280px|right|thumb|División dialeutal moderna del antiguu dominiu del catalán medieval. El catalán antiguu o catalán medieval (autónimo: catalanesc, romanz, catalán modernu: català antic) foi la llingua romance falada mientres la Edá Media precursora de les variedaes llingüístiques autóctonoas modernes conocíes como catalán, valencianu, catalán de Baleares balear, rosellonés y alguerés.
La so estensión medieval algamó'l principáu de Cataluña, el reinu de Valencia, les Islles Baleares y la islla de Cerdeña, territorios toos ellos integraos na Corona d'Aragón y bona parte del Reinu de Murcia, onde acabó per sumir nel sieglu XV.
Anque yá s'atopen a lo llargo del sieglu XI dellos documentos de calter feudal nos que s'utiliza la llingua romance catalana, na so totalidá o entemecida con un llatín deficiente, como los Greuges de Guitard Isarn, senyor de Caboet,Josep Moren y Joan Anton Rabella, Testos anteriors a les Homilies d'Organyà el primer testigu d'usu lliterariu de la llingua son les Homilíes de Organyà de finales del sieglu XI o principios del XII, que consisten en fragmentos d'un sermonario destináu a la predicación del Evanxeliu.
La lliteratura en catalán vio les sos primeres grandes obres antes en prosa qu'en versu.Sanchí Guarnier, Manuel (1985) pp 135/142. Esto debió a que los poetes cultos, hasta'l sieglu XV, preferíen utilizar el provenzal lliterariu en cuenta de la variedá autóctona, como nel casu d'Alfonsu II, llamáu "el Trovador", Cerverí de Girona o Guillem de Berguedan y otros d'obra menos conocida, como Guillem de Cabestany, Guerau de Cabrera, Thomás Périz de Fozes, Ponç de la Guàrdia, Gilabert de Próixita, Guillem de Masdovelles o Raimon Vidal de Bezaudun. Toos estos, y munchos más, apaecen curioso compilados, traducíos, estudiaos y anotaos nos tres volúmenes antolóxicos que-yos dedicó'l gran eruditu y medievalista Martín de Riquer (El trovadores, Barcelona: Planeta, 1975; reimpresos darréu delles vegaes en Barcelona: Editorial Ariel).
Hai de solliñar, sicasí, qu'esistíen poques diferencies ente la llingua catalana y les diverses variedaes occitanes (provenzal, lenguadociano, lemosín, gascón...), munches menos na Edá Media, yá que mientres esa dómina y en sieglos posteriores considerábense la mesma llingua. Sicasí, nel casu de los poetes catalanes, la variedá de provenzal o occitanu utilizáu yera una koiné lliteraria, o llingua común procedente de la unificación o amiestu de diverses variedaes dialeutales, de tipu áulico, cultivada tamién nes antigües cortes y feudos-tao d'Occitania y parte del norte d'Italia.
Les primeres manifestaciones en poesía culta n'Europa nuna llingua moderna fueron escrites polos trovadores, quien siguíen unes normes estrictes y codificadas pa ellaborar la so poesía, utilizando los códigos de la lliteratura trovadoresca como l'amor cortés. El trovadores y poetes catalanes participaron d'esta cultura trovadoresca. La gran proximidá política, llingüística y cultural ente los condaos catalanes y los antiguos feudos de Occitania (Aquitania, Tolosa, Provenza...) fixo posible compartir una variedá lliteraria común trovadoresca, de tipu cortesanu, que se caltuvo na Corona d'Aragón hasta'l sieglu XV pa escribir poesía hasta l'apaición del valencianu Ausiàs March, el primer poeta qu'abandona la influencia de la koiné lliteraria occitana i los principales elementos d'esti tipu de poesía. Por esti motivu, na historia de la lliteratura catalana medieval inclúyese tola nómina de trovadores conocíos, yá sían puramente catalanes o occitanos. La poesía na variedá catalana puramente territorial yera utilizada polos xuglares nos sos espectáculos ante públicu populares, ensin que se caltenga, a l'actualidá, nengún exemplu. Nel sieglu XII apaecen tamién les primeres traducciones de testos xurídicos, como la de Liber iudiciorum (Llibre dels Judicis o Llibre Jutge).
