El ríu Tajo (en portugués, Tejo) ye'l ríu más llargu de la península ibérica, a la que traviesa pela so parte central, siguiendo direición este oeste, con un leve enclín escontra'l suroeste, que s'acentúa cuando llega a Portugal.
Naz nos montes Universales, na sierra d'Albarracín (Teruel), sobre la caña occidental del sistema Ibéricu y, dempués de percorrer 1007 km, llega al océanu Atlánticu na ciudá de Lisboa. Na so desaguada forma'l estuariu del mar de la Paya (en portugués, Mar da Palha), nel qu'arrama un caudal mediu de 456 m³/s. Nos sos primeros 816 km traviesa España, onde escurre por cuatro comunidaes autónomes (Aragón, Castiella-La Mancha, Madrid y Estremadura) y un total de seis provincies (Teruel, Guadalaxara, Cuenca, Madrid, Toledo y Cáceres).
Dempués de formar frontera ente España y Portugal a lo llargo de 47 km, entra nesti últimu país.El tramu de 47 km nos que'l ríu delimita la frontera ente España y Portugal ye conocíu como Tajo Internacional. Equí percuerre 145 km, al traviés de les rexones tradicionales de Beira Baixa, Alto Alentejo, Ribatejo y Estremadura, nes que s'integren los distritos de Castelo Branco, Portalegre, Santarém y Lisboa. Les ciudaes más importantes poles que pasa son Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina y Alcántara n'España; y Abrantes, Santarém y Lisboa, en Portugal.
La so cuenca tien una superficie total de 80. 600 km². Ye la de mayor población de la península ibérica, con más de diez millones d'habitantes. Nella intégrense les árees metropolitanes de Madrid y Lisboa. La cuenca del Tajo algama una capacidá total de banzáu alredor de los 14 500 hm³. Polo que respecta al territoriu español, atópase regulada pola Confederación Hidrográfica del Tajo, organismu dependiente del Ministeriu d'Agricultura y Pesca, Alimentación y Mediu Ambiente. El tresvase Tajo-Segura deriva parte del caudal del ríu escontra la zona suroriental d'España.
El so cursu alto ta incluyíu dientro del Parque Natural del Alto Tajo, na provincia de Guadalaxara. Tamién el so cursu mediu-baxu ta protexíu llegalmente, por aciu el Parque Nacional de Monfragüe, alcontráu na provincia de Cáceres. Más palantre atópase Parque Natural del Tajo Internacional, ente la provincia de Cáceres y Portugal. Na so desaguada atópase la Reserva Natural del Estuariu del Tajo.
Toponimia thumb|El Tajo, vistu dende'l Castiellu de Almourol, en Vila Nova da Barquinha (Portugal).
Conocíu como'l Tagus polos romanos,de Diego, Emilio. Atles históricu d'España, Vol. I en Google Books.>
Según Silio Italico, Tagus (rei), sería un rei ibero cruelmente asesináu por Asdrúbal. L'historiador portugués André de Resende alude esti episodiu na so obra Les antigüedaes de Lusitania.
Cuenca
thumb|left|upright=1.5|El ríu tien un desnivel de 453 m nos diez primeros quilómetros (ente la fonte en Fonte de García y la boca del so primer gran afluente, el ríu del Focete Secu).
La cuenca del Tajo ocupa una estensión de 80 600 km², que se distribúin nun 69,2 % (55 750 km²) per suelu español y nun 30,8 % per tierres portugueses (24 850 km²). Ye la tercer cuenca de mayor superficie de la península ibérica, dempués de la del Duero, con 97 290 km², y de la del Ebro, con 83 093 km².
Allugar nel centru del Macizu Hespérico, que'l ríu percuerre a lo llargo de 910 km, al traviés de la Submeseta Sur. Queda delimitada, al norte, pol Sistema Central, al traviés de les sierres de Guadarrama —y la so estensión oriental, Somosierra—, Gredos, Gata y la Estrella (port., Serra da Estrela); al sur, polos montes de Toledo y la sierra de Montánchez; al este, pol sistema ibéricu, cola sierra d'Albarracín y la Serranía de Cuenca como principales formaciones; y al oeste, pol océanu Atlánticu.
Los sos afluentes más importantes (Jarama, Guadarrama, Alberche, Tiétar y Zézere) provienen de la parte septentrional, colo que, consecuentemente, arramen nel Tajo pela derecha. Los cuatro primeros nacen nes sierres de Guadarrama y Gredos, onde se devasen frecuentemente los 2000 m d'altor. Nes demás cordales, esta cota ráspiase dacuando tan solo na sierra de la Estrella, asitiada igualmente al norte del so cursu, que la so altitú máxima ye de 1993 m. Equí tien el so orixe'l ríu Zézere. thumb|Piragüismu nel cursu mediu-alto del Tajo, al altor d'Aranjuez (Madrid, España). Nesti términu conflúin el Jarama y l'Algodor.
No que fai a la caña occidental del sistema Ibéricu, solo dellos cumes superen los 1800 m. L'afluente más destacáu d'esta formación montascosa ye'l ríu Gallu. De los montes de Toledo provienen los ríos Algodor y Almonte, que tributen nel Tajo pela esquierda. Les elevaciones más relevantes d'esti sistema correspuenden a Las Villuercas, que ronden los 1600 m. thumb|left|Curso mediu-baxu del Tajo, una vegada salváu'l banzáu d'Alcántara (Cáceres, España), el de mayor capacidá d'almacenaxe de la so cuenca.
Dende un puntu de vista demográficu, la cuenca del Tajo ye la más poblada tantu d'España como de la península ibérica. No que respecta al territoriu español, integra una población aproximada de 7 000 000 habitantes, que, nun 82 %, concéntrase na Comunidá de Madrid. Per parte de Portugal, contabilícense más de 3 500 000 habitantes, cola área metropolitana de Lisboa como nucleu más importante. A estes concentraciones urbanes añader zones de fuerte despoblamientu, alcontraes preferentemente nel so cursu altu y nel so cursu mediu-baxu.
El ríu forma cerca d'una ventena de banzaos (banzaos) a lo llargo del so cursu, a los que se xunen los de los sos afluentes, qu'empezaron a construyise, na so mayor parte, a partir de los años 50. La so cuenca tien una capacidá total de banzáu alredor de los 14 500 hm³, de los cualos 12 000 correspuenden a España (el 83 %) y 2500 a Portugal (el 17 % restante). Los sistemes d'almacenaxe más importante alcontrar nes preses del so cursu altu, na provincia de Guadalaxara (2441,4 hm³); nes del so cursu mediu-baxu, en Cáceres (5157,3 hm³); y nes del so cursu baxu, alredor del ríu Zézere, el so principal afluente portugués (1863,4 hm³).
El banzáu d'Alcántara, na provincia de Cáceres, ye'l de mayor capacidá de tola cuenca del Tajo. La so superficie ye de 10 400 hectárees y puede almacenar hasta 3160 hm³. Los banzaos d'Entrepeñas y Buendía, pela so parte, regulen el Tresvase Tajo-Segura, inauguráu en 1979, pal suministru d'agua a la zona suroriental d'España, integrada dientro de la cuenca del Segura, onde viven alredor de 3 000 000 habitantes. Esti acueductu convierte a la so cuenca na de mayor contribución d'España, acordies con el volume d'agua suministráu a otres cuenques hidrográfiques.
Cursu thumb|Monumentu a la nacencia del ríu Tajo (1974), de José Gonzalvo Vives, Frías de Albarracín, Teruel. Fonte El ríu Tajo naz a 1593 m d'altor, na paraxa conocida como Fuente García, dientro del términu municipal de Frías de Albarracín, na provincia de Teruel (España). La so fonte asitiar ente la muela de San Juan (1830 m) y el cuetu de San Felipe (1839 m), na sierra d'Albarracín, que pertenez a los montes Universales, na caña occidental del sistema Ibéricu. Nun puntu de cota inferior instalóse'l Monumentu a la nacencia del ríu Tajo (1974), de José Gonzalvo Vives, nel que se representen la personalización del ríu y les provincies de Teruel, Cuenca y Guadalaxara.Fotografía del ''Monumentu a la nacencia del ríu Tajo
Esta formación montascosa alluga unu de los nuedos hidrográficos más importantes de la península ibérica, al dixebrar l'aguada atlántica de la mediterránea. El Júcar, que desagua nel Mar Mediterraneu, tien el so orixe a pocos quilómetros de la so fonte, según el Guadalaviar, que da llugar darréu al Turia.
Nel so primer percorríu, el ríu salva un fuerte desnivel, llabrando materiales aniciaos ente l'Ordovícicu y el Cuaternariu, ente los que predominen les caliares, les dolomíes y les margues, según les arenisques.
Cursu altu thumb|El ríu pol Parque Natural del Alto Tajo. El ríu escurre, nun primer momentu, en direición sur-noroeste, marcando la llinia divisoria ente Aragón y Castiella-La Mancha, al traviés de les provincies de Teruel y Cuenca, respeutivamente. Entra dempués en Guadalaxara, onde recibe pela derecha al ríu del Focete Secu. Trátase del so primer gran afluente, con un caudal inclusive mayor que'l que presenta'l mesmu Tajo nel so tramu inicial. El Focete Secu, que recueye les agües de les sierres d'Orihuela del Tremedal (Teruel), nos montes Universales, tributa nel términu municipal de Peralejos de las Truchas (Guadalaxara). Equí'l Tajo yá baxó a una altitú de 1140 m, dempués de vencer pronunciaes pendientes y formar distintos cañones, enclavaos n'árees fuertemente despoblaes.
El so caudal vuelve amontase darréu coles aportaciones de los ríos Cabrillas, Gallu, Bullones y Arandilla, que provienen del sistema Ibéricu. De toos ellos, el más destacáu ye'l Gallu, que conflúi nel Tajo so la ponte de San Pedro, a una altitú averada de 900 m. En toa esta zona, el ríu traviesa paraxes d'altu valor ecolóxicu, que s'atopen protexíos pola so inclusión dientro del Parque Natural del Alto Tajo, constituyíu nel añu 2000. Esti espaciu integra una flora carauterística de los pisos bioclimáticos supra y oromediterráneos. Los pinares de pinu albar, laricio y resinero, los encinares, los sabinares y los quejigares son los sos ecosistemes principales.
Cerca de Zaorejas, el Tajo xira sópito y toma aldu oeste. Dexa a la so derecha'l pueblu d'Ocentejo, onde vuelve camudar de sentíu, esta vegada escontra'l suroeste, y recibe pela derecha al ríu Ablanquejo. Diríxese dempués escontra Valtablado del Río y Trillo, que la so central nuclear utiliza les sos agües como sistema de refrigeración, al traviés del banzáu de La Ermita. A esti altor, xúnese-y el ríu Cifuentes.
Antes d'abandonar la provincia de Guadalaxara, el Tajo ye reteníu en cinco grandes banzaos. Los más importantes son el d'Entrepeñas, nos términos de Sacedón y Auñón, y el de Buendía, ésti construyíu sobre'l ríu Guadiela poco primero de la so confluencia, el postreru de los grandes afluentes que proceden del Sistema Ibéricu. Nesti puntu, el ríu baxó a una cota llixeramente cimera a los 600 m. Más palantre vuelve ser represado nel banzáu de Bolarque, asitiáu en Almonacid de Zorita y Pastrana, y nel de Zorita, en que les sos veres foi construyida la central nuclear del mesmu nome, que foi clausurada en 2006. Nel términu municipal de Zorita de los Canes, arrodia los restos arqueolóxicos de la ciudá visigótica de Recópolis. El Tajo dexa Guadalaxara formando un nuevu banzáu, el d'Estremera, que toma la so denominación del pueblu madrilanu homónimu, estremeru cola provincia.
Cursu mediu-altu thumb|Ponte de Fuentidueña de Tajo (Madrid, España), del sieglu XIX, sobre'l ríu. thumb|Vista del Tajo, al so pasu por Aranjuez (Madrid, España), onde bordia la so Palaciu Real. thumb|El Tajo, nel banzáu de Castrejón. El Tajo entra na Comunidá de Madrid al traviés del so estremu sudoriental, pola contorna histórica de la Cuesta de les Encomiendes. Bordia los cascos urbanos de Fuentidueña de Tajo, onde s'alcuentra'l Remanso de la TeyeraEl Remanso de la Teyera, nel términu de Fuentidueña de Tajo (Madrid), yera utilizáu como llugar de descansu de los pastores mientres l'alzada, dada la so proximidá a la Cañada Real Soriana, vía pecuaria que derruempe la península ibérica de nordeste a suroeste. —a un altor d'unos 500 m—, y de Villamanrique de Tajo.