thumb|Fachada del Obradoiro, Fototipia 1889. La catedral de Santiago de Compostela ye un templu de cultu católicu asitiáu na ciudá homónima, nel centru de la provincia de La Coruña, en Galicia (España). Acueye'l que, según la tradición, ye'l sepulcru del Apóstol Santiago, lo cual convirtió al templu nún de los principales destinos de pelegrinación d'Europa mientres la Edá Media al traviés del llamáu Camín de Santiago, una ruta iniciática na que se siguía'l cercu de la Vía Láctea comunicando la península ibérica col restu del continente. Esto foi determinante por que los reinos hispánicos medievales participaren nos movimientos culturales de la dómina; anguaño sigue siendo un importante destín de pelegrinación. Un privilexu concedíu en 1122 pol papa Calixto II declaró que seríen «Añu Santu» o «Añu Xubilar» en Compostela tolos años en que'l día 25 de xunetu, día de Santiago, coincidieren en domingu; esti privilexu foi confirmáu pol papa Alejandro III nel so bulda Regis aeterni en 1179.
Foi declarada Bien d'Interés Cultural en 1896, y la ciudá vieya de Santiago de Compostela, que se concentra alredor de la catedral, foi declarada bien cultural Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco en 1985.
En 2015, na aprobación pola Unesco de l'ampliación del Camín de Santiago n'España a «Caminos de Santiago de Compostela: Camín francés y Caminos del Norte d'España», foi incluyíu como unu de los bienes individuales (nᵘ ref. 669bis-010).Puede consultase n'en el sitiu oficial de la UNESCO, na entrada «Routes of Santiago de Compostela: Camín Francés and Routes of Northern Spain», nel apartáu Maps, disponible en llinia en: http://whc.unesco.org/es/list/669/multiple=1&unique_number=2055. Consultáu'l 31 de xunetu de 2017.
Historia thumb|Apóstol Santiago (Codex Calixtinus, foliu 4t). Según la tradición, el Apóstol Santiago'l Mayor espublizó'l cristianismu na península ibérica. Nel añu 44 foi degolláu en Xerusalén y los sos restos fueron treslladaos darréu a Galicia nuna barca de piedra. Arriendes de les persecuciones romanes de los cristianos de Hispania, la so tumba foi abandonada nel sieglu III. Siempres según la lleenda, esta tumba foi afayada alredor del añu 814 pol ermitañu Pelayo (Pelagius) dempués de ver unes lluces estrañes nel cielu nocherniegu. L'obispu Teodomiro d'Iria reconoció esti fechu como un milagru ya informó al rei Alfonsu II d'Asturies; el rei ordenó la construcción d'una capiya nel llugar. Diz la lleenda que'l rei convertir nel primer pelegrín nesti santuariu. Esta capiya foi siguida por una primer ilesia l'añu 829 y darréu por una ilesia prerrománica el 899, construyida por orde del rei Alfonsu III,Portela Silva 2003: p. 54 convirtiéndose gradualmente nun importante llugar de peregrinaje.Garrido Torres 2000: p. 100 L'añu 997 esta ilesia primitiva foi amenorgada a cenices por Almanzor, comandante del exércitu del califa de Córdoba. Les puertes y les campanes de la ilesia, portaes a costazos por cautivos cristianos hasta Córdoba, añader a la mezquita aljama.Garrido Torres 2000: p. 101 Cuando Córdoba foi tomada pol rei Fernandu III de Castiella en 1236, estes mesmes puertes y campanes fueron tresportaes por prisioneros musulmanes a Toledo, ya incluyéronse na Catedral de Santa María de Toledo.
La construcción de l'actual catedral empecipiar en 1075 sol reináu d'Alfonsu VI y el patrociniu del obispu Diego Peláez. Foi construyida según el mesmu planu que la ilesia de lladriyu monástica de San Sernín de Toulouse, probablemente'l mayor edificiu románicu de Francia. El templu foi construyíu fundamentalmente en granitu. La construcción detener en distintes ocasiones y, según el Liber Sancti Iacobi, la última piedra foi asitiada en 1122 y la catedral foi consagrada en 1128. Según el Codex Calixtinus, los arquiteutos fueron «Bernardo el vieyu, un maestru maraviyosu», el so ayudante Galperinus Robertus y, más tarde, posiblemente «Esteban, maestru de catedrales». Na última etapa «Bernardo, el mozu» (que posiblemente yera fíu d'Esteban) terminaba l'edificiu,Gómez Moreno 1947: p. 121 ente que Galperinus tuvo al cargu de la coordinación. Tamién construyó una fonte monumental delantre de la portada septentrional en 1122.
