Puente la Reina (n'euskera y de forma cooficial Gares) ye una villa y un conceyu español de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Pamplona, na comarca de Puente la Reina, el valle de Valdizarbe y a 24 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población en foi de habitantes (INE).
Esta villa ye un puntu importante nel camín de Santiago por xuntase nella los dos caminos que vienen dende Francia.
Topónimu La tradición diz que'l nome de Puente la Reina provién de la ponte románica sobre'l ríu Arga, que foi mandáu construyir nel sieglu XI por una anónima reina de Navarra. Xeneralmente faise referencia a qu'esta reina foi Doña Mayor, esposa de Sancho'l Mayor o Doña Estefanía, muyer de García'l de Nájera.
Dellos etimoloxistes disienten de la tesis tradicional y asina José María Jimeno Jurio creía que'l nome derivaba d'un orixinariu Pons Rune, onde Runa sería'l nome que d'antiguo tenía'l ríu Arga, deriváu de la mesma de Iruña, el nome en llingua vasca de Pamplona.
El nome que se daba en llingua vasca a la llocalidá, Gares, dexó d'utilizase al empar que sumía l'usu del euskera na comarca. El nome caltener hasta l'actualidá principalmente pol testimoniu escritu que dexó'l cronista navarru José de Moret nel sieglu XVII y por dellos topónimos menores de la contorna (p.ej. Garesbidea, camín de Gares, nel cercanu pueblu d'Uterga). Ye posible que'l topónimu sobreviviera oralmente hasta principios del sieglu XX ente dellos habitantes de la zona. Na segunda metá del sieglu XX recuperóse'l nome de Gares como nome de la llocalidá n'euskera y anguaño ye cooficial. Sobre'l so orixe etimolóxicu, ye enigmáticu, dalgunos creen que tien que ver cola pallabra gari (trigu) y traducir por trigales.
Coloquialmente a la llocalidá llámase-y Puente. Los sos habitantes son denominaos puentesinos/as. N'euskera utilízase'l xentiliciu garestarra.
Xeografía física thumb|Situación del conceyu de Puente la Reina en Navarra.
Situación La villa de Puente la Reina ta asitiada na parte central de la Comunidá Foral de Navarra, al sur de la Sierra del Perdón, nel Valle de Valdizarbe a una altitú de 344 msnm. El so términu municipal tien una superficie 39,7 km² y parte con pel norte colos conceyos de Belascoáin y Zabalza; Pel Sur col de Mendigorria; Pel oeste colos de Guirguillano, Mañeru y Artazu: y pel este colos d'Obanos y Legarda.
Relieve ya hidroloxía Población asitiada sobre terraces fluviales y montes, que faen que la orografía sía abrupta. Cultivos cerealísticos, vide y olivo, con enclín creciente al regadío cola recién inauguración de la Canal de Navarra qu'aprovecha les agües del Pirinéu recoyíes nel Banzáu de Itoiz. El ríu Robu trescurre pol Valle llegando a desaguar nel Arga dientro del términu municipal. Tamién s'atopen el ríu Saláu y los regueros de Nekeas. La mayor elevación, al norte del términu, ye'l picu Ekoien, con 923 msnm d'altor.
Xeología Suelos compuestos d'arenisques, limonites, yelsos y magras, predominando los pardocalizos.
Clima Clima mediterraneu, con una media de precipitaciones añales de 593 mm, y una temperatura medio añal que bazcuya ente los 11 °C y los 14 °C.
Flora y fauna El paisaxe ta fuertemente antropizado. Ente les especies arbóreas atopamos: Coníferes, quejigales, chopos, carrasca, coscojares y enebrales alternando con monte baxu y tierres de llabranza.
Dientro de la fauna destaca la presencia del xabalín y el corzu amás de diverses especies d'aves rapazos, perdiz colorada, gatu montés, gineta, melandru y foina. Diverses variedaes d'anfibios y nel ríu Arga, práuticamente toles especies d'agua duce de Navarra, quitando'l salmón.
Barrio Santiago, la Población, San Pedro, Zubiurrutia, Aloa. Desenvolvimientos modernos en Zabalzagain, Nekeas y la Fonte de Granar. Plan Xeneral d'Ordenación Urbana de próxima aprobación.
Historia Esisten dellos xacimientos arqueolóxicos en Puente la Reina que faen pensar nuna temprana ocupación humana del territoriu de Valdizarbe. Mui cerca, en Mendigorria, les ruines de Andelos, ciudá romana.
