Cagliari (en sardu, Casteddu) ye una ciudá y conceyu italianu y capital de la rexón de Cerdeña, ciudá más poblada de la islla y capital de la Ciudá metropolitana de Cagliari.
El nome sardu de Cagliari, Casteddu, lliteralmente significa "castiellu". La ciudá tien aproximadamente 150.000 habitantes, ente que la so área metropolitana (incluyendo Elmas, Assemini, Capoterra, Selargius, Sestu, Monserrato, Quartucciu, Quartu Sant'Elena y otros 8 conceyos) tien más de 450.000 habitantes.
Antigua ciudá con una llarga historia, Cagliari vio'l pasu poles sos cais de delles civilizaciones. En virtú de los edificios de la ciudá moderna hai una estratificación continua de los asentamientos humanos per cerca de 5.000 años, dende'l Neolíticu hasta los nuesos díes. Hai delles Domus de Janas, bien estropiaes pol pasu del tiempu, una gran necrópolis de la dómina de Cartago, un anfiteatru de la dómina romana, una basílica bizantina, dos torres del tiempu de la República de Pisa, y un sistema robezu de fortificaciones de los tiempos nos que la ciudá yera'l centru del Imperiu Español de los Habsburgu n'agües mediterránees. Los sos recursos naturales fueron siempres el so puertu protexíu, el visu d'una llomba fortificada, Monti Castru, el modernu barriu de "Casteddu de Los sos", les llagunes de sal, y del interior de la islla, el trigu del Campidano y les mines del Iglesiente.
Foi la capital del Reinu de Cerdeña (que se convirtió en 1861 nel Reinu d'Italia) dende 1324 hasta 1848, cuando foi sustituyida pela ciudá de Turín. Güei Cagliari ye'l centru cultural, educativu, políticu y artísticu de la islla, conocíu pola so diversu arquiteutura art nouveau y dellos monumentos, y tamién ye'l centru económicu ya industrial de Cerdeña, yá que tien unu de los puertos más importantes del mar Mediterraneu, un aeropuertu internacional y un ingresu per cápita comparable a les ciudaes del norte d'Italia como Milán o Turín.
La ciudá ye tamién la sede de la Universidá de Cagliari, http://www.unica.it/ fundada en 1607 y de la Primada Archidiócesis de Cerdeñahttp://www.chiesadicagliari.it/ dende'l V dC.
Toponimia thumb|400px|Cagliari, parés occidentales y la torre del elefante na madrugada Nel pasáu Cagliari llamábase Krly nel cursu de la dominación feniciu-púnica, ente qu'en llatín, la ciudá foi llamada Caralis o Calares (plural) o Karales. Alredor del sieglu XVI Rodrigo Hunno Baeza, un humanista de Cerdeña, dixo que'l nome Karalis foi deriváu del griegu κάρα col significáu de la cabeza, yá que Cagliari foi'l centru principal de la isla. El semitista William Gesenius dixo que'l nome vieno de Kar Baalis, significando na llingua fenicia ciudá de Dios. Esta hipótesis, pero con delles diferencies, foi aceptada por Giovanni Spano qu'afirmó que Cagliari derivar del nome feniciu Kar -El, que tamién significa Ciudá de Dios.
Max Leopold WagnerSr. L. Wagner, La lingua sarda, storia, e spirito forma, A. Francke, Bern, 1951, publicáu de nuevu por Ilisso, Nuoro 1997. trazó que'l términu del llinguaxe protosardo Karalis reflexaba nomes d'otros llugares de Cerdeña y del Mediterraneu: Carale (Austis), Carallai (Sorradile), Karhalis o Karhallis en Panfilia y Karhalleia de Pisidia (Turquía). El nome Karalis coneutar con nomes tales como cacarallai, criallei, crielle, chirelle, ghirelle (crisantemu selvaxe)Chrysanthemum coronarium y garuleu, galureu, Galileu (polen depositáu nel miel, que ye de color mariellu a oru), que tien afinidá col etruscu garouleou (crisantemu selvaxe).
