Noia (Noya en castellanu)Topónimu n'español según la Real Academia Española: Ortografía de la llingua española. Madrid: Espasa, 1999. ISBN 84-239-9250-0; "Apéndiz 3", páxines 133-155. ye un conceyu d'España. Pertenez a la provincia de La Coruña, na comunidá autónoma de Galicia.
Asitiar nel puntu más interior de la ría de Murios y Noia, la más septentrional de les Ríes Baxes. El términu municipal tien una superficie de 37,21 km².Rexistru d'Entidaes Llocales Ye la capital de la contorna homónima, qu'abarca los conceyos de Lousame, Noia, Outes y Porto do Son. La comarca de Noia tien anguaño 33 754 habitantes, 14 337 d'ellos censaos nel términu municipal que-y da nome.
Según el nomenclátor de 2014, el términu municipal entiende cinco parroquies y la capital, la villa de Noia, con un total de 106 entidaes de población, cientu cuatro asentamientos según el documentu d'aprobación inicial del PGOM de Noia del 2013 (cientu trés rurales y unu urbanu, la villa de Noia).http://www.noia.es/pxom/completu.php
Toponimia El topónimu Noia provién d'una forma Noega, d'orixe protoindoeuropéu o inclusive anterior, que tamién s'atopa n'Asturies y Cantabria (por casu en Noja). El significáu ye escuru, pero podría tar rellacionáu col celta *nouika, 'nueva', colo que'l topónimu fadría alusión a una fundación recién y sería l'equivalente a «Villanueva». Otros autores asígnen-y un orixe na hidronimia paleoeuropea, del raigañu indoeuropea *neigw- 'llavar', la mesma que pal topónimu "Nois".http://toponimiafoz.blogspot.com.es/ Toponimia de Foz
Ye famosa la lleenda, que se reflexa nel escudu del conceyu, según la cual Noia sería fundada por Noé que-y punxo'l nome en memoria de Noela, la muyer del so fíu Jafet.
Xeografía
Situación El conceyu asitiar al sur de la desaguada del ríu Tambre, atestando al norte con Serra de Outes y Brión. Ye la parroquia de Roo la que s'atopa nesta desaguada, y yá a empiezos de la ría de Murios y Noia, nel llugar d'A Barquiña.
El centru urbanu en sí, atópase na desaguada d'otru ríu, la Traba, y entiende les parroquies de San Martín de Noia, Santa Cristina de Barru y Santa Marina del Obre. Al este llenda col conceyu de Lousame. Dende'l centru de Noia puede esfrutase de la ría de Noia y de les sos parroquies más al sur: les de Boa y Argalo, cola que yá llinda Noia col conceyu de Porto do Son.
Relieve Dientro del términu municipal de Noia esisten dos zones estremaes, una zona mariniega de poca altitú que cubre la mayor parte del conceyu y otra zona de calter más montascosu. thumb|280px|left|El San Lois (363m), vistu dende'l paséu marítimu de Noia. A pesar de nun ser el monte más altu del conceyu, El San Lois quiciabes sía'l más conocíu por cuenta de los sos vistes sobre la ría y sobre la Villa de Noia. La primera, la zona mariniega, nun supera los 200 m, les altitúes bazcuyen ente'l nivel del mar y los 100 m y ye equí onde s'asitien la práutica totalidá de los nucleos urbanos del conceyu, la mayoría asitiaos na ensenada que formen na desaguada los ríos Tállara y Traba. Esta zona toma la zona mariniega de la parroquia de Boa, la parroquia del Obre, la villa de Noia, la parroquia de Santa Cristina, el norte y este de la parroquia d'Argalo y la franxa de la zona occidental de la parroquia de Roo, a lo llargo del Tambre. Solo la parte más oriental da parroquia de Roo, el sur de la de Boa según parte de la parroquia de Argalo presenten altores más elevaos.
Esta área mariniega estender escontra l'interior aprovechando los valles de los ríos que desagüen na ría. Trátase d'una franxa de territoriu que la so anchor cubre la práutica totalidá del conceyu solu frenada pol empiezu de la Sierra del Barbanza al sur y la zona del Monte Costoira escontra'l norte, na parroquia de Roo.
La segunda , la zona montascosa estrémase de la mesma en dos zones, la más montascosa asitiada nel nordeste del conceyu, na parte oriental de la parroquia de Roo. La parroquia de Roo ye la más estensa de toes y una de les menos poblaes, debíu precisamente a que la mayor parte de la so superficie presenta unes rimaes mayores al 50%. La mayor parte d'esta zona asítiase percima de los 300 m d'altitú. La zona occidental de la parroquia asitiar ente esta zona montascosa y el ríu Tambre lo que fai que nesta zona esistan grandes pendientes debíu al contraste esistente. Nesta zona montascosa llevántase'l monte d'A Costoira, que colos sos 530 metros ye'l más altu del conceyu. La fastera occidental de la Pena de Ferro (529 m) tamién s'estiende per esta zona montascosa pero la mayor parte d'esti monte, incluyíu'l so puntu más altu, pertenez al conceyu de Lousame.
La otra zona montascosa ye la que s'asitia al suroeste del conceyu, na zona interior de la parroquia de Boa y el sur y oeste de la parroquia d'Argalo. Nesta zona empieza la Sierra del Barbanza, de la cual solo un monte pertenez al conceyu de Noia, el San Lois. El San Lois colos sos 363 metros ye posiblemente'l monte más emblemáticu del conceyu, dende él aprecien unes espectaculares vista de la ría de Murios y Noia lo mesmo que de tola villa de Noia.
Hidrografía 265px|thumb|left|Ríu Tambre al so pasu por Noia, cola ponte colgante. Los principales ríos que percuerren el conceyu nacen en conceyos vecinos, y vienen desaguar a la ría travesando Noia. Esisten dos cuenques principales, la del Tambre y la de la Traba, dambes compartíes colos conceyos estremeros. Les cuenques de menor entidá son les formaes pel ríu Tállara, el Vilaboa y la cuenca que drena numberosos y pequeños regatos.
El ríu Tambre percuerre les tierres de Noia nel so tramu final, antes de desaguar na ría, formando a partir de Ponte Nafonso, un ampliu estuariu. Esti tramu del ríu ye, amás, la llende natural pel norte ente'l conceyu de Noia y el so vecín Outes. El ríu Tambre naz na redoma de la Sierra de Bocelo, onde dellos regatos xúnense y se remansan nel llagu de Sobrado, llugar consideráu como fonte del Tambre. En travesando les contornes de Melide, Arzúa, Órdenes, Santiago y La Barcala, llega a desaguar na ría de Murios y Noia. Ye a partir de Negreira onde la canal del ríu faise más angostu, lo que provoca qu'escurra unos 300 m per debaxo de les superficies circundantes. thumb|265px|Ríu Traba, antes de desaguar na ría. El ríu Traba naz en Portobravo, poco primero de entrar nel conceyu de Noia depués de la unión de tres ríos que nacen y escurren por Lousame, el ríu San Xusto, el ríu de Vilacova y el ríu de la Mina (Rego da Pesqueira). La Traba entra en Noia pel este, y depués de travesar la ponte gótica que xune dambos llaos de la villa desagua na ría formando una marisma.
El ríu de Tállara naz en Moimenta (Boiro), traviesa la parroquia del mesmu nome de norte a sur en Lousame, entra en Noia pasando por pon te de San Francisco y desagua na villa de Noia, nel mesmu llugar que'l ríu Traba y formando una Marisma.
El ríu Vilaboa, tamién denomináu ríu de Argalopor la parroquia que percuerre. Naz na redoma del monte Iroite, nel Conceyu de Lousame y desagua na ría, na parroquia del obre travesando'l llugar d'A Chainza.
Amás d'estos, nel norte del conceyu esisten otros pequeños ríu que desagüen nel ríu Tambre. Estos ríos son: El rego das Cunchas, que naz nel monte de San Marcos, Rego da Ronda, naz en Lousame, Rego do Muíño y Rego do souto.
Clima El conceyu de Noia tien un clima oceánicu húmedu, como en tola mariña gallega; con abondoses agües mientres tol añu (más pel hibiernu y primavera) y unes temperatures nidies, ente les que nun hai grandes máximos nin mínimos ente l'estivu y la fase iverniza.
Naturaleza La comarca de la llocalidá de Noia apiguren, a poca distancia ente sigo, una variedá d'ecosistemes de monte, costeros y fluviales; onde tienen el so hábitat diversos tipos d'aves.
Les esplotaciones marisqueres de la ría tán dedicaes a la estraición del virigüetu que se da nes zones arenoses que se formen por apurrir de sedimentos qu'abasnen los ríos que desagüen nella. Noia tien delles sableres, como la de Taramancos, estensa de blanques arenes, onde se recueyen los virigüetos na so temporada d'apertura de veda, dende finales de setiembre hasta marzu. Otres sableres cercanes son les de Testal, Boa y Ons.
A veres del ríu Tambre, bordiando la central hidroeléctrica, estiéndese una zona d'esparcimientu construyida por Unión Fenosa, propietaria de los terrenos, que ye frecuentáu polos noyeses. Fora de Noia, dende'l cume del monte Iroite, puede acolumbrase la ría de Murios y Noia.
Sableres La sablera más grande del conceyu ye la sablera de Testal, d'un quilómetru y mediu de llargor destacando pol so sistema de dunes d'altu valor ecolóxicu. Otra sablera importante del conceyu ye la sablera de Boa de 450 m de llargor, con agües seles y una pasarela de madera de paséu marítimu. Otres sableres del conceyu son la sablera de Taramancos, continuación de la de Testal con sistemes predresos que la estremen en pequeñes cales, y la sablera de Boa Pequeña al llau de la sablera de Boa.
Na parroquia de Santa Cristina, ente les llocalidaes de La Barquiña y Barru, esiste una pequeña sablera na cual nun ye encamentáu'l bañu por cuenta de la mala calidá de les agües d'esa parte de la ría.
Historia
Edá Media miniaturadeimagen|300x300px|Ilesia de San Martín, asitiada na plaza del Tapal. Dempués del mandatu del Imperiu romanu, los suevos, llegaos del norte, punxéron-y fin. Nel sieglu VI, l'obispu San Martín de Braga creó les parroquies nos antiguos asentamientos romanos. Y a cada parroquia ponlu un santu a adorar. Asina, dende'l sieglu VI, naz el cultu a San Bartolomé, que güei ye'l patrón del pueblu, y del que se-y rinde homenaxe nes fiestes de branu.
El bretones tamién vinieron a Noia pa escalala, afararon ilesies y raptaron a munchos mozos. En 1115 los pirates instalar mientres seis meses na Creba (pequeña islla que s'atopa metanes la ría y dende la que podía atacase y protexese bien) y afararon mientres esi periodu la contorna. Pa evitar los saqueos, el rei Fernandu II dispón que la villa sía emplazada más adientro de la ría, onde se xunten los ríos Tambre, Tállara y Traba. D'esta miente, el 9 d'abril de 1168 allugóse actual villa de Noia (antes taba más al norte).
Mientres, la fama de Santiago crecía en tol mundu. Xente de tol mundu pelegrinaba al campu santo. El pueblu de Noia tamién participaba pola so proximidá con Santiago y faía de "puertu de Compostela". A principios del sieglu XIV Rui Lluria de Lobeira ye señor de Noia y vive nel castiellu del Tapal (frente a San Martín). Ayudaron al arzobispu Berenguel de Landoria na llucha qu'esti tenía colos burgueses compostelanos y Lluria premió-y con una muralla de piedra de 6 m d'altu y con una ilesia extramuros, la ilesia de Santa María a Nova. N'el so campusantu sotierren los gremios d'artesanos muertos. Creóse un hospital pa enfermos y pelegrinos y un lazareto pa los enfermos de llepra. Nesos años Noia yera un bien importante pueblu comerciante.
Los churruchaos degollaron a Rui Lluria por da-y la so ayuda a Berenguel. A mediaos del sieglu XIV los primeres irmandiños quemaron la fortaleza del Tapal. Detuvieron al arzobispu Fonseca II y zarrar nuna xaula de fierro, colgada na plaza.
Edá Moderna thumb|right|250px|Bustu d'Antón Avilés Vinagre, conocíu como Antón Avilés de Taramancos. En 1467 Rodrigo de Mendoza fundó l'hospital de dientro, que más tarde pasó a ser casa de la Gramática. De les sos aules salió Antón Varela (Antón de Noia) qu'acompañaría a Magalhaes nel so primer viaxe alredor del mundu como grumete de la Nao. Morrió na islla de Mactán el 27 d'abril de 1521. En 1316 tuvo asentamientu en Noia una comunidá franciscana que construyó en 1522 un conventu n'Agra das viñes, col sofitu de la familia Caamaño. Cuenta con un notable claustru que güei forma parte de la casa Consistorial.