Zuia ye un conceyu de la provincia d'Álava, País Vascu (España). Ye'l conceyu que, históricamente, dio nome a la Cuadriella y, arriendes d'ello, Murguía, la so capital, tamién exerz de cabeza alministrativa d'esta entidá. Con 123 km² ye'l conceyu más grande de la Cuadriella.

Etimoloxía El so nome deriva de Zuhivarrutia y Zuivarrutia, nomes colos qu'en 1179 y 1229 conocer a la capital de Zuia, Murguía. En 1257 recoyíase como Çuibarrutia, en 1338 Zuibarrutia, y en 1417, na confirmación de les Ordenances d'Álava, nómase-y Zuibarrutia.Álava pueblo a pueblo - Diputación Foral d'Álava. Páx. 171

Redolada natural thumb|left|Paisaxe de Zuia, cola Peña d'Oru al fondu Nes sos llendes allúgase gran parte del macizu de Gorbea, que les sos visos más importantes son: Gorbea (1482 m.), Nafarkorta (1017 m.), Burbona (932 m.), Berretín (1226 m.). Equí nacen los ríos Bagues, Larreakorta, Ugalde..., que, nel so fluyir (direición N-S), llabraron serrapatoses cuenques que conflúin no fondero del valle de Zuia, alredor del ríu Bayes.

Anque parte de la vexetación orixinal de Gorbea foi valtada (güei ocupada por uzes y pinares), entá se caltienen magníficos fayedales en Berretín (Larreakorta), Arlobi y Ilunbe; un estensu marojal nel ribayu del ríu Ugalde (Aldamiz, Arazo, sureste de Berretín...); y una franxa d'aliseda na ribera de la Bagues. Pero, ensin dulda, l'enclave meyor calteníu ye'l fayedal d'Altube que, na parte de Zuia, desenvolvióse alredor de los ribayos que baxen dende Burbona: el del Bortal/Errekandi y el de Katxandiano.

Na zona de valle de Zuia, caltiénense estraordinaries carbayeres xunto al Bayes (en Vitoriano, Amézaga de Zuia, hasta Luquiano y Guillerna en Basubitxi y San Fausto), distribuyíos a manera de castros ente grandes árees de pradería qu'ocupen tol valle de Zuia.

Les Peñes d'Oru (896 m.) y Ganalto (sierra de Badaya, 900 m.), cierren el valle de Zuia, acoveciendo nes sos fasteres formoses manches de fayedal y carbayera. Estos enclaves ufierten belles panorámiques, sobre manera Oru, llugar de gran interés botánicu, xeolóxicu (castru caliar nel área diapírica de Murguía), artísticu (Santuariu d'Oru) y lúdicu yá que nos sos cortaos aníciase una escuela d'esguilada.

Economía thumb|left|Panorámica d'Amézaga de Zuia, unu de los nucleos rurales del conceyu Al igual que nel restu de la contorna, la ganadería y la silvicultura, fueron les actividaes económiques por excelencia de la zona. A pesar de ser un sector anguaño pocu representativu, entá se caltienen importantes esplotaciones d'ovín y vacunu, en dalguna de les cuales ellabórase quesu d'Idiazábal (Sarría y Markina). Creciente importancia ta teniendo'l sector apícola, cola producción de miel y derivaos, que se promocionen dende'l Muséu del Miel de Murguía.

El sector industrial allugar nos polígonos industriales de Murguía y d'Islarra (al pie de l'Autopista AP-68), con una superficie de más de 100.000 m² de suelu industrial.

Los servicios constitúin, ensin dulda, el sector más representativu de Zuia. L'aumentu del turismu y de les actividaes deportivu-recreatives en contautu cola naturaleza, impulsaron esti sector nun conceyu de gran tradición turística. Murguía convirtióse nun centru de servicios que'l so ámbitu d'influencia va más allá de les sos llendes municipales. Asina, acueye numberosos comercios, chigres, restoranes, hoteles, polideportivu, servicios téunicos, oficina de turismu, etc.

Agora bien, otros nucleos del valle tamién acueyen esti tipu de servicios: agroturismos (Marquina y Sarría), chigres-restoranes (Amézaga, Vitoriano (Tabierna Izarra) y Sarría), Club de Golf de Zuia en Altube, Árees de serviciu na autopista (restorán y hotel en Altube), etc.

Demografía Tien una población de 2316 habitantes en 2017.

Arquiteutura rural y cases-torre thumb|Palaciu d'Iturrate, en Sarría El conceyu de Zuia ufierta na mayoría de les sos poblaciones escelentes edificaciones que respuenden al prototipu de caserío vascu, con distintos elementos que los definen como auténtiques unidaes de producción familiar, magar munchos d'ellos anguaño nun s'utilicen: el fornu, la cabaña, el silu, etc.

Dalgunos d'estos caseríos nel pasáu fueron el trubiecu de llinaxes tan conocíos como los Zárate o Aguirre, que nos remonten a les dómines altomedieval y moderna, periodos de fuertes enfrentamientos ente families, polo qu'estes cases disponíen d'elementos de defensa, güei práuticamente sumíos: destaquen les cases de L'Atopada, Caserío Sagasti en Marquina y la torre de los Aguirre en Vitoriano.

Llocalidaes El conceyu de Zuia ta formáu por 11 conceyos y 2 pueblos que nun lo son: thumb|right|Ilesia de San Andrés, en Amézaga de Zuia thumb|right|Conceyu de Zuia, en Murguía Amézaga de Zuia (Ametzaga Zuia oficialmente), 264 hab. Aperregui (Aperregi oficialmente), 43 hab. Domaiquia (Domaikia oficialmente), 65 hab. Guillerna (Guillerna/Gilierna oficialmente), 53 hab. Zusmiu, 38 hab. Luquiano (Lukiano oficialmente), 45 hab. Marquina (Markina oficialmente), 73 hab. Murguía (Murgia oficialmente) que ye la capital del conceyu con 1117 habitantes. Sarría (Sarria oficialmente), 261 hab. Vitoriano (Bitoriano oficialmente), 286 hab. Zárate, 35 hab.

Los dos pueblos que nun formen conceyu son: Altube (22 hab) Ciorraga (oficialmente Ziorraga) (14 hab).

Eleiciones municipales Alcalde: D. Unai Gutiérrez Urkiza (Bildu) Eleiciones municipales en ZuiaPartíu políticu201520112007200319991995 Votos %Conceyales Votos %Conceyales Votos %Conceyales Votos %Conceyales Votos %Conceyales Votos %Conceyales Euskal Herria Bildu (EH Bildu) / Bildu 33,52 4 27,21 4 - - - - - - - - Partíu Nacionalista Vascu (EAJ-PNV) 28,67 3 23,83 3 33,57 5 60,48 6 31,88 3 40,37 4 Zuia Batzein Gaita - Zuia Xúnenos (ZBG-ZNU) 23,59 3 23,51 3 25,51 1 - - - - - - Partíu Popular (PP) 7,42 1 10,95 1 11,96 1 23,33 2 22,74 2 24,31 2 Partíu Socialista d'Euskadi-Euskadiko Ezkerra (PSE-EE) 4,61 0 5,96 0 9,21 1 9,42 1 4,66 0 - - Aralar - - 5,96 0 5,93 0 - - - - - - Eusko Alkartasuna (EA) - - - - 11.78 1 - - 9,23 1 4,84 0 Unidá Alavesa (UA) - - - - - - 1,05 0 2,92 0 11,88 1 Ezker Batua-Berdeak (EB-B) - - - - - - 3,35 0 - - - - Euskal Herritarrok (EH) - - - - - - - - 26,43 3 - - Herri Batasuna (HB) - - - - - - - - - - 16,61 2

Personaxes conocíos thumb|right|Mikel Landa Meana Domingo de Sautu Isasi (1815-1903): empresariu y benefactor. Luis Álava Sautu (1890-1943): dirixente alavés del PNV, fusiláu en 1943 por entamar una rede d'espionaxe nel País Vascu pa los Aliaos. Jesús Ignacio Ibáñez Loyo (1960): ciclista. Foi Campeonatu d'España de Ciclismu en Ruta campeón d'España de ciclismu en ruta nuna ocasión y ganador d'una etapa de la Vuelta a España. Javier Ruiz de Larrinaga Ibáñez (1979): ciclista. Cinco veces Campeonatu d'España de Ciclocrós campeón d'España de ciclocrós. Mikel Landa Meana (1989): ciclista.

Referencies

Ver tamién Amézaga de Zuia Aperregui Domaiquia Guillerna Zusmiu. Luquiano Marquina Murguía Sarría Vitoriano Zárate Altube Ciorraga Caserío en Bitoriano Gastronomía de la provincia d'Álava Área funcional de Vitoria - Álava Central

Enllaces esternos

cuadrillazuia zuia Zuialde Ezker Abertzalea

Categoría:Llocalidaes d'Araba Categoría:Conceyos d'Araba Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial