thumb|Círculu eleutoral del Rin (Kurrheinischer Reichskreis), circunscripción creada en 1512, que englobaba al Palatináu eleutoral y a otros nueve estaos. thumb|Subdivisiones polítiques (Stadtämer y Oberämber) del Palatináu eleutoral en 1789. Stadtämter: 1 Frankenthal, 2 Mannheim, 3 Heidelberg. Oberämter: 4 Alzey, 5 Bacharach, 6 Germersheim, 7 Kreuznach, 8 Neustadt, 9 Lautern, 10 Lauterecken, 11 Oppenheim, 12 Simmern, 13 Stromberg, 14 Veldenz, 15 Boxberg, 16 Bretten, 17 Heidelberg, 18 Ladenburg, 19 Lindenfels, 20 Mosbach, 21 Otzberg, 22 Umstadt. thumb|150px|Armes del Erztruchseß o Archidapifer ("mayordomu" o "senescal del arcu"), oficiu imperial que correspondía al Eleutor palatín.
El Condáu Palatín del Rin o Palatináu (n'alemán: Pfalz) ye la denominación histórica del territoriu del Conde Palatín (Pfalzgraf), un títulu que pertenecía a un príncipe secular del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu (Reichfürst),Julius Ficker: Vom Reichfürstenstande, Innsbruck, 1861. Fonte citada en :de:Reichfürst. Vease n'inglés :en:Princes of the Holy Roman Empire. dende'l sieglu XIII venceyáu a la Casa de Wittelsbach, y al que se confirió la condición de príncipe eleutor (Kurfürst). L'Eleutoráu del Palatináu o Palatináu Eleutoral (Kurpfalz) ye la denominación del territoriu d'esi príncipe, que foi de fechu un Estáu independiente hasta 1803. La capital foi primeru Heidelberg y depués, a partir de 1720, Mannheim. Como entidá territorial yera un agregamientu de dominios espacialmente discontinuos.
El Palatináu ta estremáu en dos grandes zones marcadamente estremaes y en discontinuidá territorial: So Palatináu o Palatináu Inferior (Niederpfalz, tamién llamáu Palatináu Renano —Rheinpfalz—) y el Altu Palatináu o Palatináu Cimeru (Oberpfalz).
El Baxu Palatináu o Palatináu Renano (que nun tien de confundir se cola más estensa rexón de Renania, na que s'integra) inclúi dambes riberes del ríu Rin nel so cursu mediu, ente los sos tributarios Meno (Main) y Neckar. Los sos paisaxes naturales y el so clima relativamente nidiu, que-y dexa ser una rexón vinícola; comparaos colos de la rexón italiana de la Toscana, faen que se-y denomine turísticamente como "la Toscana alemana".[www.dw.de/flaxes/travel/spa/fs_gal05.swf La ruta del Vinu] en dw.de
L'Altu Palatináu ta al este de Baviera, fronterizu cola República Checa, y ye una rexón más montascosa y relativamente menos poblada.
Na organización territorial d'Alemaña actual, el Baxu Palatináu forma parte del estáu federáu (Bundesland) de Renania-Palatináu (Rheinland-Pfalz), que la so capital ye Mainz (Mainz), ente que l'Altu Palatináu ye una de les siete rexones alministratives (Regierungsbezirk) en que ta estremáu'l "Estáu Llibre de Baviera" (Freistaat Bayern), otru de los länder o estaos federaos alemanes, con capital en Ratisbona (Regensburg).
El xentiliciu del Palatináu ye "palatín" (pfälzisch), denominación que tamién se da a la variedá dialeutal del idioma alemán d'esta rexón.Rudolf Post: Pfälzisch. Einführung in eine Sprachlandschaft. 2., aktualisierte und erweiterte Auflage. Pfälzische Verlagsanstalt, Landau/Pfalz 1992, ISBN 3-87629-183-6. Fonte citada en :de:Pfälzische Dialekte. Vease n'inglés :en:Palatinate German o en francés :fr:Palatin (langue).
