Los gaznávidas o gaznavíes (turcu: Gazneli İmparatorluğo, persa: غزنویان ġaznaviyān) fueron una dinastía musulmana, d'orixe turcu, fundada pol xefe samaní Sebük Tegin (un mamelucu d'orixe turcu), que reinó dende finales del sieglu X hasta finales del sieglu XII, nun imperiu constituyíu poles rexones de Khorasán, d'Afganistán y Punyab, con capital en Gazni y depués, casi a la fin del réxime, en Lahore.
Historia Ascensu al poder La Guerra Santa samaní contra les tribus paganes turques qu'habitaben les estepes al norte del Syr Darya dieron un abondosu suministru d'esclavos. Dalgunos d'ellos vendíense en Bagdag y de éstos se reclutaban pa la guardia personal del califa ‘abāsí, denominaos ghilman. Los samaníes tamién utilizaron a estos esclavos turcos como soldaos, llamaos mamelucos (del árabe mamluk, esclavu o teníu). Estos mamelucos aportaron a un elementu perimportante nes fuercies armaes del emir samaní y ocuparon posiciones d'enorme responsabilidá en dichu réxime.
Dos families surdieron d'estos esclavos militares turcos del emiratu samaní, los Simjúridas y Gaznávidas, que resultaron finalmente perxudicial pa los emires samaníes. Los Simjúridas recibieron un appanage na rexón de Kohistán, nel Khorasán oriental. Los xenerales samaníes Alp Tigîn y Abu al-Hasan Simjuri compitieron pola gobernación de Khorasán y pol control del emiratu samaní asitiando nel tronu a emires que podríen apoderar dempués de la muerte de ‘Abd al-Mālik I ibn Nūh (954-961) en 961.
Alp Tigîn, que aportó a comandante de les fuercies samaníes de Khorasán mientres el reináu del emir ‘Abd al-Mālik I ibn Nūh, se vió n'apuros a la muerte d'este. La muerte del emir creó una crisis de la socesión ente los sos hermanos. Un partíu de corte socatráu por homes de la clase de los escribanos —ministros civiles en llugar de xenerales turcos— refugó la candidatura de Alp Tigîn pal control del poder samaní. Al asumir l'emiratu l'hermanu d'este, Mansūr I ibn Nūh, Alp Tigîn, qu'antes había intrigado contra'l so nuevu xefe y tarreciendo represalies, resolvió retirase escontra la frontera sureste del emiratu, onde podría establecese como un xefe semiindependiente nos montes orientales de l'actual Afganistán, zona cercana a la frontera cola India, llugar onde amontaría'l so poder si realizaba una guerra santa contra los hindús. Los Simjúridas gociaron entós del control del Khorasán al sur del Amu Darya pero fueron primíos duramente por una tercera gran dinastía iranina, la Dinastía búyida, y fueron incapaces de sobrevivir el colapsu de los samaníes y al subsecuente aumentu de poder de los Gaznávidas.
Les lluches de los xenerales esclavos turcos pol dominiu del tronu cola ayuda de la llealtá cambiante de los líderes ministeriales de la corte demostraron y aceleraron la decadencia del emiratu samaní. La debilidá samaní atraxo en Transoxiana a los Qarluqs, un pueblu turcu que, lideráu pola cla Qarajanida, convirtiérase apocayá al Islam. Lideraos pol Ilak-Khan qarajanida Harun I, los Qarluqs ocuparon Bukhara en 992, estableciendo en Transoxania el Kanato Qarajanida.
Cuando Alp Tigîn llegó al pobláu de Gazni, el gobernador del llugar, Abū Bark Lawik, negó-y la entrada, pero en 962 conquistó dichu puntu. Al añu siguiente morrió Alp Tigîn y asoceder el so fíu Abū Ishāq el cual foi reconocíu gobernador de Gazni pol emir samaní. Cuando foi espulsáu de Gazni por Abū Bark Lawik, foi sofitáu polos samaníes pa recuperar la so ciudá. Ishāq muerre ensin descendencia en 966 y asoceder el xefe mamelucu Balkā Tigīn que morrió en 972 por una flechada mientres sitiaba al emir jariyita de Gardiz. Otru mamelucu, Pīrī, foi depuestu depués de cinco años de gobiernu. Nesta situación xubió al poder en 977 el xefe mamelucu Sebük Tegīn ibn Qara Bajkam, el verdaderu fundador d'Imperiu gaznaví.
Hexemonía Sebük Tegīn Esi mesmu añu, Sebük Tegīn atacó al reinu hindú Shahi de Ohind del Panyab, tomando prisioneru al so raxa (rei), Jayapala, que foi puestu en llibertá a cambéu del pagu de tributu.