La última etapa de construcción empieza en 1168 cuando'l capítulu encarga al maestru Mateo la realización de la cripta y el Pórticu de la Gloria, y la catedral ye definitivamente consagrada n'abril de 1211, na mañana del xueves de la segunda selmana de Pascua, pol arzobispu Pedro Muñiz, en presencia del rei Alfonsu IX y el so fíu, amás de numberoses autoridaes eclesiástiques y civiles.Bravo Lozano 1999: p. 235
La ilesia convertir en sede episcopal en 1075 y, en bona midida gracies a les xestiones del obispu Diego Gelmírez y a la so creciente importancia como llugar de pelegrinación, Calixto II consolidar como sede arzobispal en 1120.Portela Silva 2003: p. 176 La catedral foi enguapecida y ampliada ente los sieglos XVI y XVIII.
Descubrimientu del sepulcru thumb|upright|Alfonsu II, primer rei que pelegrina a Santiago de Compostela y quien mandó construyir la so primer basílica. Los oríxenes del cultu a Santiago en Gallaecia perder nos añales de los tiempos. A finales del sieglu VII espublizar al noroeste de la península ibérica la lleenda de que Santiago'l Mayor fuera soterráu neses tierres, dempués d'evanxelizales. Esta idea ye recoyida na península pol tratáu De Ortu et Obitu Patrum, d'Isidoro de Sevilla, y n'Inglaterra pol obispu Aldhelmo de Malmesbury.
L'añu 813, ocho siglos dempués de la muerte del Apóstol Santiago, un ermitañu llamáu Pelayo (o Paio o Pelagio), xunto con otros fieles, vio unes lluces nes proximidaes d'un llugar conocíu pol nome de Solovio y comunicar a Teodomiro, obispu d'Iria Flavia, (anguaño Padrón). Dempués de tres díes d'ayunu, l'obispu y los sos acompañantes fueron al llugar y afayaron ente les carbes un monumentu fechu de lloses de mármol, y nun tuvieron nenguna dulda de que se tratara del sepulcru del Apóstol y de los sos dos discípulos, Atanasio y Teodoro. La tumba atopábase dientro del área funeraria d'una pequeña población romana abandonada que, anguaño, considérase que se trataba de la mansio d'Assegonia citada en delles obres clásiques. L'obispu comunicó l'afayu al rei d'Asturies Alfonsu II el Castu, que viaxó cola so corte al llugar y dio les tierres cercanes al sepulcru al obispu, más les sos correspondientes rentes, y mandó construyir una pequeña ilesia supra corpus apostoli «enriba del cuerpu del Apóstol», xunto a un bautisteriu y otra ilesia dedicada al Salvador. Tiempu dempués, nun documentu fecháu'l 4 de setiembre del 834, el rei dicía:
Ilesia primitiva Nel intre d'unes escavaciones realizaes l'añu 1879 sol ábside de la catedral empobinaes pol historiador López Ferreiro, siendo arzobispu de Compostela Miguel Payá y Ricu, afayáronse los cimientos del sepulcru primitivu, denomináu «Arca marmarica», con restos d'un altar que constaba d'una llosa llisa sobre un fuste de piedra tamién llisu. Presentaba una planta d'unos ocho metros per llau, con otru cuerpu central, más pequeñu y rectangular, construyíu con grandes sillares de piedra y los murios esteriores taben realizaos en mampostería. Tenía un pórticu con columnes y pavimentu con lloses de granitu; una orla de mosaicu romanu arrodiaba la tapa del sepulcru. La ilesia que mandó construyir Alfonsu II respetó l'antigua celda del sepulcru, derrocáronse les columnes y construyóse un muriu cerca de l'arca marmórea en forma de nave con un pequeñu ábside y finalmente cubrióse tou con una cubrición de madera.Navascués 1997: p. 219
