Torelló ye un conceyu perteneciente a la provincia de Barcelona con cerca de 14 000 habitantes asitiáu na comarca d'Osona, en Cataluña, al norte de la subcomarca de la plana de Vich, na confluencia de los ríos Gues y Ter, a la izquierda d'esti postreru y a veres de la Gues. Da nome al valle de Torelló, tamién conocíu como Vall de la Gues, que sigue'l cursu d'esti ríu hasta que s'enfusa agües enriba na comarca del Ripollès, ente les sierres de Bellmunt y Curull pol Forat Micó. Formen parte coles mesmes del valle de Torelló los conceyos de Sant Vicenç de Torelló y Sant Pere de Torelló.
La población de Torelló creció alredor del pequeñu nucleu de población de Sant Feliu de Torelló, antes denomináu Sant Feliu de Cervià (sieglos XI y XII) y recalificado como de Torelló (sieglu XIII) por topase nel términu del castiellu de Torelló. Nel nucleu urbanu tamién s'atopa la ilesia de Montserrat y el Santuariu de Rocaprevera. Los torellonenses tamién son conocíos col nomatu de "pescallunes".
La vida comercial de Torelló xira alredor del mercáu selmanal, que se celebra los miércoles xunto al mercáu municipal, a veres del ríu Gues, y el Mercat del Trastu, que se celebra'l segundu domingu de mayu.
Historia La villa de Torelló apaez mentada per primer vegada nun documentu sobre la venta d'unos terrenos na demarcación del castiellu de Torelló, nun llugar llamáu la Casa de Sant Feliu, fecháu'l día 30 de xineru del segundu añu del reináu de Carlomán II, rei de Francia y Aquitania (879-884), que correspuende al añu 881 de la era cristiana. El documentu atopar nel Archivu Capitular de Vich y ta escritu en llatín medieval. Nel so conteníu faise constar que l'arcipreste Gotmar, nomáu pol arzobispu de Narbona y, más tarde, preconizáu obispu de la catedral de San Pedro de Vich (en 885 o 886) merca unes cases p'agospiar al nuevu rector Atila y al diáconu Flaminus, amosando la esistencia nesti llugar d'un nucleu de población y una parroquia.
Les incursiones sarracenes, empecipiaes l'añu 716, dexaren casi despoblaes estes tierres. El conde Wifredo el Velloso (840-897), tributariu del rei francu Carlomán II, empecipiara la repoblación d'esti territoriu con xentes del llau norte de los Pirineos, que s'amparaben na proteición de los condes catalanes y sacaben provechu de les franquicies y prerrogativas concedíes a quien equí s'establecíen.
De dómines anteriores caltiénense pocos restos nesta zona, salvo delles piedres neolítiques y un amuleto en bronce con forma de cabeza de venáu de la dómina de los íberos, de los sieglos I o II. Pero nin íberos nin romanos dexaron una buelga significativa, y lo poco qu'hai ta acomuñáu a la contorna y a la so capital Vich.
Edá Media El nome de Torelló apaez rellacionáu col castiellu d'esti nome, asitiáu sobre una pandiella dende'l que s'apodera la plana de Vic y la xunión de los ríos Gues y Ter, en que la so unión allugar la población. El castiellu apaez mentáu per primer vegada nel documentu antes mentáu del añu 881 y más tarde nel añu 937. Depués va apaecer mentáu dacuando col nome de castiellu de Cervià nuna dómina (sieglos XI y XII) en que Torelló llamábase Sant Feliu de Cervià, por cuenta de la casa rural d'esti nome que s'atopa na demarcación, cerca de Rocaprevera. Nel sieglu XI, el términu del castiellu, que tomaba los conceyos de Sant Feliu de Torelló (actual Torelló), Sant Vicenç de Torelló, parte de Sant Pere de Torelló y el sector de Saderra, güei nel conceyu d'Orís, que pertenecía a la casa condal y real, pasa a depender de los condes de Besalú, anque'l so dominiu foi cedíu a los condes de Montcada (1086-1309), de los cualos pasó a los Vilademany (1324) y a los Milany (1347) y de éstos a los Cabrera en 1351, condes de Osona dende 1356, de quien pasa a los sos socesores, los marqueses de Aitona en 1577 y los de Medinaceli hasta principios del sieglu XIX. La torre que permanez ye del sieglu XII. Les muralles fueron baltaes en 1554 pa evitar que los bandíos valir d'elles.