A finales del sieglu XI, coles lluches ente'l primitivu Reinu de Pamplona y el de Castiella como fondu, y la política de repoblación con xentes del norte contra l'enemigu común musulmán, el Rei Alfonsu I el Batallador dio Carta Puebla a una población de francos por que vinieren establecese nos márxenes del ríu Arga nel allugamientu de l'antigua aldega vascona de Garesch, Garex o Garez ("Trigales", según delles fontes). En 1122 concédese-yos el Fueru d'Estella. L'intre del Camín de Santiago, facilitáu pola construcción de la ponte románica por Reinar Doña Mayor, favoreció'l florecimientu del comerciu. Yá s'atopa reseñáu por Aymeric Picaud el fechu de que ye en Puente la Reina onde se xunten los caminos francés y de Jaca pa llegar a Santiago. Otorgar darréu'l títulu de villa y celébrense cortes en delles ocasiones.
Se documenta la presencia de la Orde de los Templarios, a quien Alfonso'l Batallador dexara n'heriedu tolos sos territorios. Como nun s'aceptó esi testamentu, Navarra dixebrar d'Aragón nomando Rei a García Ramírez, el Restaurador que, sicasí, siguió favoreciendo al Temple, a quien el nuevu monarca dona'l llugar puentesino de Murugarren, hasta la estinción de la Orde en 1312 cuando los sos bienes y miembros pasen a la Orde de los Hospitalarios (los cualos nun tomen posesión hasta 1443).
Hubo sulevaciones mientres la Guerra de la Independencia, según na Guerra Realista. Mientres les guerres carlistes, la población caltúvose lleal a Don Carlos, llegando a producise enfrentamientos armaos nes proximidaes, como la "aición de Puente la Reina" ente los xenerales cristinos Mina y Fernández de Córdova contra les partíes del Xeneral Moreno. Atópense les ruines del fuerte cristino Infanta Isabel nel allegante Cuetu de San Guillermo, xunto a la Ermita de Arnotegui, y escontra el cual apunten les troneres qu'entá pueden trate nes muries de la Cai del Crucifixu. Mientres la Tercer Guerra Carlista, los enfrentamientos fueron ente'l xeneral lliberal Moriones y el carlista Ollo. En 1874, el mesmu Don Carlos VII establez el so cuartel xeneral nel Palaciu del Patrimonial, hasta qu'abandona la población pa la defensa d'Estella. Hasta va poques décades yera frecuente atopar restos de munición pola comarca del Conventu del Sancti Spiritus.
Demografía
Evolución de la población
Política y alministración
Alministración municipal Eleiciones municipales en Puente la Reina |-style="background:#eee"Partíu políticu20152011Votos Votos %ConceyalesVotos Votos %Conceyales Bildu / EH Bildu 566 34,58% 4 391 25,26% 3 Agrupación Ximénez de Rada (AXR) 566 34,58% 4 581 37,53% 4 Agrupación Eleutoral Puentesina (AEP) 260 15,88% 2 478 30,88% 4 Unión del Pueblu Navarro (UPN) 130 7,94% 1 - - - AEGE 57 3,48% 0 - - - Partíu Socialista de Navarra (PSN) 17 1,04% 0 - - - Partíu Popular (PP) - - - 55 3,55% 0
Alcaldes Estos son los últimos alcaldes de Puente la Reina: Llista d'alcaldes Mandatu Nome del alcalde Partíu políticu 1979 - 1987 Feliciano Vélez Medrano AEP 1987 - 1991 Antonio Martínez Lautre AXR 1991 - 1995 Xabier Vélez Medrano HB 1995 - 1996 Carmen Etayo AEP 1997 - 1999 Xabier Vélez Medrano HB 1999 - 2007 Eva Erro Ochoa AXR 2007 - 2011 Feliciano Vélez Medrano AEP 2011 - 2015 Fidel Aracama Azcona AEP 2015 - Oihan Mendo Goñi EH Bildu
Monumentos
Monumentos relixosos Ilesia parroquial de Santiago (s. XII). Nel so interior, talla románica en madera del apóstol Santiago'l Mayor que, por tar cubierta de sarriu cuando s'afayó, ye conocida como "Beltza" (negru). Talla de la Virxe del Rosariu; de San Bartolomé, en piedra; ricu retablu barrocu. Tibores chinos de la Dinastía Ming nel presbiteriu. Ilesia del Crucifixu (S.XII). Perteneció a la Orde de Malta; dende 1919 pertenez a la Congregación de los Sacerdotes del Sagráu Corazón de Xesús/PP. Reparadores/Dehonianos. Nel so interior, un magníficu Cristu góticu d'orixe xermánicu, con una orixinal forma de Y. Ilesia de San Pedro. Nel so interior la Virxe del Puy, más conocida por Virxe "del Txori" por una lleenda del sieglu XIX. Conventu de los comendadores del Sancti Spiritus de Zubiurrutia, del sieglu XIII.Qué visitar en puentelareina-gares.es. Ermita de San Martín de Gomacin, prerrománica, cercana al Señoríu de Villanueva.
Monumentos civiles thumb|300px|Ponte románica sobre'l ríu Arga. Ponte románica sobre'l ríu Arga, que da nome a la villa, pol qu'escurre'l Camín de Santiago. Foi construyíu con tal propósitu nel sieglu XI probablemente por orde de doña Mayor, esposa del rei Sancho'l Mayor, o doña Estefanía, esposa del rei García de Nájera.
El so llargor ye de 110 metros, por onde escurre una calzada de 4 metros d'anchor, ente que ta sosteníu sobre 7 arcos de mediu puntu, unu d'ellos so tierra, y 5 pilastres.
Ende guardábense imáxenes de Santos pa la devoción de los pelegrinos. Tamién consta la esistencia d'un Crucifixu y una Cruz de piedra, según un llugar destináu a les llimosnes que pelegrinos y visitantes destinaben a los presos de la cárcel. Estes espresiones sociu-culturales fueron sumiendo col pasu de los sieglos. Delles pieces entá se caltienen, magar non nos sos llugares d'orixe, y la ponte preséntase güei como símbolu d'una población antigua y al empar moderna estrechamente amestada a la relixón. Nel centru había, hasta 1834, una fornica con una imaxe de la Virxe del Puy, onde s'asitia la lleenda del txori (el paxarín, n'euskera).
Muralla medieval con torrexones, arrodiando'l cascu históricu. Casa del Venceyu, d'estilu italianu y allegante a la ponte. Palaciu del Patrimonial: edificiu d'estilu italianu na Cai Mayor, residencia histórica del Fiscal defensor del patrimoniu del Rei de Navarra ante la Cámara de Comptos. Restos del Fuerte Infanta Isabel, fortificación construyida pol exércitu lliberal nel sieglu XIX xunto a la ermita de Arnotegui (Obanos). Restos del palaciu real de Granar, onde pasaben temporaes los monarques de la dinastía Evreux.
Escontra'l s. XII edificóse xunto a la ponte una ciudá de trazu rectangular, con una cai mayor y otros dos calles aproximadamente paraleles flanqueadas por cases ya ilesies. La ponte dio asina nome al pueblu.
Cultura Puente la Reina atópase na zona de la Navarra Media, de cuenta que xeográfica y culturalmente foi una zona de transición ente la tipoloxía navarra pirenaica y la de la ribera. Hasta bien entráu'l sieglu XIX, l'euskera yera la llingua que se falaba en tou Valdizarbe, perdiéndose'l so usu casi por completu a principios del XX, pola mor del trasiegu xeneráu poles guerres y polos trabayadores foranos del ferrocarril del Carrascal. Güei día hai un repique de falantes favorecíu polos programes de euskaldunización que se lleven a cabu dende'l Gobiernu de Navarra. Mui cerca, en Uterga, l'Abá Juan de Bearin escribe en 1621 un pequeñu tratáu de lliturxa y un catecismu. Neses feches (1635) llegar a prohibir pol Obispáu de Pamplona la predicación nuna llingua distinta del euskera, so pena d'escomunión.
Como la base de la so economía foi y ye l'agricultura, la mayoría de les manifestaciones culturales tien enforma que ver colos ciclos del campu, según coles tradiciones llaborales propies d'esti mediu. Se documenta la presencia de xudíos y escoses ente la población puentesina hasta bien entráu'l sieglu XIV. Cuntaben con un barriu propiu y sinagoga. Hai de solliñar, ente la población hebrea, a la familia Bergerac. Nel añu 1328, arriendes de la muerte de Felipe'l Formosu de Francia y Navarra, prodúcense violentos pogroms na población.