Francesco Artizzu señaló que'l raigañu kar nos idiomes de los pueblos del Mediterraneu significa piedra y el sufixu al/ar da un valor coleutivu, y finalmente'l topónimu Karali formaría en sentíu de pertenencia de la comunidá de la roca o a cencielles llugar predresu. Tocantes a Kalares plural, Artizzu esplicar pol fechu de que, a partir d'un nucleu inicial, van xunir a otros nucleos vecinos, lo qu'aumenta'l tamañu de la ciudá. A última hora, lo más probable ye que Karalis/Caralis tenía un sentíu de la comunidá del llugar d'orixe roca de color mariellu o blancu. thumb|left|Antiguu mapa francés del circuitu de l'Acrópolis, la ciudá alta cercada, la ciudá baxa, la Marina thumb|Mapa de Cagliari en 1858 Mientres la dómina del Xulgáu'l centru de la ciudá convirtióse no que güei ye la zona de Santa Gilla o Stampace y na Edá Media, la ciudá yera, por tanto, llamada Santa Igia. Cola llegada de la dominación de Pisa identificóse nos documentos de la dómina como Kastrum Karalis y más tarde, sol control aragonés como Castell de Càller en catalán. Dempués de l'afirmación de la llingua española mientres la dominación de los Habsburgu d'España, el nome convertir en Callari y finalmente'l periodu de los Saboya, el nome foi a cencielles trescritu na ortografía italiana a llograr el nome Cagliari que ye'l nome oficial de güei. Na corriente variedá llocal en llingua sarda, el nome de Casteddu identifica a la ciudá col so castiellu fortificáu construyíu sol gobiernu de Pisa. Otros estudiosos creen que'l nome Casteddu ye muncho más antiguu, y remóntase a los oríxenes de la dominación romana, y nun ye otru que la traducción al llatín popular de Karalis. Dambos topónimos podríen sobrevivir, unu como'l nome oficial de Municipium (conceyu) hasta güei, l'otru como una traducción lliteral de los que falaben llatín a ser frecuente nel llinguaxe actual cuando, na ciudá y en tola islla, les llingües pre-llatines sumieron. Un fragmentu esistente de Publio Terencio Varrón Atacino, un poeta llatín del primer sieglu afirma: Munitus Vicus Carali, que significa ciudá cercada de Caralis Castellum nel llatín vulgar. Sía que non, la pallabra Casteddu ye'l descendiente direutu del llatín castellum y non un préstamu del dialeutu de Pisa como podría suxerir la reconstrucción de la ciudá medieval cercada. Amás, nesi momentu, la llomba del castiellu foi nomáu Monti Castru; Castru ye una pallabra de la llingua sarda descendiente del llatín Castrum (campamentu militar, fortaleza o castiellu), pero significa monte dentáu. Un escritor llocal del Renacimientu, Rodrigo Hunno Baeza, describe la ciudá romana, les ruines que quedaron nel so tiempu como un Arx (Ciudadela) na llomba, onde la Via Sacra baxaba hasta'l puertu.Rodrigo Hunno Baeza, Caralys Panegyrichus, manuscritu na Biblioteca de la Universidá de Cagliari, sieglu XVIF. Barreca, La Civiltà Feniciu Punica en Cerdeña, Carlo Delfino Editore, Sassari 1988Dionogi Scano, Forma Karalis, Edizioni 3T 1989Mauro Podda, La Sardegna e il faggio - Sardegna Antica
A última hora, al nun tener una etimoloxía segura del nome del Cagliari, tien de referise probablemente a la llomba fortificada con vistes al puertu natural, la principal salida pal llanu del Campidano. Inclusive'l xeógrafu griegu Tolomeo, que vivió nel segundu sieglu, escribió Κάραλις πόλις καὶ ἄκρα lliteralmente la ciudá y fortaleza de Caralis. La razón d'esta antigua ciudá ye ser al empar una estructura militar poderosa pa defender el puertu principal nel sur de Cerdeña y una base pal control del Mediterraneu occidental, el comerciu de ceberes y productos pecuarios (quesu, cueru), de les mines de fierro, plomu, cobre y cinc del interior de la islla y, poques gracies, la producción de sal de les salines que lo arrodien.
