Cariñena ye una llocalidá y conceyu español perteneciente al Campu de Cariñena, provincia de Zaragoza (Aragón). La so población en 2014 foi de 3 457 habitantes (INE 2014). En 2016 la so población baxó a 3384 habitantes. Ye'l centru de la rexón vitivinícola de la Denominación d'Orixe homónima.
Situación y clima Cariñena asítiase na zona central del valle mediu del Ebro a 494 msnm, na rexón de contautu ente los primeros relieves del Sistema Ibéricu y los relieves propios de la Depresión del Ebro. Ye capital de la contorna Campu de Cariñena y pertenez al partíu xudicial de Daroca.
Atópase na vía de comunicación que xune Zaragoza y Teruel, a 48 km de la primera y 125 km de la segunda. La cercanía a la capital aragonesa, nucleu cimeru del que depende, mengua la entidá de Cariñena como capital comarcal.Cariñena (Gran Enciclopedia Aragonesa)
La so precipitación media añal ye de 590 mm, preferentemente distribuyida nos meses de primavera y seronda. Les temperatures son similares a les de la Depresión, siendo la media añal 12,8 °C, con elevaes amplitúes térmiques (17,8 °C).
Toponimia El topónimu Cariñena tien el so orixe na dómina romana. Plinio, procurador de la Hispania Tarraconense, llamó Carae a esti pobláu romanu, y el sufixu -iniana, formando Cariniana, ye carauterísticu de munches finques rústiques romanes.http://dare.ht.lu.se/places/22230.html
Cariniana significa «l'alquería», casona asitiada na antigua Carae y fai referencia al so propietariu Carinius. A partir del sieglu II, una imparable enclín a la concentración de la propiedá en poques manes, va provocar l'apaición de los grandes llatifundios que los sos propietarios dieron nome a llugares como ésti. Yá na Edá Media, el topónimu va evolucionar hasta convertise nel actual Cariñena.Historia de Cariñena (Campu de Cariñena)
Historia Edá Antigua Anque nun s'atoparon restos del asentamientu orixinal, dellos nicios señalen que yá habitaben los celtíberos na zona nel sieglu III e.C.
La romanización del llugar empezó tres la cayida de Numancia y la incorporación de la rexón a los dominios romanos. Darréu, la fundación de la colonia inmune de Caesaraugusta ente'l 24 y el 12 e.C. convirtió la población nun creciente asentamientu rural qu'abastecía de vinu, principalmente, a la nueva ciudá.
Alta Edá Media Tres la cayida del reinu visigodu en 711, la villa ye ocupada polos musulmanes nel 714, quedando dientro de la Marca Cimera d'Al-Andalus con capital en Saraqusta. Formó parte de la posterior Taifa de Zaragoza hasta la so cayida tres la reconquista de Zaragoza por Alfonsu I en 1118.
Incorporación a la Corona d'Aragón Cariñena foi sitiada y tomada en 1119, incorporándose al Reinu d'Aragón. La ciudá foi-y apurrida al caballeru Don Pedro Ramón por aciu una carta puebla en 1124 como compensa pola so ayuda na conquista de la mesma y con mires de llevar a cabu la repoblación de la zona.
Nel añu 1248, por privilexu de Xaime I, esti llugar se desliga de la dependencia de Daroca, pasando a formar parte de Sesma de Langa na Comunidad de Aldeas de Daroca, que dependíen direutamente del rei, perdurando esti réxime alministrativu hasta la muerte de Fernandu VII en 1833, siendo eslleida yá en 1838.
Mientres la guerra de Pedru IV contra la Unión 1347-1348, Cariñena, xunto cola Comunidá de Daroca, caltiénse lleal al rei, convirtiéndose la villa en llugar de xunta y negociaciones ente'l Xusticia y el monarca.
Poco primero de la Guerra de los Dos Pedros, por orde de Pedru IV nes Cortes de Cariñena de 1357 refuérzase la muralla de la villa ante la medrana a que dende Castiella lláncense incursiones contra la zona. Magar esa previsión, les tropes castellanes conquisten la ciudá'l 16 d'abril de 1363, afarándola mientres la ocupación, dando llugar a la lleenda qu'asegura que tolos sos habitantes fueron tullíos cortándo-yos la ñariz y les oreyes. L'historiador Jerónimo Zurita, nos sos Añales de la Corona d'Aragón, refier tomar de Cariñena nos términos siguientes: «Y entrín y non s'entró Cariñena por combate y fuercia d'armes; y -según don Pedro López de Ayala escribe- mandó'l rei de Castiella pasar a cuchiellu a tolos que taben nel so defensa. Y en otres memories d'aquella guerra afírmase que se señaló más ellí'l rei de Castiella en mandar executar el castigu y vengación cruelísimamente que n'otra parte». El rei d'Aragón, como compensa pola llealtá de la villa, concede l'usu d'un blasón que dempués va dar llugar al escudu y bandera de la ciudá (lo qu'esplicaría que'l so escudu incluya una cara humana con dichos apéndices d'otru color).
