thumb|Miguel de Cervantes y la so obra Don Quixote son los máximos esponentes d'esta lliteratura.
La lliteratura española ye aquella desenvuelta n'español n'España. Tamién podría incluyise nesta categoría la lliteratura hispanolatina clásica y tardía, la lliteratura xudeoespañola y la lliteratura arábigoespañola, escrites respeutivamente en llatín, hebréu y árabe. Abarca dende les primeres espresiones poétiques calteníes en llingua vernácula (les jarches) hasta l'actualidá, más de mil años d'historia. Ye una caña de la lliteratura románica y dio llugar a otra importante caña, la lliteratura hispanoamericana.
La lliteratura española se engloba dientro de la lliteratura en castellanu, na que s'inclúin les lliteratures n'español de tolos países hispanofalantes. Per otru llau, tamién ta englobada na lliteratura d'España, xunto coles de les demás llingües falaes nel país.
Historia de la lliteratura española La dómina medieval
Namái a partir del sieglu XIII y nun sentíu puramente xeográficu ye posible falar de lliteratura española escrita. Hasta esti periodu, supónse la coesistencia d'una poesía de tresmisión oral en llingua romance, tanto llírica como épica, xunto a unos usos escriturales cultos que la so llingua d'espresión y tresmisión yera'l llatín.
Hasta la década de 1950 foi habitual considerar que l'empiezu de la lliteratura española dar con una obra épica: el Cantar de mio Cid (sieglu XII), obra que yera tresmitida xeneralmente de forma oral polos xuglares. La historiografía lliteraria nun tuvo en cuenta dato proporcionaos por cróniques anteriores a la definitiva fixación testual de dichu cantar de xesta. Estos datos referir a la tradición oral tantu na so versión llírica más antigua como a los romances, dambes formes d'espresión que formaben parte del patrimoniu popular. Nel añu 1948, Samuel Miklos Stern, un investigador húngaru, afayó n'antiguos manuscritos calteníos n'El Cairu, unes estrofes llíriques en llingua romance aljamiada, denominaes jarches. Anguaño, asumir qu'estes nun reflexen un romance castellanu, sinón el romance mozárabe.
thumb|Páxina 72 del Códiz Emilianense 60. Apréciase la glosa al marxe.
Gloses Emilianenses (sieglu X): El primer testu escritu en formes romániques españoles. En realidá nun tien calter lliterariu. Apaeció nun manuscritu de San Millán de la Cogolla. El testu diz asina:
Señalóse qu'esti testu podría interpretase poles sos carauterístiques más bien como la variedá rioxana del romance navarroaragonés.
Les jarchas (sieglu XI): Curties composiciones llíriques de calter amorosu, escrites n'árabe vulgar, o na llingua romance de los cristianos que vivíen en al-Ándalus (mozárabes). Exemplu de jarcha:
Cronológicamente el primeru en surdir ye'l Mester de Juglaría, formáu por cantares de xesta qu'asonsañen les chansons franceses de primeres y depués reaccionen con una temática nacional bien estremada arrexuntándose en dellos ciclos, de los cualos los más importantes son los relativos a El Cid, a los Siete infantes de Lara y el relativu a Bernardo del Carpio. Frente a la épica francesa, la épica española tien unes traces diferenciales bien acusaos:
Mayor realismo, frente a los elementos sobrenatural y fantásticu qu'apaecen na épica francesa. Mayor vitalidá: los argumentos y hestories medievales de la épica española pervivirán depués nel teatru clásicu del Sieglu d'Oru y nel Romanceru vieyu y nuevu hasta l'actualidá en forma oral o inclusive escrita. Utiliza una rima más fácil y llibre, l'asonante, frente a la épica francesa, escrita en rima consonante. El versu de la épica española ye anisosilábico (irregular, de distinta midida, con predominiu del alexandrín o de 14 sílabes con posa versal o cesura casi siempres tres la séptima sílaba), ente que el de la épica francesa ye regular, isosilábicu.
Nesti mester podríamos arrexuntar tamién la lliteratura oral tradicional de les jarches en llingua mozárabe, de les cantigues d'amigu en gallegu portugués y la lliteratura trovadoresca que, en llingua provenzal, empiecen a escribir dellos trovadores catalanes. Tocantes a llírica castellana nesti sieglu apenes nada se caltuvo, salvo dellos restos de villancicos.
