Lodosa ye un conceyu navarru, asitiáu na merindad de Estella, na Ribera del Altu Ebro y a 74 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de .
Historia
Prehistoria El xacimientu arqueolóxicu “EL VISO” de la Edá del Fierro y "EL CASTILLAR" amuésanos la esistencia d'antiguos pobladores nestes tierres. La Hestoria de Lodosa ta fondamente amestada al llugar estratéxicu qu'ocupa: una rica vega xunto al Ebro, qu'amás foi frontera natural ente reinos, y escenariu de batalles.
Edá Antigua thumb|left|Acueductu romanu. L'Acueductu Romanu (sieglu II d.C.), que naz a 2 km de Lodosa, llevaba les sos agües a la romana Calagurris (Calahorra). La obra yera colosal, una y bones la canalización empezaba na Sierra de Codés, y l'acueductu llegó a midir 30 km. Na zona ye conocíu como'l "Ponte de los Moros", y caltiénense 13 de los sos 108 arcos que salvaben el pasu del ríu Ebro.
Edá Media Hacia l'añu 610 invasiones de visigodos al mandu de GUNDEMARO, pasen por éstos llugares, frenando l'intentu de los vasconos pa recuperar les sos tierres xunto al Ebro. Cola llegada de los árabes a estes tierres nel S. IX, los BANU-QASI (descendientes de visigodos convertíos al Islam) apoderen el territoriu xunto al Ebro. Son los llamaos "años escuros" nel que naz el Reinu de Navarra. Los fíos o descendientes de Qasi o Casius, miembros d'una familia de la nobleza hispano-visigoda, que convertida al Islam, caltuvo y entá estendió'l so ascendiente social y la so influencia política nes tierres del Ebro Central mientres dos sieglos. L'añu 916 unu de los Banu Qasi llamáu Mutarrif, fíu de Muhammad, foi asesináu pol so sobrín Muhammad ibn Abd Allah, que nun pudo caltener les posiciones musulmanes de la comarca de Nájera frente a los asaltos combinaos del lleonés Ordoño II y de Sancho Garcés I de Pamplona. Sancho Garcés aprovechara les anteriores vicisitúes, empezando una espedición contra los árabes pel sur de Pamplona, pa estender la so soberanía sobre la tierra de Deyo y dende Monjardín hasta'l Ebro, Lodosa, Mendavia, Falces, Fúnes, Caparroso, Cárcar, San Adrián, Andosilla, Azagra, y Milagru, incorporándoles al Reinu. Como defensa del Reinu, los Reis navarros aseguren la frontera con Castiella per mediu de fortaleces: Les Tenencies, con centru nun llugar fortificáu, y sol control d'un Señor qu'actuaba "por mano del Rei". Lodosa como llugar fronterizu, tenía una d'elles que'l so orixe remontar al s.XII. El «senior» García López de Lodosa actuaba en Mendavia en 1120 como mandatariu del monarca pamplonés. Siguía siendo villa de señoríu nobiliariu a mediaos del sieglu XIV cuando'l so titular Martín Jiménez de Lerga vender al monesteriu de La Oliva , que ayenar, de la mesma (1352), al rei Carlos II de Navarra. Esti conceder col so castiellu (1368) al vizconde Hugo de Cardona y, darréu a Juan Ramírez de Arellano, a que'l so llinaxe quedó venceyada. En 1378 Lodosa ye sitiada polos castellanos, qu'entraron en Navarra con un poderosu exércitu. Al nun poder caltenelo, retirar a sangre y fueu. El castiellu de Lodosa ye sitiáu polos castellanos, pero nun pudieron tomalo.
Edá Moderna A partir de 1512, y conquistáu el Reinu de Navarra per Castiella, los capitanes del Duque d'Alba fáense cargu de la ocupación Lodosa. A partir de 1605, Juan de Mendoza y Navarra, quintu Señor de Lodosa como descendiente del Rei navarru Carlos II, ye tituláu como Conde de Lodosa.
La parroquia de San Miguel foi construyida en sillería con peralte de lladriyu por cuenta de dellos patronos. Nel añu 1533 Doña María de Moreno y Mendoza, al pie del so fíu D. Rodrigo de Navarra, contrataron les obres col canteru de Azpeitia, residente en Lodosa, Juan de Landeta, que la so llabor foi tasada polos maestros Esteban de Garreta y Miguel Latorre. Con posterioridá, el conde de Altamira D. Godofre de Navarra, robló nuevu contratu nel añu 1585 col canteru Santuru de Arezti, que trabayó nel cruceru y yá nel sieglu XVII intervieno'l maestru de Logroño Juan de Raón, quien terminó los dos tramos de los pies y alcordó la torre, portada principal y pórticu nel añu 1622. En 1.750 la villa de Lodosa fixo construyir coles sos rentes y bienes de propios una ponte de piedra, de nueve pasos d'anchu y 340 de llargu, col fin de xunir los dos márxenes lodosanas del Ríu Ebro, faciendo famosu'l dichu “DENDE REINOSA A TORTOSA, PONTE FUERTE, EL DE LODOSA”.
Edá Contemporánea
La Guerra d'Independencia La guerra de la independencia en Lodosa percibir en tola so crudeza, pos na llocalidá esistía unu de les perimportantes pontes de piedra pa poder cruciar el Ebro. La llocalidá cuntaba con un acuartelamiento del exércitu imperial francés, por cuenta de la resistencia a la ocupación francesa y a la presencia de la citada ponte. Los fechos más significativos que tuvieron llugar na llocalidá asocedieron nel añu 1808, mientres los meses d'ochobre y payares. El 18 d'ochobre, Palafox convidó a Castañales a treslladase a Zaragoza pa establecer un plan d'operaciones. La conferencia tuvo llugar del 20 al 21, y nella decidió que l'exércitu del Centru, dexando dos divisiones en Lodosa y Calahorra. El 25 d'ochobre, asocédense combates ente les tropes franceses y les divisiones españoles en Logroño y Lodosa y de resultes la retirada de les divisiones españoles. Napoleón, el día 18 de payares ordena a Jean Lannes que meyora escontra Tudela col siguiente plan: 21 a Lodosa, el 22 a Calahorra y el 23 a Tudela. Cuando llega a Logroño, ordena a Moncey que traviese'l Ebro por Lodosa pa xuntase con él y xunir les fuercies. Una vegada en Lodosa, entama les fuercies de les que dispón, y el mariscal Lannes toma'l mandu del Cuerpu de Moncey, reforzáu hasta algamar los 24.000 infantes y 5.000 caballeros. El plan de los franceses yera que Lannes atacara a Castañales en Calahorra, mientres Michel Ney, por Soria, dirixir contra la retaguardia española. El día 21 Castañales conoció los movimientos franceses contra la so retaguardia y ordenó recular a les sos tropes, xirando un ángulu de 90 graos y asitiándose perpendicularmente al Ebro ente Tarazona y Tudela, sofitáu nel cursu del ríu Queiles y destacando a la división de vanguardia a Ágreda pa cubrir la so retaguardia. El so nuevu esplegue suponía abandonar los proyeutos ofensivos ya intentar cerrar el corredor Sur del ríu que lleva a Zaragoza. Tou esto desaguaría'l 24 de payares de 1808 na famosa batalla de Tudela. El 19 de marzu de 1810 ye atacada la guarnición de Lodosa con tropes al mandu del Comandante Pascual Echeverría "El Carniceru de Corella". Nel ataque causen graves daños a los franceses y faen 23 prisioneros. Nésti ataque tuvo presente'l Xeneral Espóz y Mina.
Mientres esti periodu y los años posteriores un lodosano destacaría ente los militares españoles, tratar de Joaquín Romualdo de Pablo y Antón (Chapalangarra) Guerrilleru y militar nacíu en Lodosa el 26 de xunetu de 1784, participó viviegamente na guerra de la Independencia y acreditó en numberoses remanes valor y dotes de mandu. La so trayeutoria militar ye bien brillosa: en 1809 se enroló nel exércitu, en 1812 Francisco Espoz y Mina encargó-y formar el 6º Batallón de la División de Navarra y 1º d'Aragoneses, y en xineru de 1813 llogró'l grau de coronel. Rematada la guerra destinóse-y como amestáu del Reximientu d'Infantería d'España y afitó la so residencia na plaza de Bilbao. Foi equí onde, darréu dempués del llevantamientu de Riego, fixo xurar la Constitución a la tropa formada y volvió al campu de batalla en defensa de les idees lliberales. En 1823 foi gobernador militar en Alicante, pero debíu al bloquéu que sufrió per parte del vizconde Toullon de Dogne cuando'l duque d'Angoulême entró n'España colos Cien mil fíos de San Luis pa destruyir la Constitución y proclamar a Fernandu VII rei absolutu, en payares d'esi mesmu añu tuvo que retirase a Xibraltar, dende onde se foi a Inglaterra. Mientres la so estancia en Londres caltuvo contactos con otros compañeros, ente ellos Espoz y Mina, coles mires de preparar el so regresu a España pa restablecer el réxime lliberal. Asina, en 1830 entamó les sos tropes en Cambó pa entrar n'España por Luzaide. Anque cuntó con un escasu númberu d'entusiastes, ente ellos el gran poeta José de Espronceda, quien lu dedicó a la so muerte unos sentíos versos na elexía "A la muerte de Don Joaquín de Pablo (Chapalangarra)", consiguió alliniar un reximientu de más de 1.000 soldaos y voluntarios realistes. Foi'l final pa esti gran militar que la so vida tuvo apurrida a dos ideales: Independencia y Llibertá de la Patria. Morrió pola causa lliberal, que defendía la Constitución de Cádiz de 1812 y que proclamaba la división de poderes del Estáu y soberanía de la Nación frente a los defensores del absolutismu de Fernandu VII.
Les guerres Carlistes Nel territoriu de combate vascu-navarru de la Primer Guerra Carlista, el Ebro foi llende de pleitu al oeste y, especialmente, al sur del mesmu. Ente Miranda de Ebro y Tudela esistíen namái les pontes sobre esti ríu en Briñas, Logroño y Lodosa. A partir del branu de 1835, pocu dempués de la batalla de Mendigorría, al abandonar los isabelinos la ciudá d'Estella, el movimientu de les sos tropes ente Logroño y Pamplona facer emplegando la ponte de Lodosa, esistiendo por ello una importante guarnicíon isabelina na llocalidá. El pasu de les tropes per esta ciudá fixo pesar sobre los sos habitantes el grave gastu de contribuyir colos sos homes y colos sos animales de carga al tresporte non remunerado de enseres militares. Na vera derecha del Ebro, nel cuetu güei conocíu como Telégrafu, el mandu isabelín construyó un telégrafu ópticu que pertenecía a la llinia Ausejo - Lodosa - Andosilla - Lerín. Pueden vese los restos de la pequeña fortificación que guarnía'l telégrafu nel cuetu citáu. La llocalidá sufrió ataques carlistes que quemaron el Conceyu y el 19 d'agostu de 1836, mandaos pol xeneral Iturralde, sufríen una dura gana ante les tropes lliberales, mandaes pol xeneral Iribarren, nel actual términu denomináu Campomuerte, faciendo los isabelinos cerca de 900 prisioneros. D'esa mesma dómina data baltar de los álamos del ferial, que-yos da esa forma tan peculiar; les tropes carlistes los desmocharon por que les sos bateríes pudieren bater la otra vera del ríu. En 1.893, y a raigañu del intentu del Ministru Gamazo d'acabar col réxime fiscal privativu de Navarra, gran cantidá de lodosanos roblaron la protesta qu'encabezaron los 7 miembros de la Diputación Foral na defensa de los Fueros. Ente aquellos 7 diputaos forales atopábase'l lodosano Ricardo Gastón. Gamazo acabó dimitiendo.
La Segunda República El 14 d'abril de 1931, proclámase la Segunda República Española, que va camudar sustancialmente la vida na llocalidá. Ye destacada la importante presencia de sindicatos y de partíos políticos en Lodosa mientres estos años, que va traer de resultes direuta, una feroz represión mientres la Guerra Civil. Mientres el periodu republicanu, la presencia de la CNT en Lodosa foi realmente destacada; asina mesmu esistíen numberoses persones d'UXT y -en menor númberu- del PCE. Esta fuerte presencia sindical dexó un impulsu a la vida agrícola de la llocalidá ya igualmente materializóse con delles meyores nesti aspeutu. Mientres esti periodu, la presencia industrial nun ye bien grande, magar pueden cuntase con una fábrica de llexíes, otra de lladriyos, una de gaseoses y la fábrica de Fécules.
La Guerra Civil
Al recibise les primeres noticies de la sulevación militar el 18 de xunetu pela nueche, les organizaciones obreres lodosanas dan la orde d'ocupar el pueblu y aguantar. El día 19 amanez con barricaes nos distintos puntos estratéxicos, la ponte y l'empalme de Mendavia, ente otros. Salieron grupos con escopetes de caza, trabuco y palos. Un vecín de dereches foi mancáu y un vieyu foi pilláu por un coche a gran velocidá procedente d'Estella. El coche foi abandonáu na estación.