centum, d'alcuerdu a la evolución del fonema /*kj/: nes primeres llingües habría palatalización d'esti fonema en /*š/ (y darréu en delles llingües variaría a , o ), ente que nes segundes quedaría como velar. L'exemplu más sopelexáu d'esta división, y que da nome a la mesma división, ye'l del cambéu que se repara de la pallabra indoeuropea *kntom 'cientu', qu'en sánscritu ye śatam [ɕa'təm] y en llatín ye centum ['kentum], ente qu'en avésticu la pallabra convertir en satem [sa'təm]. Por eso les llingües indoeuropees clasificáronse bien por pertenecer a la caña occidental (del centum), o bien a la oriental (del satem).
Ciertes families d'idiomes d'orixe indoeuropéu (albanés, armeniu, indoiranio, eslavu y en parte'l bálticu) son llingües satem. Sicasí, esta traza considérase güei marxinal y resultáu d'un espardimientu relativamente tardíu d'una isoglosa que, con graos distintos de exhaustividad, afectó principalmente a les llingües orientales.Rodríguez Adrados, 1975, páx. 1128-1129. Sicasí, les llingües orientales como'l tocariu nun presenten palatalización, suxiriendo qu'esta palatalización nun xugó nengún papel nel indoeuropéu más antiguu. Amás considérase qu'otres traces distintives son más importantes dientro de la familia indoeuropea.
La primer división de les llingües indoeuropees ye la de los grupos danubiano y nórdicu.
Antiguu européu L'antiguu européu foi propuestu primero, presuponiendo qu'esistió una llingua precursora falada en territoriu européu, que por diversificación dio llugar a los siguientes grupos: griegu (estremáu en aqueo, xoniu —y del amiestu de dambos eoliu—, doriu, griegu del noroeste y otros), * itálicu (orixe del llatín y llingües cercanes, sabélico, oscu-umbru y otros), * celta (orixe del bretón, britanu, galu y otros) y * xermánicu (estremáu de la mesma na caña nórdica [orixe del noruegu, suecu, danés y otros], la caña gótica y la caña alemana, orixe del alemán, l'inglés, el neerlandés y otros).
Sicasí, estes llingües nun constitúin casi con toa seguridá una unidá filoxenéticamente válida, yá que, por casu, la caña griega amuesa más cercanía cola caña armenia que con nengún otru grupu actual del indoeuropéu (la cercanía del griegu con delles llingües paleobalcániques nun ye bien conocida, pero podría ser similar a la que guarda col armeniu).
El pueblu indoeuropéu
A pesar de dellos usos non científicos de la pallabra, nun esiste evidencia científica d'una raza indoeuropea; ello ye que considérase errónea la simple idea de la esistencia d'una raza indoeuropea.
Sicasí, mientres el sieglu XIX y la primer metá del XX foi común usar el términu pa designar una supuesta raza, denomada raza aria. El nome ariu provién de la designación aryah de los testos védicos, quien presuntamente llevaron les llingües indoeuropees al Indostán. D'alcuerdu a los camientos infundaos de dellos autores del sieglu XIX, dicha raza aria caracterizábase supuestamente pola piel blanca y los pelos claros. Cola llegada del nacional-socialismu al poder, el términu algamó mayores niveles de manipulación. A la fin de la Segunda Guerra Mundial, los estudiosos empezaron a plantegase llindar l'usu del términu a lo puramente llingüístico.
El términu "indoeuropéu" namái ta correutamente definíu en términos llingüísticos, y presuponse qu'esistió dalgún tipu d'etnia o grupu d'etnies que falaben llingües indoeuropees. Sicasí, la identificación arqueolóxica de dellos pueblos antiguos coles etnies indoeuropees sigue siendo problemática.
Reconstrucción y descripción del pie Magar el proto-indoeuropéu ye una llingua muerta non atestiguada direutamente por escritu, ye posible reconstruyir gran parte de la so fonoloxía y gramática a partir de los testimonios llingüísticos d'idiomes allegaos ente sigo por aciu el llamáu métodu comparativu. Anguaño, esiste abondo consensu sobre la reconstrucción llingüística realizada sobre les llingües indoeuropees (IE) dexa reconstruyir diversos estratos. L'estratu más recién, llamáu IE III o protoindoeuropéu clásicu o brugmaniano, que sería la fonte direuta de casi toles llingües indoeuropees, sacante les llingües anatolies, y ye'l tratáu más llargamente nes obres. Apuntóse que la comparanza del IE III y les llingües anatolies dexen reconstruyir parcialmente una llingua daqué más antigua llamada IE II con carauterístiques notoriamente distintes de les del IE III. Anterior al IE II sería l'indoeuropéu preflexional o IE I.
La parte más fácilmente reconstruible ye'l nivel léxicu y la fonoloxía de la llingua. Tamién, ye posible reconstruyir en gran parte la morfoloxía nominal y verbal, a partir de la evidencia de les llingües indoeuropees posteriores. Tou elementu léxicu o gramatical reconstruyíu denominar, protoforma —d'ende'l nome de "protoindoeuropéu"—, que se suel preceder d'un asteriscu pa indicar que nun ta realmente atestiguada, sinón que se supón que yera asina.
Inventariu fonolóxicu L'inventariu fonolóxicu del protoindoeuropéu foi reconstruyíu per primer vegada con ciertes garantíes na segunda metá del sieglu XIX. Dende entós propunxéronse delles revisiones del númberu de fonemes y de la realización de los mesmos. El sistema reconstruyíu ye'l siguiente: LlabialAlveolarPalatalVelarLlabiu-velarGlotalOclusiva sorda sonora aspirada Fricativa Sonorantes Nasal Nes reconstrucciones modernes nun esisten discrepancies series en cuanto al númberu d'oclusives, anque l'articulación precisa de les mesmes ye dudosa. Tradicionalmente supunxérase que'l alófonu principal de les mesmes ye l'amosáu na tabla, pero la hipótesis glotálica, propuesta pa esplicar la baxa frecuencia de // argumenta que // de la reconstrucción tradicional articularíense como: // , respeutivamente (y similarmente pa la serie alveolar, velar palatalizada, velar plana y labiovelar). Inclusive se propunxo que la diferencia ente lo que tradicionalmente llamáronse oclusives sordes, sonores y aspiraes podría haber tar basada en fonaciones más complexes que la diferencia sorda/sonora.
Tamién s'argumentó contra la reconstrucción de dos series: velares palatalizadas // y velares planes //, en llugar d'una. Paez que la primer serie apaez abrumadoramente en redolaes palatales, y podría ser que, anque esistiera una diferencia alofónica en dellos dialeutos, seique los dos series nun se trataren de fonemes independientes.
Finalmente, esisten trés fonemes laringales // que la so reconstrucción ta fuera de toa dulda, sobre la base d'alternances vocáliques y el so testimoniu direutu n'anatolio. Sicasí, la so realización fonética ye altamente especulativa, siendo consideraes xeneralmente fonemes que'l so puntu d'articulación ta na parte posterior del tracto bucal. Dellos autores reconstrúin un númberu mayor de fonemes laringales, anque'l so distintividad fonolóxica al respeutive de los trés laringales clásiques ye bien aldericada.