El kaqchikel, kakchikel o cakchiquel ye un idioma faláu pola población kaqchikel na rexón centro occidental de Guatemala. L'idioma kakchikel forma parte del grupu quicheano de llingües, que de la mesma ye parte de la familia llingüística mayense. Con aproximadamente mediu millón de falantes, ye una de les llingües mayenses más importantes en Guatemala. La mayoría de los falantes del kakchikel ye billingüe de la so llingua nativa y español.
La variación dialeutal del idioma kakchikel ye relativamente elevada ya inclúi al kakchikel central (132.000 falantes) en Chimaltenango y Patzún, el kakchikel oriental (100.000) al noroeste de la Ciudá de Guatemala y alredor de San Juan Sacatepéquez, San Pedro Sacatepéquez, el kakchikel occidental, el kakchikel centro-sur (43.000) nel área de la panamericana al oeste de la Ciudá de Guatemala, el kakchikel sureñu (43.000) al sur d'Antigua, El kakchikel nortizu (24.000) al nor-este de Chimaltenango, según el kakchikel de San Martín Jilotepeque y Santa Ana Chimaltenango.
La obra más antigua escrita nel idioma kakchikel son los Añales de los Cakchiqueles.
Clasificación El kaqckiquel ye una llingua mayense, de la la subfamilia quicheana.
Escritura kakchikel + Lletres usaes nel kakchikel a ä b' b y ë i ï j k k' l m n o ö p q q' r s t t' o ü ' w x y tz tz' ch ch'
Usu de diéresis Esta grafía indica que la vocal sobre la cual atópase tien de pronunciase relaxada. Les vocales relaxaes son a, e, i, o, u con diéresis en caúna. Exemplu: tzäy = saláu
Usu d'apóstrofu Esta grafía indica la pronunciación fuerte sobre la lletra que ta asitiada. Exemplu: ti'ij = carne
Usu de la X Esta lletra pronúnciase como la SH del idioma inglés. Exemplu: Matyox = gracies
Usu de la Q Esta lletra pronuncia igual qu'en castellán pero nun s'acompaña de la lletra O y puede escribise con cualesquier vocal. Exemplu: b'aq = güesu
Vocabulariu Animales chiköp - animal chikopi' - animales ajqaj - aviespa negra : umül - coneyu : utiw - coyote : utiwa' - coyotes tz'i' - perru : tzi'a' - perros sanïk - formiga : sanika' - formigues kej - caballu : ixpeq - sapu : ixpa'ch - llagartesa : täp - cámbaru : b'atz' - monu : t'ot' - cascoxu : köj - lleón, puma : ch'oy - mure : kök - tortúa : äk - pita : b'alam - tigre, xaguar ut - palombu : xi'l - grillu : utiw - coyote : k'üch - zopilote m'ye - gatu : kär - pez üs - mosca : tukür - uxu ch'ök - sanate kot - águila : wuch - tacuacín öm - araña : q'uq' - quetzal
Anatomía
Kakchikel Castellán jolomaj-bgcolor="#EFEFEF" xikinaj----- tzamaj ñariz eyaj----- telemaj-bgcolor="#EFEFEF" tz'umaj----- tz'ikaj-bgcolor="#EFEFEF" ruwi' q'ab'aj deos pamaj-bgcolor="#EFEFEF" runaq' wachaj güeyos metz'aj ceyes wi'aj----- chi'aj-bgcolor="#EFEFEF" qulaj----- q'ab'aj-bgcolor="#EFEFEF" ixk'äq----- q'otzaj-bgcolor="#EFEFEF" ch'ekaj----- aqanaj-bgcolor="#EFEFEF" kïk'----- b'aq güesu ruchi' pamaj----- muxu'x-bgcolor="#EFEFEF" aq'aj----- paläj-bgcolor="#EFEFEF" moq'öq' camote
Pronomes personales (k'exeb'i'aj)
Kakchikel Castellán rïn-bgcolor="#EFEFEF" rat----- rixa'-bgcolor="#EFEFEF" röj nós rïx ustedes rije' ellos, elles
Conxugación en saludos
Kakchikel----- ¿achike nub'i' rïn? ¿cuál ye'l mio nome? ¿achike ab'i' rat? ¿cuál ye'l to nome? ¿achike rub'i' rixa'? ¿cuál ye'l so nome? ¿achike qab'i' röj? ¿cuál ye'l nuesu nome? ¿achike ib'i' rïx? ¿cuál ye'l so nome? [d'ustedes] achike kib'i' rije' ¿cuál ye'l so nome? [d'ellos]
Kakchikel Castellán [nome] nub'i' rïn yo llámome [nome] [nome] ab'i' rat tu te llames [nome] [nome] rub'i' rixa' él llámase [nome] [nome] qab'i' röj nós llamámonos [nome] [nome] ib'i' rïx ustedes llámense [nome] [nome] kib'i' rije' ellos llámense [nome]
Kakchikel----- ¿achike ab'i' rat? ¿cuál ye'l to nome? Xwan nub'i' rïn. el mio nome ye Juan
Pronomes posesivos
Kakchikel Kakchikel----- nu w el mioaw el to ru r el so qa q----- i iw el so ki k el so
Los pronomes de la primer columna utilizar en sustantivos qu'empecipien con lletra consonante.
Los pronomes de la segunda columna utilizar en sustantivos qu'empecipien con vocal. En kakchikel nun se dexa l'usu de diptongos.
Ver tamién Sara Curruchich
Referencies
Bibliografía
La carta de Cristóbal Colón (Ru wuj ri' Cristobal Colon). Traductor: Luis Ajú Tambriz, profesor de la Universidá Rafael Landívar (Facultaes de Quetzaltenango) y miembru del Proyeutu de Desenvolvimientu Integral de la Población Maya (Guatemala).Ajú Tambriz, Luis (2008): La carta de Cristóbal Colón (Ru wuj ri' Cristobal Colon); edición, introducción, trescripción y notes de Juan José Antequera Luengo. Huelva: Facediciones, 2008.
Enllaces esternos
Proyeutu Gutenberg: Testu orixinal de los "Añales de los cakchiqueles" n'idioma cakchikel y la so traducción al inglés por Daniel G. Brinton, publicáu nel Proyeutu Gutenberg. Annals of the Cakchiquels, por Daniel G. Brinton, en Guatemala, cradle of the Maya civilization. Memorial de Sololá Una parte del testu del Memorial de Sololá n'español, publicáu nel sitiu web Lliteratura Guatemaliana.
Kakchikel Kakchikel Kakchikel Kakchikel