Según Ramón Menéndez Pidal el Cantar de Mio Çid foi compuestu alredor del añu 1145, cuarenta y seis años dempués de la muerte del Cid; Antonio Ubieto Arteta, sicasí, corrixó esa hipótesis inicial y fechó la composición de la obra alredor del añu 1207. Ignórase l'autor, anque tenía de tener delles conocencies xurídiques y quiciabes se topaba rellacionáu col cultu sepulcral establecíu en redol al sepulcru del Cid nel monesteriu de San Pedro de Cardeña; Menéndez Pidal piensa, por causa de la distribución de los topónimos que s'atopen nel Cantar, que pudieron ser dos autores rellacionaos con San Esteban de Gormaz y Medinaceli; el manuscritu foi copiáu por un tal Per Abbat, Pedro Abá.
Mester de Juglaría Cantar de mio Cid, d'autor desconocíu, anque'l manuscritu ta robláu por Per Abbat (Pedro Abá) Autu de los Reis Magos
Sieglu XIII Mester de Clerecía, surde por oposición al Mester de Juglaría. El so máximu representante ye Gonzalo de Berceo.
Llírica galaicu-portuguesa, presenta tres tipos de cantigues: d'amigu, d'amor y d'escarniu o arrenegar.
Ramon Llull, filósofu, poeta, místicu, teólogu y misioneru mallorquín del sieglu XIII, considérase-y el creador de la lliteratura catalana culta, llingua na qu'escribió sobre filosofía; medicina; física; xeometría; astronomía; astroloxía; gramática; teoloxía; moral relixosa y social; educación; rellatu, novela y mística tantu en prosa como en versu, según poesía llírica relixosa d'influencia provenzal. Ye'l primer novelista en prosa, autor místicu y escritor en llinguaxe científicu nuna llingua neollatina.
Alfonsu X el Sabiu, promotor de la llingua castellana, escelente poeta en galaicu-portugués y promotor de la Escuela de Traductores de Toledo
Sieglu XIV Don Juan Manuel Juan Ruiz, arcipreste de Hita Romanceru vieyu Llírica culta castellana
Sieglu XV thumb|200px|La Celestina. Mientres el sieglu XV surde'l llamáu Prerrenacimientu, la producción lliteraria aumentó exponencialmente y los poetes más destacaos d'esti sieglu son Juan de Mena, Íñigo López de Mendoza (marqués de Santillana) y Jorge Manrique, quien cola so obra Coples a la muerte del so padre reflexó perfectamente l'aceptación cristiana de la muerte. La Celestina: La lliteratura española de la Edá Media conclúi con esta obra de Fernando de Rojas.
La Renacencia
El periodu históricu qu'asocede a la Edá Media n'Europa ye conocíu como la Renacencia, entiende tol sieglu XVI anque los sos precedentes atopar nos sieglos XIV y XV y les sos influencies déxense notar nel XVII.
Empecipiar n'Italia y estendióse por toa Europa favorecíu pol inventu de la imprenta.
Los escritores de la renacencia adoptaron como modelos que teníen de ser asonsañaos a los escritores de l'antigüedá clásica, y a los grandes italianos del sieglu XIV Dante, Petrarca, y Boccaccio. Esti movimientu foi influyíu polos humanistes qu'estudiaron la cultura de Grecia y Roma, ente los que destaquen Erasmu de Rotterdam, Antonio de Nebrija y Juan Luis Vives.
Mientres la Edá Media l'arte ye un mediu pa honrar a Dios. Na Renacencia'l centru del mundu ye l'home, los poetes canten al amor humano, la naturaleza, los fechos guerreros, y tamién traten temes filosófiques y políticos.
Poesía mientres el reináu de Carlos V Juan Boscán influyíu polos artistes italianos y encamentáu por Navagero, introduz les nueves formes, escribiendo munchos poemes de gran calidá.
El so amigu Garcilaso de la Vega ye'l definitivu adaptador de les formes italianes, utilizando'l versu endecasílabu y los recursos típicos de la poesía italiana: sonetu, tercetu, el cantar, la llira, la rima interna, los versos sueltos.
