thumb|El modelu xeocéntricu según la Biblia de Martín Lutero. La teoría xeocéntrica ye una antigua teoría qu'asitia a la Tierra nel centru del universu, y los astros, incluyíu'l Sol, xirando alredor de la Tierra (geo: Tierra; centrismu: arrexuntáu o de centru).
El xeocentrismu tuvo vixente en diverses antigües civilizaciones. Por casu, en Babilonia yera ésta la visión del universu y na so versión completada por Claudio Ptolomeo nel sieglu II na so obra L'Almagesto, na qu'introdució los llamaos epiciclos, ecuantes y deferentes, tuvo a valir hasta'l sieglu XVI cuando foi reemplazada pola teoría heliocéntrica.
Teoríes xeocéntriques Filosofía presocrática El modelu xeocéntricu adoptar na astronomía y filosofía griega, vixente dende los sos principios na filosofía presocrática. Nel sieglu VI e.C. Anaximandro propunxo una cosmoloxía na que la Tierra tenía la forma de la seición d'una pilastra (un cilindru) flotante nel centru de too. El Sol, la Lluna y los planetes yeren furacos en ruedes invisibles qu'arrodiaben la Tierra, al traviés de los cualos los seres humanos podíen ver un fueu oculto. Coles mesmes, los pitagóricos pensaben que la Tierra yera esférica (acordies coles observaciones de los eclises) pero non el centru del universu; postulaben que taba en movimientu alredor d'un fueu non visible.
Col tiempu, estos dos versiones combináronse; polo que la mayoría de los griegos educaos pensaben que la Tierra yera una esfera nel centru del universu. Nel sieglu IV e. C. dos influyentes filósofos griegos, Platón y el so discípulu Aristóteles, escribieron trabayos basaos nel modelu xeocéntricu.
Filosofía platónica Según Platón, la Tierra yera una esfera que folgaba nel centru del universu. Les estrelles y planetes xiraben alredor de la Tierra en círculos celestiales, ordenaos nel siguiente orde (pa escontra fora dende'l centru): Lluna, Sol, Venus, Mercuriu, Marte, Xúpiter, Saturnu y les estrelles fixes. Nel Mitu de Er, una seición de La República, Platón describe'l cosmos como'l Fusu de la Necesidá», del que curien les serenes y los trés moiras.
Eudoxo de Cnido, quien trabayó con Platón, desenvolvió una esplicación menos mítica y más matemática del movimientu de los planetes basaes nel dictum de Platón manifestando que tolos fenómenos nos cielos pueden esplicase col movimientu circular uniforme.
Sistema aristotélicu Aristóteles desenvolvió'l sistema de Eudoxo. Nel sistema aristotélicu, la Tierra esférica taba nel centru del universu, y tolos cuerpos celestes taben xuníos a 47-55 esferes tresparentes y xiratories qu'arrodiaben a la Tierra, toes elles concéntriques con ella (el númberu ye tal alto porque son necesaries delles esferes pa cada planeta). Estes esferes, conocíes como esferes cristalines, mover a distintes velocidaes uniformes pa crear la revolución de los cuerpos alredor de la Tierra. Estos taben compuestos d'una sustancia incorruptible llamada éter. La Lluna taba na esfera más cercana a la Tierra, entrando en contautu cola área de Tierra, causando manches escures (macula) y la capacidá de pasar al traviés de fases llunares.
Más palantre describió'l so sistema esplicando los enclinos naturales de los elementos terrestres: tierra, agua, fueu y aire, según l'éter celestial. El so sistema sostuvo que la Tierra yera l'elementu más pesáu, col movimientu más fuerte escontra'l centru, asina l'agua formó una capa qu'arrodiaba la esfera de la Tierra. L'enclín del aire y del fueu, otra manera, yera movese escontra riba, lloñe del centru, col fueu siendo más llixeru que l'aire. Más allá de la capa de fueu, taben les sólides esferes d'éter nes que taben encuallaos los cuerpos celestes ellos mesmos tamién compuestos dafechu d'éter.