Fonoloxía El catalán medieval presentó a lo llargo de la so historia documentada cambeos fonéticos, anque esti artículu trata básicamente la fonoloxía de los sieglos XIII y XIV cuando s'escribieron les cuatro grandes cróniques, qu'usaben una forma estandarizada de catalán medieval. El sistema d'escritura nesi tiempu yera más fonéticu que anguaño. Amás práuticamente toles consonantes finales atestiguaes na escritura pronunciábense, contrariamente a lo qu'asocede nel modernu catalán noroccidental estándar como'l de Barcelona onde munches d'estes consonantes agora nun se pronuncien en sufriendo un procesu de debilitamientu y enmudecimiento.
Consonantes +Consonantes del catalán medieval Billabial Llabiu-dental Dental/Alveolar Palatal Velar Nasal Oclusiva sorda sonora Africada sorda sonora Fricativa sorda sorda Vibrante mult. Vibrante simp. Aproximante Llateral,
Llaterales Créese que'l catalán medieval tendría dos fonemes llaterales palatales distintos. El primeru, /ʎ/, escribíase a cencielles como <ll> y permaneció ensin cambeos na mayor parte de dialeutos hasta anguaño. El segundu, reconstruyíu como /*jl/, provién de los grupos llatinos C'L, G'L, -Y, LI, y foi escritu como <yl> o como <il>. Esti últimu soníu nunca apaecía en posición inicial ya históricamente converxó cola resultancia de /ʎ/ na mayor parte de dialeutos, o como /j/ nos dialeutos con iodización.
Escontra'l sieglu XII, munches /l/ iniciales llegaron a articulase como /ʎ/, anque na escritura siguieron escribiéndose como <l> hasta'l sieglu XV.
Labiodentales Los soníos /b/ y /v/ empezaron a confundise en dellos dialeutos escontra'l sieglu XIV, nun procesu llamáu betacismu. Anguaño, la distinción /b/-/v/ caltiénse namái en Valencia, les islles Baleares y el sur de Tarragona.
Vocales El sistema vocálicu del catalán medieval difier del modernu catalán de Cataluña, anque se caltién en delles variedaes de Baleares. El sistema tónicu ta formáu poles siguiente unidaes: {| style="margin:aut" |+Vocales del catalán medieval !| ! Anterior ! Central ! Posterior |- align=center ! Zarrada | style="font-size:larger;" | | | style="font-size:larger;" | |- align=center !Semicerrada | style="font-size:larger;" | | rowspan=2 style="font-size:larger;" | | style="font-size:larger;" | |- align=center !Semiabierta | | style="font-size:larger;" | |- align=center !Abierta | style="text-align:center;" colspan="3" style="font-size:larger;" | a
Esti sistema ye similar al del proto-romance, sacante pol fechu de que la /*e/ del proto-romance centralizóse dau /ǝ/, y darréu la /*ɛ/ del proto-romancé cerrar en /e/. En catalán central modernu, la tónica adelantróse en /ɛ/, y asina s'invirtió la distribución orixinal del proto-romance: /*e/ > /ǝ/ > /ɛ/ y /*ɛ/ > /e/ > /e/ (sicasí, xunto a vibrante múltiple o aproximante llateral, /*ɛ/ caltiénse como /ɛ/) . Esta ye la razón pola cual les es abiertes y zarraes del catalán siguen la distribución opuesta a l'atopar en portugués o italianu. Nes variedaes baleáricas inda caltienen les tóniques, nes mesmes posiciones que les tenía'l catalán medieval.
Asumir comúnmente que mientres el periodu preliterario toles variedaes de catalán carauterizar por una realización neutralizada de les vocales pretóniques (d'una manera similar al que s'atopa inda n'occitanu modernu). Escontra'l sieglu XIII, la /a/ y la /e/ pretónica empezaron a ser confundíes na escritura nos dialeutos orientales. Nestos dialeutos, el tracamundiu xeneralizar a tolos casos de /a/ y /e/ átones, procesu que se considera completar escontra'l sieglu XV.
