thumb|right|Mezquita d'Al-Hâkim n'El Cairu. Empezada sol reinu d'al-Azîz Billâh, terminar en 1013, sol reináu del so fíu al-Hâkim, que'l so nome lleva. thumb|140px|right|Árbol xenealóxicu de los califes fatimíes (en mariellu). Tamién s'amuesa'l so supuestu parentescu colos siete imanes ismailíes (en gris) y col profeta Mahoma (en mayúscules). El califatu fatimí (tamién califatu d'Exiptu o Imperiu fatimí; al-Fāṭimiyyūn) foi'l cuartu califatu islámicu, l'únicu xiín de tola historia —ismailita, concretamente—. Apoderó'l norte d'África del añu 909 al 1171. Primeramente establecida en Tunicia, la dinastía controló la mariña mediterránea d'África y convirtió Exiptu nel centru del so califatu na segunda metá del sieglu . Nel so apoxéu, el califatu incluyía, amás d'Exiptu, parte del Magreb, Sudán, Sicilia, el Llevante mediterraneu y la rexón de Hiyaz.
Oríxenes: la rebelión de los fatimíes La ideoloxía relixosa del califatu fatimí aniciar nun movimientu xiín ismailita. El surdimientu de la dinastía deber al ésitu de la prédica d'unu de los proselitistes chiitas a finales del sieglu IX, Abu Abd Allah, que s'estableció ente los bereberes kutama nel añu 893. Los kutama fueron el nucleu de les primeres fuercies militares fatimíes, y el sostén de la dinastía hasta la so desapaición.
Los fatimíes afirmaben baxar de la fía del profeta Mahoma, Fátima y del so primu, xenru y cuartu califa del islam, Alí. Tanto pola so ascendencia como por gracia divina, proclamaben ser imanes, gobernantes infalibles empuestos por Alá. Como tales, pretendíen acabar cola dinastía abasí, a la que llomaben d'impostora, ya imponer la so autoridá al mundu enteru.
Arxelia produció la dinastía nativa de los fatimíes, ente la tribu de los Kutama, en 899 Ubayd Allah al-Mahdi Billah, el decimoprimer imán, convertir nel líder del movimientu. Fuxó d'Oriente Próximu a Siyilmasa nel actual Marruecos (905), onde empezó a faer proselitismu cola sida de ser un comerciante. Nun foi encarceláu por cuenta de les sos creencies ismailitas. Ubaid Allah y el so fíu fixeren el so camín a Siyilmasa, fuxendo de la persecución de los abasíes, qu'atoparon les sos creencies ismailíes non solo pocu ortodoxes, sinón tamién una amenaza pa la situación de la so califatu. Según la lleenda, Ubaid Allah y el so fíu taben cumpliendo una profecía de que el Mahdi vendría de Mesopotamia a Siyilmasa. Esconder ente la población de Siyilmasa mientres cuatro años sol semblante de los gobernantes Midrar, específicamente'l príncipe Yasa.
Los sos partidarios predicadores, empezaron per debilitar el decadente emiratu aglabí nel 893. Al-Mahdi foi sofitáu pol devotu xiín Abu Abdullah al-Xiín; este empezó la so predicación dempués d'atopase con un grupu de musulmanes del norte d'África mientres el so hach. Estos homes se jactaban del país de los Kutama, asitiáu nel oeste de Ifriqiya (güei parte d'Arxelia), de la so hostilidá escontra los abasíes y de la so total independencia de los emires aglabíes. Esto dio llugar a qu'A el-Xiín viaxara a la rexón, onde empezó a predicar la doctrina ismailí. Los llabradores bereberes, que fueren primíos mientres décades pol corruptu gobiernu aglabí, amosaron ser una base perfecta pa la sedición. Aína, Al-Xiín empezó la conquista de ciudaes de la rexón, al ganar a les fuercies aglabíes: primero Mila, de siguío, Sétif, Kairuán (marzu del 909), y finalmente Raqqada, la capital aglabí. De siguío, Al-Xiín unvió un exércitu escontra l'oeste, apoderar de la capital rustumí de Tiaret y depués de Siyilmasa, onde se topaba cautivu Ubayd Allah. Dempués de llograr la so llibertá, Ubaid Allah convertir nel caudiellu del nuevu Estáu y asumió'l cargu d'imán y califa en Kairuán el 5 de xineru del 910 y proclamóse mahdi. Ubaidalah entartalló los conatos de revuelta de los kutamíes y, en xineru del 911, axustició al mesmu al-Xiín al que debía la so llibertá. La execución d'este amenó'l disgustu de los kutamíes.