Ilesia prerrománica Mientres el reináu d'Alfonsu III, ante'l númberu creciente de pelegrinos y les pequeñes dimensiones de la ilesia, decidióse la construcción d'otra edificación, d'estilu prerrománicu y más amplia que l'anterior. Realizar con una planta de tres naves, quedando íntegramente na so presbiteriu l'antigua ilesia. Nun se tocaron les sepultures de Santiago y los sos discípulos, na cabecera central asitióse un altar dedicáu a san Salvador y nos absidiolos llaterales a la derecha asitióse l'altar de san Pedro y a la izquierda el de san Juan. La consagración, con gran ostentación, tuvo llugar en mayu del añu 899 cola asistencia de «la familia real, 17 obispos, 14 nobles y otres personalidaes». Nun llibru de pergamín de la catedral caltién la escritura de donación per parte del rei Alfonsu III d'Asturies.Navascués 1997: p. 220
Pel branu del 997 Santiago de Compostela foi atacada por Almanzor, l'auténticu dominador del Califatu de Córdoba, dempués de que, tarreciendo les sos intenciones, l'obispu Pedro de Mezonzo sacupara la ciudá. Almanzor y los sos huestes musulmanes quemaron el templu prerrománicu dedicáu a Santiago, respetando'l sepulcru. Eso dexó la continuidá del Camín de Santiago. Hacia l'añu 1000 volvió reconstruyise pol obispu Pedro de Mezonzo.Vaqueiru 1998: p. 448
Ilesia románica thumb|upright|Reconstrucción de la que podría ser la planta de la catedral nel sieglu XII. Darréu esperimentaría múltiples cambeos. El templu del sieglu X tamién resultó insuficiente p'atender les numberoses pelegrinaciones qu'allegaben a Santiago de Compostela. Sol impulsu del rei Alfonsu VI el Bravo y del obispu Diego Peláez empecipiáronse les obres d'una gran catedral románica nel añu 1075, al cargu de los maestros d'obra Bernardo el Viejo y el so ayudante Galperinus Robertus con mediu centenar de canteros, según el Codex Calixtinus. L'obispu Diego Peláez foi destituyíu en 1088, parándose les obres por dalgún tiempu.Navascués 1997: p. 221
Cinco años más tarde les obres taben en marcha, impulsaes pol acabante nomar alministrador de la diócesis, Diego Gelmírez, col sofitu del nuevu obispu Dalmacio y de Raimundo de Borgoña. En 1101 abandona la ciudá de Compostela el maestru Esteban dexando completaes les capiyes del deambulatorio y empecipiaes les obres de la fachada de les Plateríes. Dende esti momentu siguir con regularidá los trabayos, y mientres les dos primeres décades del sieglu XII rematáronse los trabayos de los brazos del cruceru (en 1111), hasta l'allugamientu de la última piedra, que, si atendemos les indicaciones del Codex Calixtinus, tuvo llugar nel añu 1122. Diego Gelmírez, nomáu obispu en 1100 y primer arzobispu de Compostela en 1120, foi la figura más importante na xera d'impulsar l'actividá constructora en Santiago. Anque hubo diverses paraes mientres la so construcción, la gran cantidá de llimosnes consiguíes fixo posible la so vuelta al cultu y la so consagración en 1128. Nel añu 1140 yá s'habíen cubiertu seis tramos de les naves, y el maestru Mateo fixo cargu de la direición d'obres en 1168 cuando empecipió'l pórticu de la Gloria y, anque siguieron les obres hasta bona parte del sieglu XIII, consagróse definitivamente la catedral l'añu 1211.Navascués 1997: p. 222
Pelegrinación thumb|upright|La «Compostela», certificáu acreitativu de la conclusión del Camín de Santiago.
Aproximadamente dende'l 813, col afayu de les reliquies del Apóstol y so la proteición del rei Alfonsu II d'Asturies, la noticia estender con rapidez por tola Europa cristiana y los pelegrinos empiecen a llegar al llugar, el denomináu Campus Stellae (que va dexenerar nel términu Compostela), y que se convirtió progresivamente nun centru de pelegrinación cola fundación d'un conventu y diversos agospeos na mesma ciudá. L'añu 850, Gotescalco, obispu francés de Le Puy-en-Velay pelegrinó hasta'l sepulcru y ta consideráu como'l primer pelegrín estranxeru documentáu.Bravo Lozano 1999: p. 6