Ortografía La ortografía actual del catalán básase llargamente na praxis medieval, sicasí, delles pronunciaciones camudaron: La tilde y la diéresis emplegábense bien raramente. < c > frente a /e, i/; la < ç > y la < z > articulábense como /ʦ/, en llugar de les modernes /s/ o /z/. La grafía < ch > a la fin de la pallabra usar pa /k/ en llugar de la grafía moderna < c > . Asina la forma moderna amic 'amigu' escribióse como amich. Esta convención caltener hasta principios del sieglu XX, y ye la razón pola cual munchos apellíos acabaos en < -ch > pronunciar con /k/ final. < yl, il> usar pal fonema /jl/. Na llingua moderna, esti soníu pasó a pronunciase /ʎ/ o /j/ dpendiendo del dialeutu. Modernamente úsase la grafía < ll > pa los descendientes d'esti soníu. Asina la forma moderna mirall 'espeyu' escribíase como mirail o mirayl, del llatín miraculus.
Llírica medieval: el trovadores right|300px|thumb|El trovador Guillem de Berguedan con dos dames Anque yá s'atopen a lo llargo del sieglu XI dellos documentos de calter feudal nos que s'utiliza la llingua romance catalana, na so totalidá o entemecida con un llatín deficiente, como los Greuges de Guitard Isarn, senyor de Caboet, el primer testigu d'usu lliterariu de la llingua son les Homilíes de Organyà de finales del sieglu XI o principios del XII, que consisten en fragmentos d'un sermonario destináu a la predicación del Evanxeliu.
La lliteratura en catalán vio les sos primeres grandes obres antes en prosa qu'en versu. Esto debió a que los poetes cultos, hasta'l sieglu XV, preferíen utilizar el provenzal lliterariu en cuenta de la variedá autóctona, como nel casu d'Alfonsu II, llamáu "el Trovador", Cerverí de Girona o Guillem de Berguedan y otros d'obra menos conocida, como Guillem de Cabestany, Guerau de Cabrera, Thomás Périz de Fozes, Ponç de la Guàrdia, Gilabert de Próixita, Guillem de Masdovelles o Raimon Vidal de Bezaudun. Toos estos, y munchos más, apaecen curioso compilados, traducíos, estudiaos y anotaos nos tres volúmenes antolóxicos que-yos dedicó'l gran eruditu y medievalista Martín de Riquer (El trovadores, Barcelona: Planeta, 1975; reimpresos darréu delles vegaes en Barcelona: Editorial Ariel).
Hai de solliñar, sicasí, qu'esistíen poques diferencies ente la llingua catalana y les diverses variedaes occitanes (provenzal, lenguadociano, lemosín, gascón...), munches menos na Edá Media, yá que mientres esa dómina y en sieglos posteriores considerábense la mesma llingua. Sicasí, nel casu de los poetes catalanes, la variedá de provenzal o occitanu utilizáu yera una koiné lliteraria, o llingua común procedente de la unificación o amiestu de diverses variedaes dialeutales, de tipu áulico, cultivada tamién nes antigües cortes y feudos-tao d'Occitania y parte del norte d'Italia.
Les primeres manifestaciones en poesía culta n'Europa nuna llingua moderna fueron escrites polos trovadores, quien siguíen unes normes estrictes y codificadas pa ellaborar la so poesía, utilizando los códigos de la lliteratura trovadoresca como l'amor cortés. El trovadores y poetes catalanes participaron d'esta cultura trovadoresca. La gran proximidá política, llingüística y cultural ente los condaos catalanes y los antiguos feudos de Occitania (Aquitania, Tolosa, Provenza...) fixo posible compartir una variedá lliteraria común trovadoresca, de tipu cortesanu, que se caltuvo na Corona d'Aragón hasta'l sieglu XV pa escribir poesía hasta l'apaición del valencianu Ausiàs March, el primer poeta qu'abandona la influencia de la koiné lliteraria occitana i los principales elementos d'esti tipu de poesía. Por esti motivu, na historia de la lliteratura catalana medieval inclúyese tola nómina de trovadores conocíos, yá sían puramente catalanes o occitanos. La poesía na variedá catalana puramente territorial yera utilizada polos xuglares nos sos espectáculos ante públicu populares, ensin que se caltenga, a l'actualidá, nengún exemplu. Nel sieglu XII apaecen tamién les primeres traducciones de testos xurídicos, como la de Liber iudiciorum (Llibre dels Judicis o Llibre Jutge).
Cróniques históriques thumb|Llibre dels fets.