thumb|250px|Futhark antiguu.
Los alfabetos rúnicos son un grupu d'alfabetos que comparten l'usu d'unes lletres llamaes runes, que s'emplegaron pa escribir nes llingües xermániques principalmente en Escandinavia y les islles Britániques, anque tamién s'usaron n'Europa central y oriental, mientres l'Antigüedá y la Edá Media, antes y tamién mientres la cristianización de la rexón.
Les variantes escandinaves del alfabetu conócense tamién como futhark o fuþark (pronunciación AFI: ['fuθark]), términu que deriva de les seis primeres runes: 9px| 10px| 7px 5px| 7px| 9px| que se transliteran como F, O, Þ, A, R y K. La variante anglosaxona conozse como futhorc, por cuenta de los cambeos producíos na pronunciación d'estes mesmes seis lletres nel inglés antiguu.
Les inscripciones rúniques más antigües atopaes daten d'alredor del añu 150, y a les traces, l'alfabetu foi reemplazándose pol llatín cola cristianización, alredor del añu 700 na Europa central y al rematar la dómina viquinga, alredor de 1100, n'Escandinavia. Sicasí, l'empléu de runes persistió n'Escandinavia hasta entráu'l sieglu XX, especialmente na Suecia rural, emplegándose especialmente na decoración con runes y nos calendarios rúnicos. Los trés alfabetos rúnicos más conocíos son: thumb|250px|Futhorc anglosaxón. El futhark antiguu (c. 150-800) El futhorc anglosaxón (400-1100) El futhark nuevu o futhark escandinavu (800-1100)
De la mesma esisten delles versiones del futhark nuevu: thumb|200px|La piedra de Rök, cercu rúnicu medieval. Les runes de caña llarga tamién llamaes daneses Les runes de caña curtia o runes de Rök, tamién llamaes sueco-noruegues Les runes de Helsingia (ensin poste o exa vertical) Les runes islandeses
Col pasu del tiempu, el futhark nuevu derivó en: Les runes marcomanas Les runes medievales (1100-1500) Les runes dalecarlianas (c. 1500-c. 1800)
Los oríxenes de la escritura rúnico son inciertos. Munchos de los calteres del futhark antiguu aseméyense considerablemente a calteres del alfabetu llatín. Otros candidatos pa ser los sos ancestros son los alfabetos del norte d'Italia que daten de los sieglos V a I e.C. — lepóntico, réticu y venéticu — toos ellos bien cercanos y descendientes del alfabetu etruscu. La comparanza de les grafíes amuesa semeyances en munchos aspeutos.
Contestu thumb|left|Inscripción realizada emplegando tantu runes cifraes, el Futhark antiguu y el futhark nuevu, na Piedra de Rök (Suecia). El nome que se da a los signos d'estos alfabetos ye runa, a diferencia de lletra del llatín y griegu, como apaez rexistráu yá nun cayáu talláu alamán del sieglu VI y tamién, posiblemente como runo, na piedra de Einang (sieglu IV). Esti nome vien del raigañu run- (runa en góticu), que significa "secretu" o "xuxuriu" (en contraste col finés, que tomó'l cognáu runo col significáu de "poema").
Les runes empezaron a ser usaes polos pueblos xermánicos nel sieglu I o II. La inscripción rúnica más antigua data d'alredor de 160 y atópase nun peñe topáu na barraquera de Vimose, Funen, nella lléese harja (peñe). Otru candidatu apostáu a ser la más antigua ye la inscripción del sieglu I de la fíbula de Meldorf. Esti periodu corresponder coles últimes etapes llingüístiques del idioma protoxermánicu o xermánicu común, qu'evolucionaba escontra los dialeutos de los sos trés aguaes nes siguientes centuries, inda non claramente separaos: les llingües xermániques septentrionales, llingües xermániques occidentales y llingües xermániques orientales.
Nun hai distinción ente vocales llargues y curties nes inscripciones rúniques calteníes, anque tal diferencia taba presente fonolóxicamente nes llingües falaes de la dómina. De la mesma manera, nun hai signos de consonantes labiovelares nel futhark antiguu (signos que fueron introducíos tantu nel futhorc anglosaxón y l'alfabetu góticu como variantes de la lletra p (Vease peorð).