Historia
Nel sieglu X esistía un Condáu Palatín de Lotaringia, que nel sieglu XI pasó a formar parte de los territorios gobernaos polos ezónidas (Ezzonen),Klaus Gereon Beuckers: Die Ezzonen und ihre Stiftungen. Eine Untersuchung zur Stiftungstätigkeit im 11. Jahrhundert. In: Kunstgeschichte. Band 42, Lit , Münster / Hamburg 1993, ISBN 3-89473-953-3 (Zugleich Dissertation an der Universität Bonn 1993). Fonte citada en :de:Ezzonen. Ver tamién :en:Ezzonids. que la so zona central incluyía Colonia y Bonn, llegando dende'l ríu Mosela hasta'l ríu Nahe, y pel sur hasta Alzey.Armin Hohnle, Mittelalterliche Grundlagen; Pfalzgraftenamt, Territorialentwicklung und Kurwürde en Kleine Geschichte der Kurpfalz, Karlsruhe: G. Braun Buchverlag, 2005, pg. 17 ISBN 3-7650-8329-1 A la muerte del postreru Ezzónida (Hermann II de Lotaringia, 1085), les tierres sobre les que'l conde palatín exercía la so autoridá amenorgar a les más cercanes al Rin, colo que la so denominación pasó a identificase con esti ríu. El primer conde palatín del Rin foi Conrado I en 1156,Bernd Brinken: Die Politik Konrads von Staufen in der rheinischen Pfalzgrafschaft. Bonn 1974. Fonte citada en :de:Konrad der Staufer. Vease, n'inglés, :en:Conrad, Count Palatine of the Rhine. hermanu de Federico Barbarroja (Casa de Hohenstaufen).
El condáu pasó en 1159 a la Casa de Welf (Güelfos, y nel sieglu XIII a la Casa de Wittelsbach (que yeren tamién duques y condes palatinos de Baviera); en dambos casos por matrimoniu d'herederes femenines. La división del heriedu de Lluis II, duque de Baviera en 1294:en:Louis II, Duke of Bavaria conformó un territoriu compuestu peles tierres del antiguu palatinado del Rin xunto al antiguu Nordgau:de:Nordgau, :de:Nordgau (Bayern) de Baviera (el territoriu al norte del Danubiu), con centru na ciudá d'Amberg, colo qu'esti territoriu antes bávaru pasar a denominar Oberpfalz ("Altu Palatináu") pa estremalo del Niederpfalz ("So Palatináu" o Palatináu renano); anque estes denominaciones nun se fixeron comunes hasta'l sieglu XVI.
El Tratáu de Pavía de 1329*Richelieu - Chapter IV States and Crisis (1600-1660)
Fuentes citaes en :en:Treaty of Pavia. volvió afectar a la rexón, otorgándola a los fíos del emperador Lluis IV (tamién de la casa Wittelsbach: Rodolfo II "el ciegu" Eintrag in der ADB genealogie-mittelalter.de
Fuentes citaes en :en:Rudolf II, Count Palatine of the Rhine y Roberto I "el colloráu"Jakob Wille: Ruprecht I.. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 29, Duncker & Humblot, Leipzig 1889, S. 731–737. Fonte citada en :de:Ruprecht I. (Pfalz). Vease n'inglés :en:Rupert I, Eleutor Palatine), que compartieron títulu y territoriu hasta la muerte de Rodolfo en 1353, momentu a partir del cual Roberto exerció como únicu conde palatín. La Bulda d'Oru de 1356 determinó la so condición eleutoral. El conde pasó a denominase Eleutor del Palatináu o Eleutor Palatín (Kurfürst von der Pfalz n'alemán, Palatinus eleutor en llatín) y a ostentar l'hereditariu oficiu de corte imperial de "mayordomu de palaciu mayordomu" o "senescal del arcu" (Erztruchseß n'alemán y Archidapifer en llatín)Tyll Kroha: Lexikon der Numismatik. Gütersloh 1977, ISBN 3-570-01588-2. Fonte citada en :de:Erzamt. Ver tamién :de:Truchsess (Hofamt) y :de:Truchsessischer Krieg (Guerra de Colonia -:en:Cologne War-, nel eleutoráu de Colonia, 1583-1588) y la condición de vicariu imperial (Reichsverweser):de:Reichsverweser de Franconia, Suabia, el Rin y Alemaña meridional.
La práutica d'estremar territorios colos heriedos produció la esistencia de delles cañes Wittelsbach, con sedes en Simmern,:de:Simmern/Hunsrück Kaiserslautern y Zweibrücken (So Palatináu), Neoburgu:de:Neuburg an der Donau y Sulzbach:de:Sulzbach-Rosenberg (Altu Palatináu). El títulu d'Eleutor Palatín recayía en quien heredara Heidelberg.
