thumb|Federicu Barbarroxa, col so fíu Enrique VI y el Duque Federicu V de Suabia, ilustración de la Crónica de los güelfos.
Los términos güelfos y gibelinos vienen de los términos italianos guelfi y ghibellini, colos que se denominaben los dos faiciones que dende'l sieglu XII sofitaron nel Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, respeutivamente, a la casa de Baviera (los Welfen, pronunciáu «velfen», y de ende la pallabra «güelfo») y a la casa de los Hohenstaufen de Suabia, señores del castiellu de Waiblingen (y de ende la pallabra «gibelino»). La llucha ente dambes faiciones tuvo llugar tamién n'Italia dende la segunda metá del sieglu. El so contestu históricu yera'l conflictu secular ente'l Pontificáu, que pasaría a tar sofitáu polos güelfos, contra l'emperador del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu, sofitáu polos gibelinos. Mientres esta dómina estos yeren los dos poderes universales que s'apostaben el Dominium mundi.
Orixe: la socesión d'Enrique V N'Alemaña, tres la muerte ensin descendencia del emperador Enrique V en 1125, los príncipes, a instancies del canciller imperial Adalberto, arzobispu de Mainz, escoyeron al Duque de Saxonia como Lotario II el mesmu añu de 1125. Sicasí, españó la guerra civil, yá que los sobrinos y herederos d'Enrique V, que yeren Federicu II, duque de Suabia, y Conrado, de los Hohenstaufen, esixeron amás de les tierres patrimoniales de los salios en Franconia renana, les tierres que la corona fuera alquiriendo. Nesta situación, Conrado III foi escoyíu rei de Romanos rival en 1127, y en 1128 foi coronáu rei d'Italia con sofitu de Milán, pero nun consiguió asegurase ellí una posición, una y bones el papa Honorio II (1124–1130) negó-y la reconocencia, igual que les ciudaes enemigues de Milán como Novara, Pavía, Cremona, Piacenza o Brescia; sicasí, el rei Lotario II aseguró'l sofitu d'Enrique'l Sobeyosu, de la dinastía de los Güelfos, que yera duque de Baviera y tamién marqués de Toscana y de Verona, y al que-y fixo xenru de so en 1127.
thumb|left|200px|Posesiones de los Güelfos en tiempu d'Enrique'l Lleón (sieglu XII). Anque la guerra terminó en 1135 cola sumisión de Conrado III, les tornes camudaron en 1137 al morrer l'emperador Lotario II, y Conrado III foi eleutu Rei de Romanos frente a Enrique el Sobeyosu, herederu de Lotario. La guerra reanicióse ente Conrado III y Enrique el Sobeyosu que, fináu en 1139, siguió'l so hermanu Güelfo VI. Ye nel asediu de Weinsberg en 1140 cuando s'establecieron los nomes de dambes faiciones polos glayíos de guerra, güelfo (contrarios a los Hohenstaufen) y Waiblingen (el nome d'un castiellu de los Hohenstaufen, que daría llugar al términu gibelino). A pesar de roblar un alcuerdu de paz en 1142, tres el fracasu de la Segunda Cruzada, Güelfo VI siguió la revuelta que, de toles maneres entró na fase final al finar en 1150 Enrique Berenguer, Rei de Romanos y fíu de Conrado III. En 1151, Güelfo VI apautó col so sobrín Federicu III, duque de Suabia (coles mesmes tamién sobrín de Conrado III), la socesión nel Imperiu en cuenta de tierres. Asina, a la muerte de Conrado en 1152, foi escoyíu Federicu I, colo que'l Güelfo llogró tierres italianes, siendo designáu como marqués de Toscana y duque d'Espoleto.
Faiciones n'Italia Cola eleición a rei d'Alemaña de Federicu I Hohenstaufen (llamáu Barbarroxa) en 1152 y la so posterior coronación en 1155, la faición gibelina trunfó nel territoriu imperial. Como Federicu deseaba reafitar n'Italia la supremacía imperial que les comunidaes quitaren al Imperiu col sofitu del papáu, sol so reináu (1152–1190) tuvo llugar un movimientu de los términos güelfo y gibelino dende la zona alemana a la italiana, onde pasaron a denominar, respeutivamente, a los partidarios del partíu papal y a los defensores de la causa imperial. N'Italia, poro, hubo ciudaes como Florencia, Milán y Mantua qu'abrazaron la causa güelfa, ente qu'otres como Forlí, Pisa, Siena y Lucca xuniéronse a la causa imperial.
La eleición tenía dellos motivos: de primeres, la busca de l'autonomía afalaba a ciudaes so'l control del Imperiu a buscar l'alianza col Papa (como pasaba nel casu de Milán) ente que les ciudaes baxo la influencia del papáu buscaben l'ayuda del Imperiu (como yera'l casu de Forlí); de segundes, escoyíase un partíu a cencielles por oposición al partíu a favor del que se declarase la ciudá rival (si Milán yera güelfa, Pavía tenía que ser gibelina; si Forlí yera gibelina, Faenza sería güelfa, etc.) siguiendo'l vieyu principiu de que «los enemigos de los mios enemigos son los mios amigos».
Nel interior de la ciudá caltúvose la dicotomía d'estos dos términos, pero superándose'l significáu tradicional de llucha política ente papáu ya imperiu, y pasando a nomar tamién la llucha ente dos faiciones pol control de la ciudá. P'amontar la so fuercia tanto unos como otros axuntáronse'n lligues contraries, y asina, dende la segunda metá del sieglu XIII la güelfa Florencia presentó batalla a la lliga gibelina de les otres ciudaes toscanes (Arezzo, Siena, Pistoia, Lucca y Pisa) nun llargu conflictu que tuvo a lo más esponente les batalles de Montaperti en 1260 y d'Altopascio en 1325.
Les principales ciudaes gibelinas fueron Arezzo, Forlì, Módena, Osimo, Pisa, Pistoia, Siena, Spoleto y Todi, ente que les principales ciudaes güelfas fueron Boloña, Brescia, Crema, Cremona, Xénova, Lodi, Mantua, Orvieto, Rimini, Perugia y Florencia.
Hubo tamién ciudaes que caltuvieron una xuntanza variable con unu o otru partíu, como Bérgamo, Ferrara, Florencia, Lucca, Milán, Padua, Parma, Piacenza, Treviso, Verona o Vicenza.
Federicu I y Enrique VI 150px|thumb|L'emperador Federicu I Barbarroxa. Miniatura d'un manuscritu de 1188, Vatican Library. Federicu I tentó restaurar l'autoridá del emperador nel Imperiu (Honor imperii). N'Alemaña reconcilióse colos güelfos al designar a Güelfo VI marqués de Toscana y duque d'Espoleto, y reconcilióse col so primu Federicu, fíu de Conrado III, al que nomó duque de Suabia. Amás trató d'asegurar la so autoridá al estender la rede de feudos y vasallos a persones fieles, y asina creó'l ducáu d'Austria en 1156, el margraviatu de Brandenburgu, reconoció como rei al duque de Bohemia en 1158, y confiando a una nobleza de serviciu d'orixe servil (ministeriales), unos territorios de dominiu rexu ampliaos, como en Suabia, Franconia o Misnia.
Tres la querella de les Investidures, el panorama italianu camudara: ciudaes como Xénova, Pisa o Venecia convirtiéronse'n potencies internacionales con intereses comerciales estendíos dende'l norte d'Europa a África y el Llevante; nel qu'esti comerciu esterior y la inversión amontó la riqueza local, lo que traxo l'acuriosamientu de les ciudaes; y nel que la crecedera de la población tanto na ciudá como nel campu causó un aumentu d'obres públiques, que fueron dende muralles de ciudá a canales. El desenvolvimientu de los gremios y cofraderíes reflexaba la creciente complexidá de la organización económica, ya inclusive les más pequeñes ciudaes teníen la so élite profesional de xueces y notarios, xunto a nobles, comerciantes y artesanos. Y foi precisamente la necesidá de recursos financieros la razón esencial del interés amosáu polos emperadores escontra Italia, onde al reclamar el pagu de derechos reales (regalia), esperaben llograr beneficios, dau l'incomparable desenvolvimientu económicu del territoriu. Y ye nesti sentíu, como Federicu Barbarroxa trató de recuperar y esplotar los regalia sobre les florecientes ciudaes italianes. La so campaña de 1154 empecipió una llucha de casi doscientos años por imponer l'autoridá imperial nel regnum italicum.