Mientres los sieglos XI, XII y XIII la población aumenta considerablemente, pero a partir del sieglu XIV produz un rápidu despoblamientu por causa de la peste negro qu'azota estes tierres alredor de 1348. Enantes produxérense episodios menores, anque non por ello menos dramáticos, como la peste que solmenó'l país dempués de les llenes de 1193, qu'afararon les colleches y que llevaron a qu'en 1196 la xente comiera'l so propios caballos. Hubo seques memorables en 1218, 1333 y 1337, cuando se diz que tuvo un añu y mediu enteru ensin llover y la xente empezó a emigrar a otres contornes. En 1341, el nome Torelló apaez acomuñáu per primer vegada al de villa, nel documentu de la fundación de la panadería, privilexu que da la Corona al traviés del alcalde xeneral de Cataluña. La peste ataca nos años 1348, 1381 y, la peor, en 1397. Nesos años, munches cases y masías queden despoblaes.
El sieglu XVII A lo último nel sieglu XVI sume'l feudalismu. Nel sieglu XVII, el Conseyu Municipal de Torelló ta formáu por 24 prohomes escoyíos ente los trés parroquies mentaes más Sant Andreu de la Vola y Sant Martí Sescorts que pasen a formar parte del términu del castiellu de Torelló. Sicasí, nesa mesma dómina produz la separación de Sant Vicens y Sant Pere de Torelló, que dende 1629 yá nun formen parte del conceyu de Torelló. Naquella dómina, Torelló yera un conxuntu de cases arrecimaes que, xuntaes unes a otres exercíen de muralles con cuatro obertures, caúna d'elles empobinada a un puntu cardinal. Nes contornes, tán les masías, distribuyíes regularmente poles cercanía y más esporádicamente cuanto más alloñaes. Tocantes a economía, la vida ye rural, y la industria centrar na pelairía, tou lo rellacionao cola llana, dende la oveya hasta los texíos. Tamién hai un fornu de vidriu, una jabonería, una cerrajería, una ferrería, una albardería, una zapatería y una tienda. Un inventariu de 1768 amuesa 48 masías o cases rurales y siquier cinco molinos. Nel campu cultívense ceberes y viñes, y en pequeñes cantidaes xudíes, fabones, garbanzos y arbeyos. Tamién hai camperes y montes de los que s'estrayi lleña. Tocantes a animales, hai vaques, oveyes, gochos y pites.
La Guerra de los Segadores En 1530 y 1561 la peste vuelve azotar Cataluña; en 1684, una plaga afecta al ganáu; en 1687, hai una plaga de llagosta, anque nenguna afecta en demasía a Torelló. Ente 1640 y 1658 desenvuélvese una primer guerra contra los franceses qu'acaba ensin afectar al conceyu, más que pol reclutamiento de dellos homes. Ye la llamada Guerra dels segadors o Sulevación de Cataluña, que tuvo llugar ente 1640 y 1652 nel marcu de la Guerra de los Trenta Años ente España y Francia y qu'acabó cola perda del Rosellón y l'Alta Cerdaña a manes de los franceses.
Les invasiones franceses Ente 1673 y 1715 vivir de nuevu tiempos de guerra motivaos, de primeres, polos franceses, yá que Lluis XIV taba intentando ampliar el so imperiu n'Europa y ataca les posesiones españoles nos Países Baxos, provocando la guerra con España. Torelló, al tar cerca de la frontera francesa y nun pasu importante escontra los Pirineos, convertir nun centru d'agospiamientu pa tropes de dambos bandos. En 1673, ante un primer ataque francés, los tercios españoles instalar coles sos families na villa; en 1684, ante un nuevu ataque, los migueletes de la contorna colar a la guerra pa espulsar a los franceses del Ripollès; en 1689, el francés llega hasta Vich. Nesti contestu, en 1690 pasa por Torelló una división francesa con 2000 soldaos y 300 caballos y la villa, que fuera abandonada, ye escalada. Los franceses lleguen a sitiar la ciudá de Barcelona en 1697 y, mentanto, los somatenes de toles contornes enfrentar a ellos. Esi añu, los franceses retírense y al so pasu por Torelló de nuevu, el duque de Noalles esixe una fuerte contribución y ordena balta los portales de defensa de la ciudá.