Cola Reforma protestante, los eleutores palatinos (Lluis V, Federico II y Otón Enrique):en:Louis V, Eleutor Palatine, :en:Frederick II, Eleutor Palatine, :en:Otto Henry, Eleutor Palatine asitiar contra l'emperador Carlos V y el bandu católicu (Guerra d'Esmalcalda), sofitando'l luteranismu nos años 1530 y 1540 y el calvinismu nos años 1550. Cola estinción de la caña principal de la familia en 1559, l'Eleutoráu pasó a Federico III "el Piadosu"Friedrich Wilhelm Bautz: Friedrich III. der Fromme. In: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL). Band 2, Hamm 1990, ISBN 3-88309-032-8, Sp. 127–128. Fonte citada en :de:Friedrich III. (Pfalz). Vease n'inglés :en:Frederick III, Eleutor Palatine. (de la caña Palatináu-Simmern), Wilhelm Fabricius: Das Pfälzische Oberamt Simmern., in: Westdeutsche Zeitschrift für Geschichte und Kunst, Nr. 28 1909, S. 70-131 Willi Wagner: Die Wittelsbacher der Linie Pfalz-Simmern. Ihre Vorfahren, ihre Familien und ihre Grabdenkmäler. Simmern 2003
Fuentes citaes en :de:Pfalz-Simmern. Vease n'inglés :en:House of Palatinate-Simmern. un calvinista radical que convirtió'l Palatináu nún de los principales centros calvinistes d'Europa, y sofitu esencial pa los hugonotes franceses (guerres de relixón de Francia) y los rebeldes de los Países Baxos (Guerra de los Ochenta Años).
La Campaña del Palatináu foi unu de los episodios principales de la Guerra de los Trenta Años (1620-1622). El conde Federico V aceptara'l títulu de Rei de Bohemia que-y ufiertaron los rebeldes bohemios. Tal sofitu costó-y la invasión y la so deposición de la so dignidá eleutoral, que-y foi asignada xunto col territoriu del Altu Palatináu a los duques de Baviera, situación que se consolidó na Paz de Westfalia (1648). Anque'l fíu de Federico, Carlos Luis, foi restauráu como conde palatín, el so territoriu acutar al Baxu Palatináu, y la so condición eleutoral pasó a ser inferior en precedencia a la de los demás eleutores.
En 1685 escastóse la llinia Simmern, y el condáu palatín pasó a Felipe Guillermo de Neoburgu, duque de Jülich y Berg (de la caña Palatináu-Neoburgu).Michael Cramer-Fürtig: Landesherr und Landstände im Fürstentum Pfalz-Neuburg. Staatsbildung und Ständeorganisation in der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts. Beck, München 1995, ISBN 3-406-10686-2 (Schriftenreihe zur bayerischen Landesgeschichte, Bd. 100; zugleich Diss., Regensburg 1992). Fonte citada en :de:Pfalz-Neuburg. Vease n'inglés :en:Palatinate-Neuburg El siguiente conde, Juan Guillermo (1690-1716),Arthur Kleinschmidt: Johann Wilhelm, Kurfürst von der Pfalz. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 14, Duncker & Humblot, Leipzig 1881, S. 314–317. Fonte citada en :de:Johann Wilhelm (Pfalz). Vease n'inglés :en:Johann Wilhelm, Eleutor Palatine treslladó la capital a Düsseldorf, tres los que volvió a Heidelberg (1718) y terminóse afitando en Mannheim (1720).
En 1742 el condáu foi heredáu por Carlos TeodoroKarl Theodor von Heigel: Karl Theodor. In: Allgemeine Deutsche Biographie (ADB). Band 15, Duncker & Humblot, Leipzig 1882, S. 250–258. Fonte citada en :de:Karl Theodor (Pfalz und Bayern). Vease n'inglés :en:Charles Theodore, Eleutor of Bavaria. (de la caña Palatináu-Sulzbach),*Herzogliche Residenzstadt Sulzbach-Rosenberg Pfalz-Sulzbach, Fürstentum Pfalz-Sulzbacher Wappen Fuentes citaes en :de:Pfalz-Sulzbach. Vease n'inglés :en:Palatinate-Sulzbach qu'en 1777 tamién heredó'l ducáu y eleutoráu de Baviera. Dambos electoraos fueron unificaos, al considerase un solu votu. El siguiente conde palatín, Maximiliano José, duque de Zweibrücken, unificó tolos territorios gobernaos polos Wittelsbach en 1799, nel contestu de les guerres revolucionaries franceses, que supunxeren que los territorios al oeste del Rin fueren anexonaos pola República francesa. Pela so parte, los asitiaos al este del Rin fueron anexonaos pol Margrave de Baden en 1803. La disolución del Sacru Imperiu en 1806 (mientres les guerres napoleóniques) supunxo la definitiva desapaición de los títulos del condáu palatín y la dignidá eleutoral.
En 1763, por invitación de Catalina II de Rusia "la Grande", empezara un movimientu migratoriu de cierta importancia (caltener mientres unos cien años), protagonizáu por llabradores del Palatináu y otres rexones alemanes: los denominaos alemanes del Volga.
Ver tamién Condes palatinos del Rin
Referencies
Categoría:Eleutoraos del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu Categoría:Estaos desapaecíos d'Alemaña Categoría:Palatináu de Lotaringia Categoría:Antiguos estaos y territorios del estáu de Baviera Categoría:Wikipedia:Páxines con enllaces interllingüísticos