Argumentos a favor del xeocentrismu L'adhesión al modelu xeocéntricu deber en gran midida a delles observaciones importantes. Primero de too, si la Tierra moviérase, entós unu tendría de ser capaz de reparar el desplazamientu de les estrelles fixes debíu al paralax estelar. En resume, si la Tierra moviérase, les formes de les constelaciones camudaríen considerablemente nel intre d'un añu. Por cuenta de que les estrelles taben realmente muncho más lloñe de lo que postulaben los astrónomos griegos (faciendo'l movimientu desaxeradamente sutil), el paralax estelar nun foi detectáu hasta'l sieglu XIX. Poro, los griegos escoyeron la más simple de los dos esplicaciones. L'ausencia de cualesquier paralax observable consideróse un defectu fatal en cualesquier teoría non-xeocéntrica.
Otra observación utilizada a favor del modelu xeocéntricu de la dómina foi l'aparente consistencia de la lluminosidá de Venus, qu'implicaba que suel tar a la mesma alloña de la Tierra, lo que de la mesma ye más consistente col xeocentrismu que col heliocentrismu. En realidá, esto debe a que la perda de lluz causada poles fases de Venus compensa l'aumentu de tamañu aparente causáu pola so distancia variable a la Tierra. El oxetores del heliocentrismu repararon que los cuerpos terrestres naturalmente tienden a folgar lo más cerca posible del centru de la Tierra. Más allá de la oportunidá de cayer más cerca del centru, los cuerpos terrestres tienden a nun movese nun siendo que sían forzaos por un oxetu esterior, o tresformaos a un elementu distintu pol calor o'l mugor.
Usáronse les esplicaciones atmosfériques pa munchos fenómenos porque'l modelu eudoxo-aristotélicu basáu n'esferes perfectamente concéntriques nun tenía la intención d'esplicar los cambeos nel rellumu de los planetes por cuenta de un cambéu na distancia. Eventualmente, les esferes perfectamente concéntriques fueron abandonaes, yá que yera imposible desenvolver un modelu abondo precisu so esi ideal. Sicasí, magar apurrió esplicaciones similares, el modelu deferente y epiciclo posterior foi lo suficientemente flexible como p'afaer les observaciones mientres munchos sieglos.
Sistema ptolemaicu Un defectu principal nel sistema de Eudoxo d'esferes concéntriques yera que nun podríen esplicar los cambeos na claridá de los planetes causaos por un cambéu na distancia. Esti honor foi acutáu pal sistema ptolemaicu, sofitáu y fundáu pol astrónomu helenísticu Claudio Ptolomeo d'Alexandria, Exiptu nel sieglu II d. C. El so llibru principal astronómicu, El Almagesto, yera la culminación de los sieglos de trabayu por astrónomos griegos; foi aceptáu mientres más d'un mileniu como'l modelu cosmolóxicu correutu por astrónomos europeos y musulmanes. Por causa de la so influencia, dacuando ye consideráu idénticu col modelu xeocéntricu.
thumb|Los elementos básicos de l'astronomía de Ptolomeo, amosando un planeta nun epiciclo con un deferente excéntrico y un puntu ecuante.
Nel sistema ptolemaicu, cada planeta ye movíu por dos o más esferes: una esfera ye la so deferente que se centra na Tierra, y la otra esfera ye'l epiciclo que s'encaxar nel deferente. El planeta encaxar na esfera del epiciclo. El deferente rota alredor de la Tierra ente que el epiciclo rota dientro del deferente, faciendo que'l planeta avérese y allóñese de la Tierra en diversos puntos na so órbita inclusive faciendo que mengüe la so velocidá, deténgase, y muévase nel sentíu contrariu (en movimientu retrógradu). Los epiciclos de Venus y de Mercuriu tán centraos siempres nuna llinia ente la Tierra y el Sol, lo qu'esplica por qué siempres s'atopen cerca d'él nel cielu. L'orde de les esferes ptolemaiques a partir de la Tierra ye: Lluna, Mercuriu, Venus, Sol, Marte, Xúpiter, Saturno y estrelles fixes.
El modelu del deferente-y-epiciclo fuera utilizáu polos astrónomos griegos por sieglos, como lo fuera la idea del excéntrico. Na ilustración, el centru del deferente nun ye la Tierra sinón la X, faciéndolo excéntrico.