Mitolóxicos Na antigua creencia escandinava, les runes yeren d'orixe divín (nórdicu antiguu: reginkunnr). Esto atestíguase yá alredor del s. VII d. C. na inscripción de la piedra de Noleby, en Suecia (Runo fahi raginakundo toj[y'k]a..., que significa "Preparo la fayadiza runa divina..."Trescripción y treslliteración de Rundata.) y na piedra de Sparlösa del sieglu IX (Ok rað runaR þaR rægi[n]kundu, que significa "ya interpretar les runes de divín orixe"). Más notablemente, en Hávamál, versu 80, descríbese tamién a les runes como reginkunnr:
La Edda poética "Rúnatal" esplica que'l so creador foi'l dios Odín, y los versos 138 y 139 describen cómo Odín recibió les runes al traviés del so propiu sacrificiu. El testu (en nórdicu antiguu y la so traducción al asturianu) ye como sigue:
Esisten dos rellatos sobre cómo les runes dar a conocer a los mortales. El Rígsþula cuenta como Ríg, identificáu como Heimdall na introducción, tuvo trés fíos de muyeres: Thrall (esclavu), Churl (home llibre) y Jarl (noble). Estos fíos convertir nos ancestros de les trés clases d'homes qu'indiquen los sos nomes. Cuando Jarl algamó la edá d'empezar a remanar armes y amosar otros signos de nobleza, Rig volvió y, reconociendo a Jarl como'l so fíu, enseñó-y les runes. En 1555, el exiliáu arzobispu suecu Olaus Magnus rexistró una tradición sobre un home llamáu Kettil Runske que robara tres bastones rúnicos de Odín y aprendíu asina les runes y la so maxa.
Históricos
thumb|Codex Runicus, un pergamín de c. 1300 que contién unu de los testos más antiguos y meyor calteníos de Lleis provinciales de Scania, escrites dafechu en runes. Les runes desenvolver de forma tardía, sieglos dempués de los alfabetos mediterráneos de los cualos probablemente baxen. Esisten semeyances colos alfabetos d'orixe feniciu (llatín, griegu, etruscu) que nun pueden atribuyise a la mera casualidá. Unu de los antiguos alfabetos itálicos, l'alfabetu réticu de Bolzano, suel citase frecuentemente como candidatu a ser l'orixe de les runes, con namái cinco runes del futhark antiguu (20x15px y, 20x15px ï, 20x15px j, 20x15px ŋ, 20x15px p) que nun tienen la so correspondencia nel alfabetu de Bolzano. Esta hipótesis suel ser refugada por académicos escandinavos, que frecuentemente favorecen l'orixe llatín de la mayoría de les lletres rúniques.Oxford Dictionary of the Middle Ages: "Runes and runic inscriptions"
La tesis del orixe itálicu antiguu o etruscu del norte sofitar na inscripción del cascu de Negau que data del sieglu II.
Formar angulares de les runes son compartíes cola mayoría de los alfabetos contemporáneos de la dómina emplegaos en grabaos sobre piedra o madera. Una peculiaridá del alfabetu rúnicu, en comparanza cola familia del itálicu antiguu, ye l'ausencia de trazaos horizontales. Les runes escribíense de normal nos cantos de pequeñes pieces de madera. Los riegos primarios grabaos percorríen la pieza de forma vertical, en direición contraria a la de la veta de la madera: les curves son difíciles de trazar, y les llinies horizontales perder ente les vetes naturales de la madera. Esta carauterística ye tamién compartida con otros alfabetos, como les primeres formes del alfabetu llatín emplegaes na inscripción Duenos.
La hipótesis del orixe xermanu occidental especula con que l'alfabetu rúnicu fuera introducíu por tribus xermániques del oeste. Esta hipótesis sofitar en que les inscripciones más antigües (c. 200 d. C.), atopaes en barraqueres y tumbes na zona de Xutlandia (les inscripciones de Vimose), amuesen terminaciones de pallabra que, siendo interpretaes por filólogos escandinavos como protonórdicu, nun fueron entá resueltes y son oxetu de disputes ente llingüistes. Inscripciones como wagnija, ninþijo y harija representen supuestamente los nomes de tribus. Como hipótesis propunxéronse los nomes de los Vangiones, los Nidensis y los Harii, tribus asitiaes na zona de Renania. Puesto que los nomes terminaos en -io son una adautación de la morfoloxía xermánica de la terminación llatina -ius, y el sufixu -inius convertir en xermánicu -inio-, la problemática terminación en -ijo na declinación masculina del protonórdicu podría resolvese asumiendo la influyencia romana na zona de Renania, ente que l'estrañu final en -a de laguþewa (cf. Syrett 1994:44f.) puede resolvese aceptando que'l nome pueda ser xermano-occidental.
Sicasí, tien de notase que nel periodu tempranu de la escritura rúnico asumir que les diferencies ente les llingües xermániques son mínimes. Otra teoría asume una unidá xermánicu septentrional occidental que preciede la emerxencia del protonórdicu, puramente hasta'l sieglu V. asume un periodu d'emerxencia d'una unidá dialeutal septentrional-occidental del protonórdicu alredor de l sieglu V y la inscripción de los Cuernos d'oru de Gallehus. ; en más detalle en ; la división ente xermánicu septentrional occidental y protonórdicu ye daqué arbitraria, vease Una suxerencia alternativa qu'esplica la imposibilidá de clasificar les primeres inscripciones tanto de septentrionales como d'occidentales ye la propuesta por È. A. Makaev, quien asume un "koiné rúnicu especial", un xermánicu lliterariu tempranu emplegáu por tola comunidá xermano-común tres la separación del góticu (sieglos II a V), mientres los dialeutos falaos fadríense cada vez más diversos.
La xénesis del Futhark antiguu completar pa principios del sieglu V, cola piedra de Kylver convirtiéndose na primer evidencia del orde del futhark, lo mesmo que de la runa peorth.
Variedaes d'alfabetos thumb|Detalle de la inscripción en futhark antiguu del sieglu V n'unu de los cuernos d'oru de Gallehus.
Futhark antiguu
L'alfabetu futhark antiguu, usáu pa escribir en protonórdicu, consta de 24 runes que se solíen arrexuntar en tres grupos d'ocho, cada unu de los cualos denominábase ætt. La primer llista secuenciada conocida del grupu completu de 24 runes ta datada alredor del añu 400 y atopóse na piedra de Kylver en Gotland (Suecia).
Cada runa tenía un nome, escoyíu pa representar el soníu de sigo mesma, pero los nomes nun quedaron rexistraos de forma direuta pal futhark antiguu. Sicasí, reconstruyéronse lingüísticamente estos nomes en protonórdicu a partir de los nomes de les runes d'alfabetos posteriores, que sí quedaron rexistraos, por casu nos poemes rúnicos, y los nomes de les lletres del alfabetu góticu que suelen ser nomaes de forma similar que les runes equivalentes.
Les 24 runes del futhark antiguu son: Runa 10px 10px 10px 7px 9px 10px 10px 7px 11px 9px 01px 10px Nome Fehu Uruz Thurisaz Ansuz Rayíu Kaunan Gebo Wunjo Haglaz Naudiz Isaz Jeran Treslliteración f o þ a r k g w h n i j Soníu AFI /f/ /o(ː)/ /θ/, /ð/ /a(ː)/ /r/ /k/ /g/ /w/ /h/ /n/ /i(ː)/ /j/ Unicode /ᚠ/ /ᚢ/ /ᚦ/ /ᚨ/ /ᚱ/ /ᚲ/ /ᚷ/ /ᚹ/ /ᚺ/ /ᚾ/ /ᛁ/ /ᛃ/ Runa 12px 8px 12px 9px 12px 8px 11px 11px 8px 12px 11px 11px Nome Ihaz Pertho Algiz Sowilo Tiwaz Berkanan Ehwaz Mannaz Laguz Ingwaz Othalan Dagaz Treslliteración ï (o æ) p z s t b y m l ŋ o d Soníu AFI /æː/(?) /p/ /z/ /s/ /t/ /b/ /y(ː)/ /m/ /l/ /ŋ/ /o(ː)/ /d/ Unicode /ᛇ/ /ᛈ/ /ᛉ/ /ᛊ/ /ᛏ/ /ᛒ/ /ᛖ/ /ᛗ/ /ᛚ/ /ᛜ/ /ᛟ/ /ᛞ/
Futhorc anglosaxón
L'alfabetu frisón y anglosaxón ye una versión estendida del futhark, que constaba de 29 runes, y más tarde inclusive 33 calteres. Usóse probablemente a partir del sieglu V. Hai dos teoríes sobre l'orixe del fuþorc anglosaxón. Una d'elles propón que se desenvolvió en Frisia y más tarde espandióse por Inglaterra. La otra caltién que les runes fueron introducíes polos escandinavos n'Inglaterra onde fueron modificar hasta formar el fuþorc y darréu esportaríense a Frisia. Los escasos rexistros arqueolóxicos nun pueden confirmar nenguna de los dos teoríes, yá qu'apaecieron aproximadamente'l mesmu númberu d'inscripciones en dambes rexones y d'antigüedaes similares. Inscripciones en futhorc atópense, por casu, nel cuchiellu del Támesis, nel Códigu anglosaxón de Viena, el poema rúnicu anglosaxón del Otho B.x de la biblioteca Cotton y na cruz de Ruthwell.
Nel poema rúnicu anglosaxón apaecen los siguientes calteres y nomes: