Los nómades irlandeses (n'inglés: irish travellers, en gaélicu irlandés: an lucht siúil), tamién llamaos tinkers ("chatarreros") o gypsies ("xitanos" - nun confundir col pueblu romanín), son un grupu nómada d'orixe irlandés qu'a lo llargo del tiempu desenvolvió una cultura y un llinguaxe estremaos (shelta), y qu'habita nes islles britániques, principalmente n'Irlanda, pero tamién en Gran Bretaña y nos Estaos Xuníos.Ethnicity and the American cemetery by Richard E. Meyer. 1993. "... créese que munchos d'ellos cruciaron l'Atlánticu nos sieglos pasaos pa comerciar."Questioning Gypsy identity: ethnic narratives in Britain and America by Brian Belton
Los mesmos tinkers referir a sigo mesmos como minceir o pavees en la so propia llingua o n'irlandés gaélicu como an Lucht Siúil que significa lliteralmente el pueblu caminante, El Comité d'Investigación del Racismu y la Xenofobia del Parllamentu Européu determinó que yeren el grupu étnicu más discrimináu n'IrlandaTraveller, Nomadic and Migrant Education by Patrick Alan Danaher, Máirín Kenny, Judith Remy Leder. 2009. Page 119. y que la so situación social yera insegura por cuenta de la falta d'una proteición llegal estendida.Traveller, Nomadic and Migrant Education by Patrick Alan Danaher, Máirín Kenny, Judith Remy Leder thumb|300px|right|Nómades irlandeses ("tinkers") (1946)
Oríxenes Los oríxenes históricos de los tinkers como grupu foi oxetu frecuente d'investigación y alderique popular y académicu. Nel pasáu esistía la creencia estendida de que los tinkers baxaben de los terratenientes o xornaleros irlandeses que quedaren ensin llar tres la campaña militar n'Irlanda d'Oliver Cromwell y mientres la Gran Fame d'Irlanda na década de 1840. Sicasí, los sos oríxenes resulten muncho más complexos y resulten difíciles de determinar por cuenta de que a lo llargo de la Historia los tinkers nun crearon rexistros escritos propios. Dellos investigadores afirmen que la esistencia de grupos familiares nómades n'Irlanda remontar hasta'l sieglu V d. C. y que los términos Tynkler y Tynker surdieron nel sieglu XII pa referise a un grupu nómada que caltenía una identidá separada, una organización social y un dialeutu propiu.Solidarity with Travellers, 2008, Sean O'Riain
Amás, anque toles families tinkers reclamen tener oríxenes antiguos non toles families de los nómades irlandeses surden nel mesmu periodu temporal. Delles families adoptaron la manera de vida de los tinkers va sieglos, ente qu'otres facer más apocayá.Sharon Gmelch, Nan: The Life of an Irish Travelling Woman, page 14
Población Según el censu realizáu nel añu 2006 pol gobiernu d'Irlanda, el númberu de nómades irlandeses yera de 22.369.Irish Census 2006 Nel Reinu Xuníu nun esisten estadístiques oficiales sobre'l númberu de tinkers hasta l'añu 2011, nel que'l censu va reconocer a los romanínes y a los nómades irlandeses como grupos étnicos estremaos con necesidaes específiques. Les estimaciones recién de romanines y tinkers nel Reinu Xuníu refundien un númberu conxuntu alredor de los 300.000 individuos, basáu en cifres llocales del gobiernu a partir d'estimaciones de la población de les caravanes y grupos nómades.Commission for Racial Equality report into Gypsies and Irish Travellers in 2006
Llingua Los nómades irlandeses estremar de les comunidaes de los países nos que viven pol so propiu llinguaxe y costumes. La so llingua ye conocida como shelta, y ta estremada en dos grandes dialeutos principales, Gammon (o Gamin) y Cant. Esisten rexistros sobre la so esistencia dende'l sieglu XVIII, pero teniendo en cuenta un estudiu etimolóxicu resulta más antigua.Sharon Gmlech, op. cit., page 234.
Costumes y oficios Los tinkers suelen dedicase a la crianza de galgos y otros perros de caza, y mientres enforma tiempu tamién participaron nel comerciu de caballos. Les principales feries a les que suelen allegar son la feria añal de Ballinasloe n'Irlanda y la feria de Appleby nel Reinu Xuníu. De cutiu tamién se dediquen al recicláu de metal a partir de la chatarra.Recycling and the Traveller Economy (Income, Jobs and Wealth Creation), Dublin: Pavee Point Publications. 1993
Conflictu y refugu cultural La llei británica considera a los nómades irlandeses un grupu étnicu reconocíuCommission for Racial Equality: Gypsies and Irish Travellers: The facts Sicasí, el gobiernu d'Irlanda nun los considera como un grupu étnicu, sinón como “grupu social”.Irish Travellers Movement: Traveller Llegal Resource Pack 2 - Traveller Culture Un grupu étnicu defínese como un grupu nel que los sos miembros identificar ente sigo, de normal sobre la base d'una xenealoxía o llazos familiares comunes. La identidá étnica tamién ye reforzada pola reconocencia de traces biolóxiques, tradicionales, relixosos, llingüísticos o culturales comunes.
Anque munchos considerar ofensivu, los nómades irlandeses de cutiu son confundíos colos xitanos, y de cutiu desígnase-yos con esi términu, tamién-y los llama diddycoy, tinkers (chatarreros) o knackers (coradores de caballos). Estos términos de cutiu tán rellacionaos coles sos ocupaciones o coles costumes coles que suelen ser acomuñaos: llámase-yos tinkers porque de cutiu dedíquense a recoyer chatarra y metales y knackers porque de cutiu dedíquense a mercar caballos muertos o vieyos. Otros términos denigratorios como pikey y "gypo"Understanding the stigmatization of Gypsies: power and the dialectics of (dis) identification by R Powell. Housing, Theory and Society, 2008 o "gippo"How the White Working Class Became 'Chav' J Preston - Whiteness and Class in Education, 2007 (deriváu de gypsy: xitanu) tamién son frecuentes. diddycoy ye un términu romanín pa designar al fíu d'un romanín y un non romanín; los xitanos llamen asina a los nómades irlandeses, porque nun los consideren del so pueblu anque compartan un estilu de vida similar.
Los nómades irlandeses de cutiu son consideraos folgazanes, marxinaos y antisociales,Divided society: ethnic minorities and racism in Northern Ireland (Contemporary Irish Studies) by Paul Hainsworth. 1999 y de cutiu refugar por asitiase illegalmente en tierres o llares que nun-yos pertenecen. La Comisión de Nomadismu, creada n'Irlanda en 1960 por Charles Haughey, afayó que les engarradielles públiques provocaes pol escesu d'alcohol amontaba'l mieu social escontra los nómades…les engarradielles yeren la resultancia de l'aburrición y l'analfabetismu, comparable históricamente a les traces de los llabradores irlandeses antes de la Gran Fame. Les muyeres nómades son igual de propenses a participar nes engarradielles y dedíquense a otres actividaes sociales como la mendicidad y la intimidación, y de cutiu terminen siendo víctimes de les sos propies comunidaes según del conxuntu de la sociedá.Irish Travellers: Racism and the Politics of Culture by Jane Helleiner. 2003. Page 163Women within the communities Tinkers: Synge and the cultural history of the Irish Traveller By Mary M. Burke Los neños de cutiu crecen al marxe de los sistemes educativos oficiales.Social work and Irish people in Britain: historical and contemporary responses to Irish children and families by Paul Michael Garrett. 2004.
N'Irlanda del Norte los prexuicios escontra los nómades irlandeses volviéronse sectarios. Los tinkers son consideraos una invasión del sur d'Irlanda” y los políticos unionistes de cutiu acusar d'aprovechase de la economía d'Irlanda del Norte”, polo que de cutiu fueron amenaciaos y atacaos por militantes y grupos paramilitares unionistes. En munchos llugares niégase-yos l'accesu a los albergues ya instituciones públiques con lletreros de “Non Travellers”, inda presentes na actualidá. Nel Reinu Xuníu en 1999 un políticu del partíu Tory suxirió que se debía dexa-yos morrer de fame fora de les ciudaes. Les families tinkers de cutiu tienen dificultaes p'aportar a la sanidá, la educación y los servicios sociales.
Igualdá y discriminación racial Nel Reinu Xuníu de cutiu surden protestes contra los nómades irlandeses por instalase en terrenes privaos o municipales. Lleis recién han delimitado zones en dellos conceyos pal usu de los nómades, y les autoridaes llocales invirtieron fondos pa la construcción de nueves zones y el caltenimientu de les esistentes. Sicasí, munchos tinkers de cutiu ignoren les zones delimitadas ya instálense en llugares ensin autorizar, incluyendo terrenales públicos y privaos. Los tinkers afirmen que los llugares autorizaos son bien escasos.BBC News: Councils 'must find Gypsy sites' y que l'usu de terrenos ensin autorizar ye una alternativa inevitable.
Los defensores de los nómades irlandeses, xunto cola Comisión pola Igualdá Racial nel Reinu Xuníu, afirmen que los tinkers son un grupu étnicu estremáu cola so propia hestoria y que nun esisten evidencies estadístiques de que la so presencia amonte o amenorgue les tases criminales llocales.
La llucha pola igualdá de derechos de los nómades irlandeses llevó a l'aprobación de la Caravan Sites Act de 1968 que mientres dalgún tiempu protexó los sos derechos, estilu de vida y cultura nel Reinu Xuníu. Sicasí la Criminal Justice and Public Order Act de 1994 anuló parte de l'acta de 1968, retirando'l deber de les autoridaes llocales d'apurrir llugares pa los tinkers y apurriendo autoridá pa clausurar los esistentes en casu de conflictu.
N'Irlanda del Norte la oposición a la presencia de los tinkers foi dirixida pol Partíu Unionista Democráticu.
Nos Estaos Xuníos, el gobiernu estatal de Georgia emitió una declaración de prensa'l 14 de marzu del añu 2007 titulada: “Los nómades irlandeses perpetuen una tradición de fraude”.Georgia Governor's Office of Consumer Affairs: Irish Travelers Perpetuate a Tradition of Fraud
Sanidá Mientres enforma tiempu reconocióse que la sanidá de los nómades irlandeses ye significativamente inferior al del conxuntu de la población d'Irlanda. Un informe del gobiernu irlandés de 2007 reconocía más de la metá de los tinkers nun viven más de 39 años.ireland.com - Breaking News - 50% of Travellers die before 39 - study Otru informe de 1987 reveló: Dende la nacencia a la vieyera tienen [los tinkers] elevaes tases de mortalidá, principalmente d'accidentes, problemes conxénitos y metabólicos, pero tamién d'otres causes de mortalidá. Les muyeres tinkers tienen una elevada tasa de mortalidá especialmente comparada cola de les muyeres sedentaries. p24
Nel añu 2007 el Departamentu de Salú ya Infancia de la República d'Irlanda, en collaboración col Departamentu de Salú, Servicios Sociales y Seguridá Pública d'Irlanda del Norte, encargó a la Universidá de Dublín un estudiu en tola islla sobre la situación sanitaria de los tinkers, incluyendo un censu detalláu de la so población, que s'espera tea rematáu y publicáu nel añu 2011.
Los estudios xenéticos realizaos por Miriam Murphy, David Croke y otros investigadores identificaron que ciertes enfermedaes xenétiques como la galactosemia son más comunes ente los nómades irlandeses, según mutaciones menos frecuentes nel restu de la comunidá irlandeses. D'estos estudios surdieron dos hipótesis principales:
Estes enfermedaes son el resultáu de matrimonios endogámicos na comunidá de los nómades irlandeses. Estes enfermedaes estendiéronse ente la descendencia d'un portador llegáu de fuera de la comunidá irlandesa.Miriam Murphy, Brian McHugh, Orna Tighe, Philip Mayne, Charles O'Neill, Eileen Naughten and David T Croke. Genetic basis of transferase-deficient galactosaemia in Ireland and the population history of the Irish Travellers. European journal of Human Genetics. July 1999, Volume 7, Number 5, Pages 549-554.
Esti investigadores concluyeron que: El fechu de que'l Q188R sía l'únicu aelio mutante ente los nómades irlandeses en comparanza col restu de la población puede ser la resultancia del aislamientu d'un pequeñu grupu del restu de la población irlandesa. Inda nun s'envaloró la fecha de la mutación orixinal, pero paez claro que deriva d'otres mutaciones similares que s'atopen nel conxuntu de la población irlandesa.