1919 (MCMXIX) foi un añu normal entamáu en miércoles nel calendariu gregorianu.
Fechos
Xineru 1 de xineru - Fúndese'l barcu de guerra británicu HMY Iolaire cerca la costa d'Escocia: muerren 201 marineros. 1 de xineru - La Lexón Checoslovaca ocupa la mayor parte de l'autoproclamada "ciudá llibre" de Pressburgu (anguaño Bratislava), forciándola a incorporase a la nueva república de Checoslovaquia.
5 de xineru - Fúndase'l NSDAP, Partíu Nacional-Socialista Obreru Alemán. 7 de xineru - Entama la nomada Selmana Tráxica, una sulevación obrera anarquista, n'Arxentina. 7 de xineru - Guerra d'independencia d'Estonia. Cuando les tropes soviétiques alcuéntrense namái a 40 km de la capital del país, Tallín, l'exércitu estoniu entama una contraofensiva xeneral escontra l'Exércitu Coloráu que será esitosa. 11 de xineru - Rumanía anesiónase Transilvania. 15 de xineru - Alemaña: Tres de fracasar la revolución espartaquista son asesinaos Rosa Luxemburg y Karl Liebknecht. 16 de xineru - Ratifícase la 18ª enmienda a la Constitución de los Estaos Xuníos, que proclama la Llei Seca, que prohibe la venta de bebíes alcohóliques. 18 de xineru - Entama, nel Palaciu de Versalles, a les afueres de París, la Conferencia de Paz de París, qu'ha sentar las bases del tratáu de Versalles, que fina la Primer Guerra Mundial. 18 de xineru - Guerra d'independencia d'Estonia. L'exércitu estoniu llibera la ciudá de Narva, espulsando asina al Exércitu Coloráu de la fastera septentrional del país. 19 de xineru - Establezse la nomada Monarquía del Norte, en Portugal. 21 de xineru - Muerre Gojong, emperador coreanu. 25 de xineru - Fúndase en París la Sociedá de Naciones.
Febreru 1 de febreru – Guerra d'independencia d'Estonia. L'exércitu estoniu llibera Valga y Võru, espulsando asina a los soviéticos del territoriu estoniu. 3 de febreru - Guerra civil rusa. L'exércitu soviéticu entra n'Ucraína. 4 de febreru - Pressburgu (Bratislava) conviértese en capital d'Eslovaquia. 5 de febreru - Tropes soviétiques ocupen la ciudá de Kiev tres vencer na batalla de Kiev. 5 de febreru - Entama, en Barcelona, la fuelga de La Canadenca, que duró 44 díes y paralizó la ciudá y el 70% de tola industria catalana. 5 de febreru - David W. Griffith, Charles Chaplin, Douglas Fairbanks y Mary Pickford formen l'estudiu cinematográficu United Artists. 6 de febreru - Entama, n'Estaos Xuníos, la fuelga xeneral de Seattle, qu'afectará a 65.000 obreros demientres seis díes. Magar que foi una fuelga non violenta y de corta duración, foi vista por bona parte de la opinión pública como un intentu d'acabar coles instituciones del país. 6 de febreru - Luxemburgu: Reconózse-yos a les muyeres mayores de 21 años el derechu al votu. 11 de febreru - Friedrich Ebert ye elixíu primer Presidente d'Alemaña (Reichspräsident) pola Asamblea Nacional de Weimar. 12 de febreru - Habitantes de Pressburgu d'orixe alemán y húngaru protesten escontra la incorporación de la ciudá a Checoslovaquia. La Lexón Checoslovaca abre fueu escontra los manifestantes desarmaos. 14 de febreru - Entama, cola batalla de Bereza Kartuska, la guerra polaco-soviética. 19 de febreru - Francia: L'anarquista Louis Cottin tenta, ensin ésitu, d'acabar cola vida de Georges Clemenceau, presidente del Conseyu de Ministros.
Marzu 1 de marzu - Fórmase en Corea'l Movimientu Primeru de Marzu, pa oponese al dominiu colonial xaponés. 2 de marzu - Entama en Moscú el Primer Congresu de la Internacional Comunista, que s'ha fundar oficialmente'l día 4. 3 de marzu - Polonia píde-y a Alemaña la restitución de les fronteres de 1722. 9 de marzu - Entama la Revolución exipcia de 1919. 18 de marzu - Fúndase'l Valencia Club de Fútbol. 21 de marzu - Béla Kun establez la República Soviética Húngara. 23 de marzu - Benito Mussolini funda, en Milán, el so movimientu políticu fascista, la Associazione Nazionale dei Fasci Italiani di Combattimento. 23 de marzu - Carlos I, caberu emperador d'Austria, cola pal exiliu a Suiza. 27 de marzu - Pressburgu pasa a nomase oficialmente Bratislava. 28 de marzu - Entama una fuelga xeneral na cuenca del Ruhr (Alemaña).
Abril 2 d'abril - Ye deteníu Ángel Pestaña, direutor del periódicu Solidaridad Obrera.
5 d'abril - Masacre de Pinsk (Polonia). 35 xudíos son asesinaos ensin xuiciu, acusaos de bolxevismu. 6 d'abril - Fúndase la República Soviética de Baviera. 10 d'abril - El cabezaleru de la Revolución Mexicana, Emiliano Zapata, cai nuna emboscada y muerre en Morelos. 15 d'abril - Fúndase, nel Reinu Xuníu, l'asociación Save the Children pa recoyer dineru p'ayudar a los neños alemanes ya austriacos. 25 d'abril - Fúndase en Weimar (Alemaña), el movimientu arquiteutónicu conocíu como Bauhaus. 25 d'abril - Pancho Villa entra na ciudá de Parral (Chihuahua) y aforca a l'alcalde y los sos dos fíos.
Mayu 1 de mayu - Una gran manifestación izquierdista en Francia fina con enfrentamientos violentos cola policía. 1 de mayu - Disturbios en Cleveland (EEXX), col resultáu de 2 muertos, 40 mancaos y 116 detenidos. 2 de mayu - Tropes de la República de Weimar y del Freikorps ocupen Munich, acabando asina cola República Soviética de Baviera. 6 de mayu - Entama la Tercer Guerra Anglo-Afganistana. 8 de mayu - L'hidroavión Curtiss NC-4 de la marina d'Estaos Xuníos, al mandu d'Albert Cushing Read, conviértese nel primer avión en facer un vuelu trasatlánticu. Sal de la Estación Aeronaval Rockaway, aportando'l día 16 a Trepassey (Newfoundland, Canadá), el 17 a les islles Azores, el 27 a Lisboa y el 30-31 de mayu a Plymouth (Reinu Xuníu). 9 de mayu - Bélxica: Una nueva llei eleutoral establez el sufraxu masculín universal. 19 de mayu - Mustafa Kemal Atatürk desembarca en Samsun (Anatolia), na costa del mar Negru, dando escomienzu a la guerra d'independencia turca. 19 de mayu - Erupción del volcán Kelud, na islla de Xava (Indonesia): hai 5.000 muertos. 23 de mayu - La Universidá de California abre'l so segundu campus en Los Angeles. Nomáu inicialmente Sede meridional de la Universidá de California, foi renomáu y convirtióse na Universidá de California en Los Angeles (UCLA). 29 de mayu - La teoría xeneral de la relatividá d'Einstein ye comprobada cola observación qu'Arthur Eddington y Andrew Crommelin ficieron, demientres un eclipse total de Sol, en Brasil, de la esviación de la lluz propuesta nella. 29 de mayu - La República de Prekmurje declara formalmente la so independencia d'Hungría. 30 de mayu - Bélxica recibe, por un alcuerdu col Reinu Xuníu confirmáu posteriormente pola Sociedá de Naciones, un mandatu sobre Ruanda-Urundi, parte de l'antigua África Oriental Alemana.
Xunu 4 de xunu - El Congresu de los Estaos Xuníos aprueba la 19ª enmienda a la Constitución de los Estaos Xuníos, que garantiza'l derechu al votu de les muyeres, y únviala a los estaos pa la so ratificación. 6 de xunu - L'Exércitu Coloráu húngaru ataca la República de Prekmurje. 7 de xunu - Malta: Soldaos británicos disparen escontra una manifestación que protestaba escontra'l gobiernu colonial, matando a cuatro persones. 14-15 de xunu - Un aeroplanu Vickers Vimy, pilotáu por John Alcock y Arthur Whitten Brown, fai'l primer vuelu trasatlánticu ensin escales ente Saint John's (Terranova) y Clifden (Irlanda). 15 de xunu - Pancho Villa ataca Ciudad Juárez. Cuando la llucha s'estiende al llau d'Estaos Xuníos de la frontera soldaos de caballería d'esti país crucien la frontera pa espulsar a les tropes de Villa del territoriu de so. 28 de xunu - Fírmase'l Tratáu de Versalles, que liquida la Primer Guerra Mundial. 28 de xunu - Establezse, como oficina de la Sociedá de Naciones, la Organización Internacional del Trabayu.