Sebük Tegīn, foi un lleal al emir samaní. En 993, l'emir Nūh II ibn Mansūr enfrentar a la rebelión de los sos xefes Fa'iq y 'Abu 'A elī Simjuri y pidió ayuda a Sebük Tegīn qu'intervieno en Khorasán pa permediar fuercies. Victoriosu en 994, Sebük Tegīn foi compensáu col cargu de gobernador de Balkh, Tojaristán, Bamiyán, Gūr y Gharchistán (lo que-y equivalía'l mandu de les embravecíes tribus montañeses proto-taxiquistanines y proto-afganistanes). El so primoxénitu Mahmūd foi nomáu xefe de les fuercies samaníes de Khorasán. Al morrer Sebük Tegīn en 997, el so tercer fíu Ismāʽīl reclamó'l tronu por un periodu temporal, pero foi derrotáu y prindáu pol so hermanu Mahmūd en 998 na Batalla de Gazni. Mahmūd tuvo'l poder abondo pa convertise nel únicu gobernante de los territorios del so padre y pa consolidar la so posición nes tierres al sur del Amu Darya.
Mahmūd ibn Sebük Tegīn Cola llegada al poder de Mahmūd, Gazni y la dinastía gaznaví acomuñáronse perpetuamente con él y llegó a la so cenit de poder. Hacia l'añu 1000, recibió del califa abasí Al-Qádir el títulu de Sultán, el primeru na hestoria en portalo. Al-Qádir aprovechó les diverxencies de los sos tutores, los búyidas xiinos imamíes, pa recuperar la so autonomía en Bagdag, cuntando col sofitu de los gaznávidas suníes. Mahmūd estendió les sos conquistes sobre los territorios samaníes y shahiyas; tamién conquistó'l reinu ismailí de Multán (asitiáu nel sur del Punyab y al norte del Sind), según dellos territorios búyidas. Según tolos rellatos contemporáneos, el reináu de Mahmud foi la edá d'oru y el cenit del Imperiu gaznávida. Mahmud realizó diecisiete espediciones al traviés del norte de la India pa establecer el so control y establecer estaos tributarios, y les sos redaes tamién resultaron nel saquéu d'una gran cantidá de botín. El líder gaznávida estableció la so autoridá dende les fronteres de Rayy a Samarcanda y dende el Mar Caspiu hasta'l Yamuna.
El sultán Mahmūd, amás d'espandir el territoriu gaznávida, consolidó políticamente y relixosamente l'interior de los sos dominios. D'esta manera en 1011, atacó al entós pequeñu reinu semi-independiente gūrī o shansabānī asitiáu nel inaccesible valle de Gūr, valle asitiáu nel tramu cimeru del Hari Rud, nes estribaciones occidentales del Hindu Kush. El primer monarca conocíu d'esti reinu foi'l malik Amir Sûrî y la población entá nun se convirtiera al Islam. Por tanto esti reinu yera tamién l'últimu bastión del Budismu Mahayana d'esta rexón cuando tolos sos vecinos convirtiérense en musulmanes. Anque Amir Sûrî llevaba un títulu árabe y el so fíu y socesor Muhammad ibn Sûrî tenía un nome islámicu, dambos yeren budistes y yeren consideraos paganos pol pueblu musulmán circundante. D'esta manera'l pequeñu reinu gúrida atopóse atacáu pola yihad gaznávida. El malik Muhammad ibn Sûrî foi derrotáu y prindáu por Mahmūd, fechu prisioneru xunto col so fíu Abu ‘Alî, y lleváu a Gazni, onde Muhámmad morrió por envelenar se a sigo mesmu. Abu ‘Alî foi adoctrináu nos preceptos islámicos. Darréu, Abu ‘Alî, convertíu yá en musulman, foi lliberáu de prisión, tornando al valle de Gūr, onde pasó a ser un vasallu gaznávida. Ellí con tol sofitu de los clérigos, unviaos por Mahmūd, convirtió a tola población montañesa de Gūr del budismu mahayana al Islam sunnita. Abu ‘Alî empezó a construyir mezquites y madrasas. En 1035, Abu ‘Alî foi derrocáu pol so sobrín Abbâs ibn Shîth.