Una serie de poetes siguieron los pasos formando la Escuela Petrarquista que los sos representantes más importantes son: Hernando de Acuña: Autor de bellos sonetos. Gutierre de Cetina: Autor del madrigal Güeyos Claros Serenos Francisco de Figueroa
Poesía llírica na dómina de Felipe II Esisten dos tendencies: La escuela Sevillana: Carauterizar por adornos retóricos y tratar temes d'amor humano y patrióticu. Fernando de Herrera ye'l so representante máximu. La escuela Salmantina: El so fundador ye Fray Luis de León , carauterizar pola sobriedá y concisión del estilu. Inspirar en temes greco-llatinos y na Biblia.
L'ascética y la mística L'apaición d'esti xéneru n'España paez influyida por místicos estranxeros anteriores como Kempis, Tauler, Ruysbrock, etc. Ente los primeros escritores ascéticos ta'l Beatu Xuan d'Ávila (1500-1569).
Los más importantes escritores ascéticos son:
Fray Luis de Granada: Foi miembru de la Orde de los Dominicos. Gran orador de temes relixoses. Les sos obres más importantes, consideraes trataos de doctrina, son Guía de pecadores, Llibru de la oración y meditación, y, la más notable, Introducción al símbolu de la fe.
Santa Teresa: Teresa de Cepeda y Ahumada. Nació n'Ávila. A los 19 años ingresó na Orde Carmelitana que más tarde reformó, creando la Orde de les Carmelites Descalces. Fundó 17 conventos en doce años. Na so obra lliteraria utiliza un llinguaxe campechanu propiu del campu d'Ávila pero de fondu y fervorosu. Ente les sos obres más importantes tán El Llibru de la so vida, autobiografía espiritual Camín de perfeición, onde indica los medios pa llograla, El llibru de les fundaciones, El castiellu interior, o Les moraes.
San Xuan de la Cruz: Juan de Yepes Álvarez. Nació en Fontiveros (Ávila), foi discípulu de Santa Teresa. Llevó a cabu la reforma de la Orde de los Carmelites Descalzos, y fundó dellos conventos. A diferencia de santa Teresa, san Juan ye un humanista y apodera l'idioma. La so obra poética, bien escasa, amenorgar a Xubida del monte Carmelo, Cantarada espiritual, Nueche escura de l'alma, Llapada del amor vivo. Y tamién delles poesíes de calter relixosu, ente les que tán Anque ye de nueche y Tres un amorosu llance. La so obra más importante ye'l Cantarada Espiritual, escritu en llires garcilasistas, inspiráu nel Cantar de los Cantares.
San Inaciu de Loyola: Íñigo López de Recalde, fundador de la Compañía de Xesús. Foi mancáu na defensa de Pamplona. Mientres la so convalecencia la llectura de los llibros Vida de Cristu escrita por Ludolfo de Saxonia y Flos Sanctorum influyeron nel so espíritu fondamente. La so única obra lliteraria ye Los Exercicios Espirituales, na qu'espresa la so ideoloxía cristiana.
El Barrocu y el Sieglu d'Oru thumb|200px|Semeya de Luis de Góngora, por Diego Velázquez.
Miguel de Cervantes Mateo Alemán Alonso de Ercilla Francisco de Quevedo Luis de Góngora Baltasar Gracián Lope de Vega Tirso de Molina Pedro Calderón de la Barca
El sieglu XVIII: La Ilustración y el Neoclasicismu
El sieglu XIX: Romanticismu y Realismu La Lliteratura española nel sieglu XIX puede estremase en delles etapes: Hasta 1830. Nesti periodu los enclinos estilísticos del sieglu XVIII entá prevalecen, anque empiecen a surdir dellos escritores prerrománticos, como Rousseau o Goethe. 1830–1850. Apoxéu de la lliteratura Lliteratura española del Romanticismu romántica. 1850–1870. Empieza'l movimientu del Realismu. 1870–1898. Máxima rellumanza del Realismu, lleváu al so estremu pol Naturalismu. En 1898, col desastre del 98, empieza'l sieglu XX respectu al ámbitu lliterariu.
El Romanticismu
thumb|José de Espronceda. Cansaos del escrupulosu rigor de los escritores ilustraos, surde, na década de 1830 y so la influencia de los escritores prerrománticos europeos, como Goethe o Rousseau, el Romanticismu n'España. Los autores románticos remontar contra tou lo establecío pol Neoclasicismu, son atraíos polo misterioso y traten de safase del mundu que los arrodia, disgustaos pola sociedá burguesa y apática na que-yos tocó vivir.