A empiezos del so reináu, Federicu caltuvo bones rellaciones col papáu, y nel Tratáu de Constanza (23 de marzu de 1153), los representantes del rei de Romanos y del papa Euxeniu III (1145–1153) alcordaron establecer un statu quo y caltener los elementos esenciales del orde tradicional, nel qu'emperador protexía al papa y asegurába-y la soberanía sobre la Ilesia, y pela so parte, el papa sofitaba al emperador nel so exerciciu de poder; pero'l pontífiz morrió primero que pudiera coronar emperador a Federicu.
Na so campaña d'Italia de 1154, previu a ser coronáu emperador, el rei de Romanos Federicu I, na primera de les sos dietes en Roncaglia (1154) escuchó les quexes de Lodi, Pavía, y Cremona contra Milán, ente otres, y torgó'l trespasu de feudos ensin consentimientu del señor feudal; na campaña de Federicu, sometió a Asti, Chieri y Tortona, entró en Pavía, onde foi coronáu en rei d'Italia'l 17 d'abril de 1155;www.storiadimilano.it de Paolo Colussi y Maria Grazia Tolfo y en Roma pa ser coronáu emperador; el tratáu de Constanza ratificóse nuevamente, anque n'apariencia, yá que'l nuevu papa Adriano IV (1155–1159) precisaba al emperador p'acabar cola revuelta d'Arnaldo de Brescia na comuña de Roma, y llibra-y de l'amenaza normanda; aspeutu últimu que nun cumplió, porque tuvo que tornar a Alemaña. Antes punxo a Milán so'l bandu del Imperiu por negase a responder a cargos presentaos contra ella por Lodi, Pavía y Cremona, tresfiriendo los sos privilexos a Cremona, pero ensin poder faer daqué más. D'esta manera, el Papa, aislláu, tuvo qu'apautar colos normandos en Benevento (1156), lo que contravenía el tratáu de Constanza. Les rocees quedaron de manifiestu na dieta de Besançon (ochobre de 1157) onde los legaos pontificios, cardenales Bernard de San Clemente y Rolando Bandinelli, apurrieron una carta del Papa Adriano IV, na que la traducción alemana del canciller imperial Reinaldo de Dassel implicaba que l'emperador recibía l'imperiu del papa en feudu como'l so vasallu. Pero los legaos imperiales nun protestaron la traducción, y el Papa Adriano IV namái negó la interpretación de beneficium fecha por Reinaldo cuando yá se produxera la reaición airada del emperador. N'Italia, Milán reconstruyera Tortona, y derrotara a Pavía, Novara y al marqués de Montferrato. thumb|left|170px|Semeya de Reinaldo de Dassel nel relicariu de los Reis Magos de la Catedral de Colonia.
Na segunda campaña d'Italia de 1158, nun buscó un acercamientu col papáu, sinón como un gobernante decidíu a restaurar l'orde nos sos dominios y establecer axentes imperiales nes ciudaes. Dempués de someter Milán, qu'intentara oponése-y, anque-y reconoció l'autonomía d'eleición de los cónsules con confirmación imperial, y dempués de lliberaes Como y Lodi, convocó una Dieta en Roncaglia (payares de 1158), onde cuntó con xuristes de la Universidá de Bolonia, pa definir y establecer una rellación de los regalia imperiales, que producíen un enorme ingresu de recursos, y que derivaben del dominiu imperial sobre caminos, ríos, salines y mines, al cobru del fodrum pa sufragar los gastos militares, a les perceición de multes y peaxes, a los bienes de los condergaos, o al acuñamientu de moneda.
Fueron los ministeriales (Dienstmänner), col cargu de podestà, los que se convirtieron nel escayu dorsal de l'alministración imperial n'Italia, sirviendo al Emperador al esixir los regalia y p'alministrar la xurisdicción que les comuñes usurparen procedente de los conflictos colos obispos. Pero les sos polítiques agresives n'establecer un réxime imperial direutu n'Italia, y la encomendación de l'alministración del reinu italianu a alemanes, polarizaron la resistencia alredor de Milán y el papáu. Los obispos alemanes y dellos abás tuvieron qu'apurrir homes y dineru, y dalgunos d'ellos llanzáronse ensin reserves a la guerra como los arzobispos de Colonia, Reinaldo de Dassel (1159-1167) y Felipe de Heinsberg, (1167-1191), como archicancilleres d'Italia; pela cueta el sofitu de los príncipes llaicos, yera esporádicu, inclusive en momentos críticos nun sofitaron al emperador, como la negativa del más grande d'ellos, Enrique'l Lleón en 1176, que traxo consigo la derrota del emperador na Batalla de Legnano.