Mientres el reináu de Mahmūd, los gaznávidas asitiaron a 4000 families turcomanes de la tribu Kınık, convertíes apocayá al Islam y lideraes por Arslan Isra'il ibn Selyuq, cerca de Farana en Khorasán. Escontra 1027, por cuenta de que los turcomanos atacaron los asentamientos vecinos, el gobernador de Tus, Abu al-Arith Jadhib, dirixó represiones militares contra ellos. Los turcomanos fueron derrotaos y esvalixaos a les tierres vecines. Los sos lideres Arslan Isra'il y el so fíu Kutalmish fueron prindaos por Mahmūd y unviaos prisioneros a la India. Arslan Isra'il morrió ellí, en 1032; sicasí'l so fíu Kutalmish escapó de prisión y xunióse a los sos primos Çağrı Beg Dawud y Tugrïl Beg, los fundadores del Imperiu selyúcida, nes sos guerres contras los gaznávidas, búyidas y bizantinos. El fíu de Kutalmish, Suleiman ibn Kutalmish, sería'l fundador del Sultanatu de Rum. Anque hasta tan tarde como 1033, el gobernador gaznávida Tash Farrash executó cincuenta xefes turcomanos en represalia poles sos incursiones destructives en Khorasán.
La riqueza traida de les espediciones indies de Mahmūd a Gazni foi enorme, y los historiadores contemporáneos (por casu Abu al-Fazl Beyhaghi, Ferdusi) dan descripciones brilloses de la magnificencia de la capital y de la beneficencia del conquistador para colos intelectuales. Mahmūd morrió en 1030.
Decadencia Los fíos ximielgos de Mahmūd Mahmūd dexó l'imperiu al so fíu Muhammad, que yera de temperamentu pacíficu. El so hermanu, Mas'ud, solicitó les trés provincies qu'él ganara cola so espada, pero'l so hermanu nun consentir. Mas'ud tuvo que lluchar contra'l so hermanu, y convirtióse en sultán, cegando y encarcelando a Muhammad como castigu. Mas'ud I foi incapaz de caltener l'imperiu y dempués d'una desastrosa gana ante los turcomanos de los caudiellos tribales selyúcides Çağrı Beg y Tugrïl Beg na Batalla de Dandanaqan en 1040, perdió toles tierres gaznávidas n'Irán y n'Asia Central, sumiendo al imperiu nun "tiempu de problemes". El so últimu actu foi recoyer toles sos ayalgues de los sos fuertes cola esperanza d'axuntar un exércitu y gobernar dende la India, pero les sos propies fuercies escalaron la riqueza y proclamaron nuevamente al so hermanu ciegu como rei. Los dos hermanos intercambiaron posiciones: Muhammad foi alzáu de la prisión al tronu, ente que Mas'ud foi unviáu a un cuartón dempués d'un reináu de diez años y depués asesináu en 1041. El fíu de Mas'ud, Mawdûder, que yera gobernador de Balkh, y en 1041, dempués d'oyer la muerte del so padre, llegó a Gazni pa reclamar el so reinu. Él lluchó con 'Abd al-Rahman y Ahmad, los fíos del ciegu Muhammad, y foi victoriosu. Sicasí, l'imperiu llueu se desintegró y la mayoría de los emires nun se sometieron a Mawdûder. Nun ralu de nueve años, cuatro emires más reclamaron el tronu de Gazni.
Ibrahîm En 1058, el cuartu fíu de Mas'ud I, Ibrahîm, un gran calígrafu qu'escribió'l Corán cola so propia pluma, convertir en rei. Ibrahîm restableció un imperiu truncáu sobre una base más firme al llegar a un alcuerdu de paz colos selyúcides y una restauración de los venceyos culturales y políticos. So Ibrahîm y los sos socesores l'imperiu esfrutó d'un periodu de tranquilidá sostenida. Desaposiáu de les sos tierres occidentales, l'imperiu foi sosteníu cada vez más poles riqueza acumulaes d'incursiones al traviés del norte de la India, onde enfrentó la resistencia dura de reinos indios tales como'l de Paramara de Malwa y el de Gahadvala de Kanauj. Mientres el so reináu, los nobles de Gūr pidiéron-y ayuda contra'l malik Abbâs ibn Shîth. Ibrahim, coló escontra Gūr y depunxo a Abbâs. Abbâs foi asocedíu pol so fíu Muhammad ibn Abbâs, quien aportó a rindir homenaxe a los gaznávidas. El sultán Ibrahîm gobernó hasta 1099.
Mas'ud III Mas'ud III, fíu y socesor de Ibrahîm convertir en sultán y reinó mientres dieciséis años, ensin nengún acontecimientu importante na so vida. Los signos de debilidá nel estáu fixéronse evidentes cuando morrió en 1115, con conflictos internos ente los sos fíos terminando cola ascensión del sultán Bahrâm Shâh. Bahrâm Shâh, con sofitu del gran sultán selyúcida Ahmad Sanjar, ganó al so hermanu Arslân pol tronu na Batalla de Gazna en 1117. Bahrâm Shâh acabó como un vasallu selyúcida.
Bahrâm Shâh