Pa la primer metá de la so esistencia'l poder del imperiu folgaba principalmente na so fuercia, yá que'l so exércitu conquistó'l norte d'África, Palestina, Siria, y por un curtiu tiempu, Bagdag.
Una nueva capital establecer en Mahdía (al-Mahdiyya) nel 916, pos Ubaidalah nun se sentía bien seguro en Kairuán. Les obres de la nueva y estratéxica ciudá, de gran importancia naval, empezaren trés años antes. Mahdía cuntaba con almacenes pa la flota y estelleros, amás d'un castiellu que lu protexía.
Nel Magreb y n'Exiptu Periodu magrebín Al-Mahdi
El ajusticiamiento d'Al-Xiín xeneró un intensu descontentu ente los kutama. Al añu siguiente (912), desamarróse una rebelión en Trípoli, que cuntaba cola so propia escuadra, que batió a los quince navíos unviaos por Al-Mahdi pa encalorar l'alzamientu. Un añu más tarde, el gruesu de la flota foi destruyíu pol gobernador de Sicilia, que tamién se remontó contra Al-Mahdi. El sicilianu atacó por sorpresa les naves del califa en Lamta y amburar. Darréu, sicasí, los fatimíes llograron vencer a los sicilianos. Estos reveses torgaron que l'armada participara con grandes fuercies na primer invasión d'Exiptu, acometida nel 914 magar la oposición del herederu Al-Qa'im, que creía la empresa precipitada dada la situación de crisis na que se topaba'l califatu.
Los intentos d'espansión escontra l'este empezaron llueu: a finales de xineru del 914 partió escontra Exiptu'l primer exércitu fatimí pa conquistalo. El xefe de la espedición, Habasa ibn Yúsuf, apoderar de Sirte, Ajdabiya y Barca, na Cirenaica. Nesta postrera infligió la primer derrota a les fuercies exipcies abasíes qu'allegaron pa socorrer la plaza en marzu. Esi mesmu añu, antes de la llegada de nueves fuercies al mandu del herederu y futuru califa, Al-Qa'im, Ibn Yúsuf conquistó Alexandría. Este sufrió dos ganes, en parte por causa de la temeridá de Ibn Yúsuf, qu'obligaron a poner fin a la campaña, abandonar los territorios exipcios conquistaos, y tornar al Magreb. El revoltosu xeneral foi axusticiáu por Al-Mahdi a la so vuelta. La segunda tentativa de conquista entamar en mayu del 919, con dellos grupos bereberes y beduinos; en xunetu-agostu, la vanguardia fatimí algamó Alexandría, que fuera abandonada pola so guarnición. La campaña mandar nuevamente Al-Qa'im, qu'avanzó una vegada más escontra Fayum. Llueu llegó, sicasí, un exércitu de socorru abasí, y en marzu la flota d'Al-Qa'im foi destruyida per una escuadra abasí venida de Tarsu cerca de Rosetta, que de siguío recuperó Alexandría, amenaciando la posición d'Al-Qa'im. Este, que'l so exércitu taba debilitáu pola peste, optó por retirar se al Magreb. El fracasu d'esta segunda espedición determinó que nun s'intentara de nuevu la empresa hasta muncho depués, el 969.
Mientres, nel 918, los fatimíes arrampuñaren a los bizantinos Regio por aciu un asaltu nocherniegu, magar nun prosiguir la conquista de Calabria, sinón que se concentraron n'estendese escontra l'este, escontra Exiptu. Les incursiones pel sur d'Italia volver# a entamar tres el fracasu de la segunda espedición exipcia: nel 922-923 conquistaron una fortaleza cercana a Reggio; al añu siguiente, tresportaron un gran exércitu a Sicilia, n'abril del 924 corrió la comarca de Taranto. Los alcuerdos ente bizantinos y fatimíes, qu'incluyeron el pagu d'un tributu per parte de los segundos a los primeres a partir del 917, nun punxeron fin a les correríes. Nel 927-28, hubo una nueva incursión fatimí en Calabria. En mayu-xunu del 928, una flota fatimí escaló Taranto, anque nun pudo caltenelo por causa de una epidemia que s'estendió ente les fuercies invasores. Magar la tregua bizantín-fatimí que siguió al pillaje, nel 928 otra flota fatimí percorrió'l mar Tirrenu y esixó rescate a Salerno y Nápoles; nel 929, producióse la primer batalla naval d'importancia na zona, que concluyó cola victoria del almirante fatimí sobre'l gobernador militar bizantín de Calabria. Los años siguientes, sicasí, nun hubo más enfrentamientos ente los dos Estaos.