Xunetu 2 de xunetu - Aconceya, en Damascu, el Congresu Nacional Siriu. Nelli, los nacionalistes árabes anuncien la independencia del reinu árabe de Siria. 2-6 de xunetu - El dirixible británicu R34 fai'l primer vuelu trasatlánticu en dirixible, y el primeru hacia l'occidente. Salió de la base militar d'East Fortune, n'Escocia, y aportó a Mineola (Nueva York). 7 de xunetu - L'Exércitu de los Estaos Xuníos unvia un convói pa cruciar el territoriu continental del país, pa evaluar la posibilidá de crucialu per carretera. La precariedá de les carreteres y caminos fai que'l viaxe dure meses. 11 de xunetu - Entama a aplicase, nos Países Baxos, la xornada llaboral d'ocho hores con descansu dominical. 28 de xunetu - Fúndase, en París, la Unión Astronómica Internacional. 31 de xunetu - Fuelga de policíes en Londres y Liverpool en favor del reconocimientu del Sindicatu Nacional de Policía y Personal de Prisiones; más de 2.000 fuelguistes foron despidíos.
Agostu 1 d'agostu– Colapsa la República Soviética húngara. 3 d'agostu – L'exércitu rumanu llibera Timișoara de la ocupación húngara. 4 d'agostu – L'exércitu rumanu ocupa Budapest. 8 d'agostu – El tratáu de Rawalpindi sella'l final de la Tercer Guerra Anglo-Afganistana. 11 d'agostu – Entra en vigor, n'Alemaña, la Constitución de Weimar. 16-26 d'agostu - Primer llevantamientu de Silesia: los polacos de l'Alta Silesia rebélense escontra los alemanes. 19 d'agostu - Afganistán llogra la independencia del Reinu Xuníu. 31 d'agostu - Fúndase'l Partíu Comunista de los Estaos Xuníos.
Setiembre 6 de setiembre - Fina, en San Francisco, el viaxe del convói del exércitu d'Estaos Xuníos que crució'l país per carretera. 10 de setiembre - Fírmase'l Tratáu de Saint-Germain-en-Laye, qu'establez les condiciones de la paz con Austria-Hungría. 17 de setiembre - L'antigua África del Suroeste alemana colócase embaxo l'alministración de la República Sudafricana.
Ochobre 2 d'ochobre - El presidente de los Estaos Xuníos Woodrow Wilson sufre un accidente cerebrovascular que lu convierte nun inválidu. 7 d'ochobre - Fúndase la compañía aérea KLM, que ye, en 2018, la más antigua del mundu que conserva'l so nome orixinal. 10 d'ochobre - Estonia fai una reforma agraria radical, pola que nacionaliza'l 97% de les tierres agrícoles del país, que pertenecíen mayormente a xentes d'orixe alemán. 13 d'ochobre - Fírmase, en París, la Convención pa la Reglamentación de la Navegación Aérea Internacional. 16 d'ochobre - Adolf Hitler pronuncia'l so primer discursu en nome del Partíu Obreru Alemán. 17 d'ochobre - El rei Alfonsu XIII inaugura oficialmente la primer llinia del metro de Madrid.
Payares 7 de payares - Primer raid de Palmer n'Estaos Xuníos, nel segundu aniversariu de la Revolución Soviética. Más de 10.000 comunistes y anarquistes son arrestaos en 23 ciudaes. 9 de payares - Primer apaición de Félix el gatu, el primer personaxe de dibuxos animaos que se fizo popular, en Feline Follies. 16 de payares - L'exércitu rumanu abandona Budapest, permitiendo la entrada del vicealmirante Miklós Horthy, qu'habrá ser rexente dende marzu de 1920, na ciudá. 19 de payares - El Senáu de los Estaos Xuníos refuga ratificar el tratáu de Versalles. 27 de payares - Róblase'l tratáu de Neuilly-sur-Seine, que fina cola guerra ente los aliaos y Bulgaria. 30 de payares - Les autoridaes sanitaries declaren oficialmente finalizada la epidemia de la nomada gripe español.
Avientu 5 d'avientu - El ministru turcu de la guerra prohibe a griegos, armenios y xudíos facer el serviciu militar. 5 d'avientu - Fúndase en Barranquilla (Colombia), la primer aerollinia d'América y segunda más antigua del mundu: la SCADTA, que camudaría más sero'l so nome pol actual, Avianca. 21 d'avientu - Estaos Xuníos deporta a 249 persones, incluyida la escritora Emma Goldman, a la Xunión Soviética.
Nacencies 1 de xineru - J. D. Salinger, escritor norteamericanu († 2010) 14 de xineru - Roma: Giulio Andreotti, políticu italianu democrata-cristianu, primer ministru d'Italia († 2013) 15 de xineru - George Cadle Price, primer ministru de Belize († 2011) 17 de xineru - Antonio Mingote, dibuxante, escritor, académicu de la llingua y periodista español († 2012) 5 de febreru - Andreas Papandreou, primer ministru de Grecia († 1996) 5 de febreru - Silvino Argüelles, cantante asturianu de tonada († 1986)