Finalmente la llocalidá torna a manes aragoneses reconstruyéndose l'aniellu cercáu del que, anguaño, namái queda'l llamáu Torrexón de les Monxes.
Sieglos XVI y XVII La situación de la villa na ruta que xunía Madrid con Barcelona, al traviés de Zaragoza, y de la mesma el so allugamientu nel camín ente esa ciudá y Valencia convertir en llugar de camín obligáu de les distintes comitivas reales de los Austrias. Asina, en 1585, Felipe II, que'l so confesor frai Juan Bernal provenía d'una familia de la villa, visita la llocalidá nel so camín escontra les Cortes de Monzón, ufiertándose nel so honor dos fuentes llenes de vinu (unu blancu y otru tintu) que daríen llugar a la tradición del enllenáu de la Fuente de la Mora mientres la Fiesta de la Vendimia.
En 1599, ye'l nuevu monarca, Felipe III, el que visita la ciudá, concediendo a la villa diverses prerrogativas xudiciales per mediu de la meyora de la so carta puebla que-y conceden una elevada autonomía sobre Daroca.
Sicasí, la decisión d'espulsar a los moriscos en 1609, convertir nun auténticu problema pa Cariñena yá que una parte considerable de la población taba integrada por esti grupu. La so salida a lo llargo de los siete años siguientes amenorga drásticamente la mano d'obra disponible nos campos y el total de la población del llugar, provocando una crisis demográfica de la que tardaría dellos años en salir.
Sieglos XVIII y XIX thumb|180px|Semeya de Carlos IV realizáu por Goya. Esti monarca visitó Cariñena en 1802. En 1701, al entamu de la Guerra de Socesión española, Cariñena declaróse favorable al Archiduque Carlos d'Austria; sicasí Felipe d'Anjou, nel so viaxe a Zaragoza pa xurar los fueros d'Aragón fixo una parada na villa.
Carlos III visitó la villa en 1759. Carlos IV fixo lo propio en 1802, poco antes del entamu de la Guerra de la Independencia Española. El so fíu, Fernandu VII, nel so regresu dende Bayonne tres la cayida de Napoleón, detener en Cariñena en 1814.
Mientres la Guerra de la Independencia, en 1808, siguiendo órdenes del xeneral Palafox, formar na villa una compañía d'escopeteros pa reforzar la guarnición de Zaragoza y asegurar la llegada de suministros dende'l suroeste. En 1809 creóse'l Batallón de Cazadores del Campu de Cariñena, con tropes reclutadas en tola contorna, comandadas pol teniente coronel Ramón Gayán, nacíu nel vecín pueblu de Paniza.
En 1838, mientres la Primer Guerra Carlista, constituyir en Cariñena unu de los cuarteles de caballería que'l xeneral Marcelino Oráa creo n'Aragón pa faer frente a la insurrección carlista que tenía'l so epicentru en Morella.
La ciudá foi tomada mientres unes hores en xunu de 1875 poles tropes carlistes asitiaes en Cantavieja, mientres el trescursu de la Tercer Guerra Carlista.
Sieglu XX El 3 de xunu de 1909, Alfonsu XIII concedió'l títulu de Ciudá a Cariñena pola so importancia histórica y la so adhesión a les instituciones.
Mientres tola Guerra Civil Cariñena tuvo na zona rebalba. Instalar na ciudá un hospital militar nel Colexu de les Monxes de Santa Ana, ónde s'atendió por igual a mancaos de dambos exércitos, destacando nesi llabor la hermana Matilde, de la comunidá de les Hermanes de la Caridá de Santa Ana, quien pidió que, al morrer, fora soterrada colos muertos de dambos bandos que s'atopen nes distintes fueses comunes del campusantu municipal.