Desafortunadamente, el sistema que taba vixente na dómina de Ptolomeo nun concordar coles midíes, entá cuando fuera una meyora considerable respectu al sistema d'Aristóteles. Delles vegaes el tamañu del xiru retrógradu d'un planeta (más notablemente'l de Marte) yera más pequeñu y dacuando más grande. Esto impulsar a xenerar la idea d'un ecuante.
El ecuante yera un puntu cerca del centru de la órbita del planeta nel cual, si unu parábase ellí y miraba, el centru del epiciclo del planeta paecería que se moviera a la mesma velocidá. Poro, el planeta realmente movíase a distintes velocidaes cuando'l epiciclo taba en distintes posiciones de la so deferente. Usando un ecuante, Ptolomeo afirmaba caltener un movimientu uniforme y circular, pero a munches persones nun-yos gustaba porque pensaben que nun concordar col dictáu de Platón d'un movimientu circular uniforme». El sistema resultante, que eventualmente llogró amplia aceptación n'occidente, foi vistu como bien complicáu a los güeyos de la modernidá; riquía que cada planeta tuviera un epiciclo xirando alredor d'un deferente, movíu por un ecuante distintu pa cada planeta. Pero'l sistema predixo dellos movimientos celestes, incluyendo l'entamu y fin de los movimientos retrógrados, medianamente bien pa la dómina en que se desenvolvió.
Astronomía islámica y xeocentrismu
Los astrónomos musulmanes polo xeneral aceptaron el sistema ptolemaicu y el modelu xeocéntricu,A. I. Sabra, "Configuring the Universe: Aporetic, Problem Solving, and Kinematic Modeling as Themes of Arabic Astronomy," Perspectives on Science 6.3 (1998): 288–330, at páxs. 317–18: pero nel sieglu X empezaron a apaecer testos que poníen en dulda a Ptolomeo (shukūk). Dellos eruditos musulmanes cuestionaron l'aparente inmovilidá de la Tierra y el so centralidad dientro del universu. Dellos astrónomos musulmanes creyeron que la Tierra xiraba alredor de la so exa, como Abu Sa'id al-Sijzi (circa 1020). Según al-Biruni, Sijzi inventó un astrolabiu llamáu al-zūraqī basáu nuna creencia sostenida por dalgunos de los sos contemporáneos «que'l movimientu que vemos ye debíu al movimientu de la Tierra y non al del cielu». La prevalencia d'esti puntu de vista ye confirmada por una referencia del sieglu XIII que diz:
A principios del sieglu XI, Alhacén escribió una crítica sogona del modelu de Ptolomeo nel so Duldes sobre Ptolomeo (c. 1028), que dalgunos interpretaron que implícitamente taba criticando'l xeocentrismu de Ptolomeo,Qadir (1989), p. 5–10. pero la mayoría ta d'alcuerdu en que taba criticando los detalles del modelu de Ptolomeo en llugar del so xeocentrismu.Nicolaus Copernicus, Stanford Encyclopedia of Philosophy (2004).
Nel sieglu XII, Azarquiel alloñar de l'antigua idea griega de movimientos circulares uniformes hipotetizando que'l planeta Mercuriu mover nuna órbita elíptica, ente que Alpetragio propunxo un modelu planetariu qu'abandonaba los mecanismos de ecuantes, epiciclos y deferentes, anque esto dio llugar a un sistema que yera matemáticamente menos exactu. Alpetragio tamién declaró al sistema ptolemaicu como un modelu imaxinariu que yera atináu en predicir posiciones planetaries pero non real o físicu. El so sistema alternativu estender pola mayor parte d'Europa mientres el sieglu XIII.
Fakhr al-Din al-Razi (1149-1209), al tratar cola so concepción de la física y el mundu físicu nel so Matalib, refugó la noción aristotélica y avicenica de la centralidad de la Tierra dientro del universu, argumentando qu'hai «miles de mundos (alfa alfi 'awalim) más allá d'esti mundu, de cuenta que cada unu d'esos mundos pueda ser más grande y más enorme qu'esti mundu, según tener lo mesmo de lo qu'esti mundu tien». Pa sofitar el so argumentu teolóxicu, cita'l versículu coránicu: «Toa allabancia pertenez a Dios, Señor de los Mundos», enfatizando el términu «Mundos».