La siguiente espedición naval fatimí tuvo por oxetivu Xénova, que foi escalada nel 934, y Córcega y Cerdeña, que les sos costes corrió la escuadra del califa.
Al-Qa'im
Tres la revuelta de los kutama nel 912, el segundu califa, Al-Qa'im, tuvo qu'enfrentase a una nueva amenaza interna, la rebelión jariyí d'Abu Yazid (conocíu como «l'Home del Pollín») nel 943, que recibió'l sofitu de los enemigos occidentales de la dinastía, los Califatu de Córdoba omeyes cordobeses. El llevantamientu foi la mayor amenaza qu'encararon los fatimíes mientres la so etapa magrebina y perduró hasta l'añu 947. La guerra ente'l califa y Abu Yazid desenvolver en tierra, yá que este escarecía de barcos, pero los fatimíes sí qu'utilizaron la so armada, principalmente p'abastecer la capital dende Sicilia y Trípoli cuando los rebeldes abarganar, anque tamién pa hostigar los puertos apoderaos por Abu Yazid. Este, que llevaba predicando dende'l 928-929, alzar contra los fatimíes con gran sofito bereber nel 943 y rápido apoderóse de les ciudaes más importantes de Ifriqiya (Beja, Túnez, Raqqada y Kairuán) y en xineru del 945 punxo cercu a Mahdía, onde'l califa buscara abellugu.
De la que los fatimíes topábense atollaos n'entartallar el peligrosu alzamientu de Abu Yazid, los bizantinos aprovecharon los sos apiertos pa fomentar otra rebelión en Sicilia. Esta foi encalorada dempués del fracasu del llevantamientu de Abu Yazid. Al-Qa'im finó primero que esto asocediera, nel 946.
Al-Mansur
Foi'l tercer califa de la dinastía —Isma'il al-Mansur Bi-Nasrillah, que reinó del 946 al 953— el que consiguió entartallar l'alzamientu de Abu Yazid, fazaña pola qu'adoptó'l títulu de al-mansur bi-nasr allah («el Victoriosu pola Victoria de Dios»). Ismaíl xubió al tronu nun momentu de crisis, pero llogró ganar a Abu Yazid, en parte pola tardanza omeya en sostener a este; cuando la flota cordobesa llegó al Magreb oriental nel 947, los fatimíes yá esbarataren la rebelión y puestu en fuga a Abu Yazid. Les tribus bereberes que se xunieren al rebalbu abandonar en gran midida al fracasar l'asediu de Mahdía. El cabezaleru foi prindáu poles fuercies fatimíes en marzu del 947 y finó pocos meses dempués. Ismaíl proclamóse califa'l día que mandó executar y humildar a Abu Yazid —foi desollado, y el so pelleyu relleno pasiáu pa vejarlo en públicu, acosáu por monos amaestrados—. La dinastía presentó esta victoria como prueba de llexitimidá, tanto de la dinastía como de la so doctrina relixosa, y a Abu Yazid como l'Anticristu, figura que les sos fechorías teníen de preceder a l'apaición del mesíes y que tenía de ser ganáu per este. Na so campaña de recuperación territorial primero conquistó Tiaret y en xineru de 948 retomó Kairuán.
Nel 950-951, los fatimíes realizaron una nueva incursión contra Reggio, quiciabes en represalia poles maquinaciones bizantines en Sicilia de los años anteriores. Nel 951 apoderar del xefe de la flota enemiga y de dellos de les sos navíos, pero nun pudieron esplotar esta ventaya y pocu dempués volvióse a roblar la paz ente les dos potencies.
Ismaíl empezó amás la construcción d'una nueva capital —circular, a imitación de la abasí de Samarra—, Al-Mansuriya. Camudó amás l'acuñamientu de moneda que, a partir d'entós, realizóse dexando una inscripción central arrodiada de tres bandes concéntriques.
Al-Muizz (etapa magrebina)
El cuartu califa, Ma'ad al-Muizz Li-Dinillah, que reinó ente'l 953 y el 975, amenorgó la propaganda mesiánica na que se sofitara la dinastía nos primeros años. La llegada del mesíes yá nun se tenía por inminente. Esti califa siguió la construcción d'Al-Mansuriya, qu'empezara'l so padre nel 946-947. Modificó una vegada más la forma de les monedes que s'acuñaben nel territoriu fatimí, camudando la inscripción central por un puntu con una inscripción chiita alredor, calteniendo les trés bandes concéntriques carauterístiques.