Mientres la Batalla de Belchite (1937), Cariñena convertir nun puntu de reagrupamientu y suministru esencial nel lladral sur del bandu subleváu. Igualmente, mientres la ofensiva d'Aragón (1938), foi nesta llocalidá onde s'arrexuntaron distintes unidaes del xeneral José Solchaga na nueva ofensiva sobre Belchite.
Sieglu XXI El 23 de setiembre de 2008, los reis d'España, don Xuan Carlos y doña Sofía, visitaron la ciudá por cuenta de la celebración del 75 aniversariu de la constitución del Conseyu Regulador de la Denominación d'Orixe de Cariñena.
Demografía D'alcuerdu al censu d'España de 1875, la población de Cariñena yera de 3 488 habitantes, siendo yá entós el nucleu de población más importante del partíu xudicial de Daroca.Censu de 1857. Zaragoza (INE) En 1970 yeren 2 873 los habitantes con que cuntaba la ciudá, cifra inferior a los que tenía a principios de sieglu (3 427), como resultáu de la emigración na década de 1950 y 1960. Sicasí, el sieglu XXI traxo consigo la recuperación demográfica del conceyu: 3 536 habitantes en 2005 y 3 457 en 2014.
Política llocal Últimos alcaldes de Cariñena Periodu Alcalde Partíu 1979-1983 José Bribián Sanz PAR 1983-1987 Fernando Peligero Gómez 1987-1991 José Bribián Sanz CDS 1991-1995 José María López Gimeno PSOE 1995-1999 Juan José Gimeno Villar PP 1999-2003 2003-2007 Alejandro Bribián Andrés 2007-2011 Sergio Ortiz Gutiérrez PSOE 2011-2015 2015-2019
Resultaos eleutorales Eleiciones municipales Partíu 1999 2003 2007 2011 2015 PSOE 4 3 3 6 6 PP 6 5 4 3 3 PAR 1 2 1 1 1 CHA 1 2 1 1 GIC 1PIRUM - Total 11 11 11 11 11
Patrimoniu thumb|270px|Ilesia de l'Asunción, templu barrocu inauguráu en 1734. miniaturadeimagen|Torre fortificada de la ilesia de l'Asunción. miniaturadeimagen|Vista inferior de la torre fortificada. Patrimoniu relixosu Destaca la Ilesia parroquial de l'Asunción de La nuesa Señora, construyida sobre l'antigua Colexata de Santa María que, de la mesma, llevantar na cortil qu'ocupaba la mezquita. Edificar en estilu barrocu mientres el sieglu XVII, magar caltién la torre gótica del sieglu XIV, perteneciente a l'anterior ilesia. La planta ye basilical con trés naves, ocho capiyes ente los contrafuertes, cabecera bien fonda y poligonal d'orde corintiu y triforio nel cruceru. Nella aprecia un calter defensivu nos matacanes del cuerpu cimeru, según la robustez y severidá de la so construcción. Distintes pieces artístiques del so interior esponer nel muséu parroquial, instaláu nel mesmu templu. thumb|left|200px|Interior de la Ilesia de Santiago. Otra bona muestra d'arquiteutura relixosa ye la Ilesia de Santiago. Ye un templu góticu llevantáu ente los sieglos XIII y XIV, identificáu cola sinagoga xudía. Destaca'l so calter soterrañu, pos foi la capiya d'un antiguu hospital. Tien planta rectangular, d'una sola nave, y nella asoceden cuatro arcos arabescos de lladriyu ojivales que conformen la so fábrica. En 1978, trés d'estos cuatro arcos fueron baltaos xunto colos sos murios al construyir un nuevu edificiu anexu a la ilesia, siendo darréu reconstruyíos.
A unos 7 km al norte de la población, ente los campos de viñeos, alcuéntrase'l Santuariu de la Virxe de Llagunes. El conxuntu ye barrocu, con elementos mudéxares, y foi construyíu nel sieglu XVII. Contién elementos anteriores, apreciables na primitiva ermita, del sieglu XV, y na torre, datada nel sieglu XVI.
Patrimoniu civil thumb|270px|Detalle de la casa consistorial (sieglos XVI-XVII). Nesti apartáu sobresal la Casa Consistorial, palaciu de tipu aragonés d'estilu renacentista que data del sieglu XVI. Nun principiu l'edificiu constaba namái de dos plantes inferiores, que s'asomaben al esterior por aciu arcaes sobre columnes. Nel sieglu XVII alzóse una planta cola típica galería aragonesa y con bistechu bien saliente. L'edificiu tópase coronáu por un reló que marca la vida urbana de la ciudá.