La Guerra de Socesión En 1700 muerre'l rei d'España, Carlos II, ensin socesión direuta, y cola disputa de dos pretendientes, el borbón Felipe d'Anjou, que se presenta en 1701 en Barcelona como'l nuevu rei Felipe V, escoyíu polos franceses, y el habsburgu Carlos III, que, en 1703, proclámase rei en Viena. Los catalanes simpatizan más con esti postreru y los castellanos sicasí sofiten al francés. España entós la Guerra de Socesión española, qu'acaba cola rindición de Barcelona ante Felipe V el 11 de setiembre de 1714. Tocantes a les tropes torellonencas, refugaren a los franceses que veníen dende Olot a sofitar a Felipe y sitiáu la división de Feliciano de Bracamonte en Vic, pero fueron ganaes pol conde Montemar, que vieno dende La Garriga en sofitu de Bracamonte y asitióse en La Gleva, cerca de Vic. Montemar foi atacáu de la mesma pol marqués de Poal y, na so fuxida, pasó por Manlleu y amburó les villes de San Hipólito de Voltregá y de Torelló.
La Guerra d'Independencia Mientres dellos años nun hubo incidentes, salvo los rellacionaos col bandolerismo que se fixo frecuente nestes montiegues contornes. El 7 de marzu de 1793, Francia (la Convención Nacional) declara la guerra a España de nuevu y los somatenes de Torelló tienen de xubir otra vegada a los montes pa contener la invasión. En Francia, la Convención ye sustituyida pol Direutoriu en 1795 y por Napoleón Bonaparte en 1799, quien-y declara la guerra a Inglaterra y consigue que'l rei d'España Carlos IV dexe entrar a les tropes de Napoleón nel país cola escusa d'atacar Portugal, aliáu de los ingleses. Francia ocupa pos España, pero los efeutos d'esta ocupación nun lleguen a Torelló hasta 1809, cuando yá se produxera'l llevantamientu del 2 de mayu y los franceses volvíen a Francia. Al so pasu, ciudaes y pueblos son abandonaos. A finales de mayu entren en Torelló les tropes de Saint Cir. Al ver la ciudá erma, ordena escalala y prende-y fueu. Hasta 1813, les tropes franceses mover pola rexón, hostigadas polos somatenes. En 1814, acábase la guerra y Fernandu VII, socesor de Carlos IV, vuelve del exiliu francés.
La Década Ominosa Al so regresu, Fernandu VII anula la Constitución de 1812, promulgada poles Cortes de Cádiz. Sicasí, en 1820, Rafael del Riego alzar n'Andalucía y proclama de nuevu la Constitución. Tien llugar entós la llamada Revolución de 1820. Los alzamientos estender por España, estremada n'absolutistes y lliberales, hasta que, so demanda del rei, un exércitu conocíu como los Cien Mil Fíos de San Luis crucia la frontera pol Bidasoa pa defender la monarquía. Riego ye axusticiáu en 1823. En Cataluña, obligar a numberosos pueblos a xurar la Constitución y, darréu, álcense grupos de disidentes armaos en defensa del rei que percuerren les contornes quemando los cultivos y cortando los montes de los constitucionalistas. Pela so parte, los lliberales atenten contra la ilesia y, ente otres coses, detienen al obispu de Vic, llevar a Barcelona y asesinar. En 1823, acábase la guerra y empieza la llamada Década Ominosa, na que s'establez una estricta censura y los pueblos tienen de pagar tributu pa caltener al exércitu francés y p'ayudar a la ilesia pa restablecer la so estatus anterior. Na Plana de Vic, surden en 1827 grupos d'aponderaos ultra realistes que consideren al rei un xuguete en manes de los lliberales y que provoquen nuevos disturbios militares na comarca.
Les guerres carlistes