Xeografía La ciudá de Cagliari ta asitiada nel sur de Cerdeña, con vistes al centru del homónimu golfu tamién llamáu Golfu degli Angeli (Badea de los Ánxeles), por cuenta de una antigua lleenda. La ciudá estiende sobre y alredor de la llomba de la zona histórica de Castello, y otres 9 llombes de piedra caliar del Miocenu mediu-tardíu, altores únicos d'un pocu más de cien metros sobre'l nivel del mar nos llanos llargos del Campidano. La llanura ye en realidá una Graben formáu mientres la oroxenia alpina de la era Cenozoica, que dixebró Cerdeña dende'l continente européu, más o menos onde agora ye'l Golfu de Lleón, en Francia, y rompió colos movimientos tectónicos distintos por tola islla l'antigua cadarma Paleozoica.Atlante della Sardegna, curáu por R. Pracchi and A. Terrosu Afare, Editrice la Zattera, Cagliari, 1971
La intrusión repitida del mar dexó sedimentos caliares que formaron una serie de llombes que marquen el territoriu de Cagliari: la qu'onde ta la ciudá fortificada cerca del puertu, llugar de nacencia de la ciudá, el Monte Urpinu, el monte San Elías tamién conocida como la Sella del Diavolo (Siella del Diañu) pola so interesada forma, Tuvumannu y Tuvixeddu, onde taba l'antigua necrópolis púnica y romana, la pequeña llomba de Bonaria, onde s'atopa la basílica venerada, y la llomba de San Michele, en que la so visu atopar el castiellu del mesmu nome. La ciudá moderna ocupó los espacios planos ente les llombes y el mar escontra'l sur y el sureste, a lo llargo de la sablera de Poetto, les llagunes y estanques de Santa Gilla y Molentargius, restos de intrusiones marines más recién, nun paisaxe articulao, con panorames con munchos puntos d'interés na badea, la llanura, los montes que lu arrodien a este, (I Sette fratelli (los Siete Hermanos) y Serpeddì) y oeste (montes de Capoterra). Nos díes fríos y escamplaes d'iviernu, dende los puntos más altos de la ciudá, podemos reconocer los picos nevaos del Gennargentu, el monte más altu de la islla.
Clima Cagliari tien un clima mediterraneu (Csa na clasificación del clima de Köppen), con branos calorosos y secos ya iviernos bien nidios. Los valores estremos pel branu dacuando un pocu más de 40 °C (104 °F) (dacuando con un mugor bien alto), ente que pel iviernu, en condiciones especiales y raros cai llixeramente per debaxo de cero. Les fuertes nevaes asoceden en permediu cada trenta años. Polo xeneral, nel corazón del iviernu, namái unos pocos falopos de nieve cayen nes nueches más fríes. La temperatura medio del mes más fríu, xineru, ye d'aproximadamente 10 °C (50 °F), y les del mes más templáu, agostu, alredor de 25 °C (77 °F). Sicasí, pueden producise foles de calor, debíu al anticiclón africanu dende xunu. Dende mediaos de xunu hasta mediaos de setiembre, l'agua ye pocu frecuente, amenorgáu a dalguna nube pela tarde. La temporada d'agües empieza en setiembre, pero los primeros díes de fríu que puede tener namái n'avientu, que suel ser el mes más húmedu tamién. Los vientos son frecuentes (puede dicise que nun hai día ensin vientu o oral), especialmente'l mistral y siroco, nos díes de branu un siroco oral marín (s'imbattu) amenorga la temperatura y el calor, lo que fai más tolerable. El so clima ye comparable a la d'Adelaide, o Ciudá d'El Cabu, Los Angeles, Atenes.
Los datos climáticos de Cagliari
Demografía Evolución 1485–2011 Añu Conceyu14855.08816037.868167813.428168817.390169815.677172818.365175120.948177124.254177627.102178125.905182131.935182430.685183831.157184433.700184833.896185735.369186137.243187137.135188143.472190161.678191170.132192173.024193192.689193697.9961951130.5111961173.5401971211.3771981219.6481991204.2372001164.2492011149.883 thumb|left|Ciudadanos de Cagliari, la familla d'un policía en 1916 thumb|left|Ciudadanos de Cagliari - Chiques de la Belle Époque a la sablera thumb|left|Via Manno, Cagliari