Épila ye un conceyu d'España perteneciente a la comarca de Valdejalón na provincia de Zaragoza, Comunidá Autónoma d'Aragón.
Xeografía Villa de la provincia de Zaragoza, a 42 km de . Asitiada nel Llanu de Plasencia, que ye en realidá l'allongamientu de la Ribera del Ebro, pola vega del Jalón, en que la so oriella derecha asitia la villa.
La constitución de la comarca de Valdejalón y la proximidá de la capital restó-y capacidá ya independencia d'ordenar el territoriu, polo que, en llugar de ser la cabecera d'esta contorna, siempres tuvo dientro del radiu d'influencia de Zaragoza.
El conceyu tuvo ente los dos centros de desenvolvimientu de la contorna más importantes, solo superáu pol de La Almunia de Doña Godina, a que'l so partíu xudicial pertenez. Anque industrial mente y en desenvolvimientu superar mientres esistía La Azucadera y toles industries auxiliares.
El clima grebu del Valle del Ebro ye equí una realidá, con unes precipitaciones añales de 333 mm y una temperatura medio de 14,6º.
Historia Según les escavaciones arqueolóxiques, el primer asentamientu humanu alcontrar nel Cabezo de Ballesteros, dientro del cascu urbanu actual y los xacimientos daten del sieglu VIII-VII antes de Cristu. Según los historiadores, Épila yera una población celtíbera llamada nesa dómina Bis polis, nel añu 748 e. C. Pa depués convertise en tiempos de los romanos en Segontia, Segonia como otres ciudaes peninsulares col mesmu nome, aludiendo a ser la segunda ciudá Itinerariu Antonino A-25, de Caesaraugusta (Zaragoza) a Emerita Augusta (Mérida), o posiblemente Ispalis. D'esta dómina data la ponte vieya sobre'l Jalón. Una de les hipótesis ye que yera l'antigua Segontia, ciudá celtíbera asitiada pela redolada de Calatorao, que consta nel itinerariu de Antonino, escritor romanu que describió los pueblos y les calzaes romanes de Hispania. Ricla y Calatorao, pueblos vecinos de Épila, figuren tamién nel itinerariu.
Dalgunos caltienen que los celtíberos fundaron Segontia nel añu 748 antes de J.C. Según Pascual Madoz, políticu y eruditu del sieglu XIX, el nome de Segontia, interpretáu en llatín como “Secunda” o “segunda”, sería traducíu al griegu como “Byspolis”, o “segunda ciudá”. Esti postreru paez que ye'l nome que Pliniu'l Vieyu daba a la población, anque yá na so forma derivada de “Ispalis”, que pudo ser l'orixe de “Épila” (Ye posible que “Segontia” venga del raigañu indoeuropéu “Sieg”, significando victoria).
Segontia aliar colos celtíberos numancios na so llucha contra Roma y foi destruyida dempués de la victoria romana.
thumb|150px|right|Tumba del Conde de Aranda.
Orixe de pertenencia al Condáu de Aranda Tres la conquista de los godos que s'apoderaron de Épila escontra'l 473 d.C., producióse la de los musulmanes y Épila foi ocupada hacia l'añu 714 ensin dificultá. Más tarde los musulmanes construyeron el castiellu (Sieglu XI).
El rei Alfonsu I d'Aragón, "el Batallador", reconquistó Épila nel añu 1119, calteniendo a la población musulmana, a los que se dio un añu por qu'abandonaren l'interior del recintu cercáu y constituyérense en comunidaes en barrios extramuros y salvo la vivienda caltuvieron tol so patrimoniu, heredaes, relixón y derechos. En 1294 Xaime II d'Aragón vendió Épila y el so castiellu a la noble Bolla de Alagón.
Dempués de reconquistar de Épila, la villa foi apurrida a López Garcés Pelegrín. El 21 de xunetu de 1348 tuvo llugar una batalla ente los partidarios de la unión aragonesa y el rei Pedru IV d'Aragón, ganando ésti. En 1366 Pedru IV venció Épila y Rueda (Vizcondáu de Rueda) a Francisco de Perellós que lu ayudara a vencer a Pedru I de Castiella. En 1389 y 1391 Ramón de Perellós consiguió del rei Xuan I los privilexos de pontazgo y de mercáu. De cuenta qu'Épila dempués de realengu (propiedá real) hasta l'añu 1376, convertir al dexar la col so castiellu y el de Rueda a Francisco de Perellos, vizconde de Rueda, en parte d'esti condáu.
En 1393 los Perellós vender a Lope Ximénez de Urrea y a partir d'esti momentu empecipió la construcción del palaciu que los sos murios de la paré oeste formaron parte de la muralla. Pero al tomar posesión de la ciudá, dambos xuraron defender los sos privilexos y protexer a los sos vecinos como si tuvieren so la xurisdicción real. Otru Lope Ximénez de Urrea ye nomáu Conde de Aranda en 1483. Mientres sieglos la llocalidá perteneció a la familia de los condes de Aranda.
En 1570 Juan Jiménez de Urrea y Juan Enríquez fundaron en Épila el tercer conventu agustino d'Aragón, llamáu de San Sebastián, que taba al suroeste de la villa cerca de la ermita de San Llázaro, nun barriu llamáu inda barriu de los Agustinos. Los flaires tomaron posesión del conventu en 1573. Tamién fundaron, nun anexu del conventu, una escuela pa neños probes, onde s'enseñaba la gramática llatina. Caltener coles sos propies rentes procedentes de la cesión polos Condes de Aranda d'una propiedá a la que llamaron “La Viña del Señor”, que güei ye la finca de La Viñaza, de los condes del mesmu nome.
Dempués de la Guerra de Socesión Felipe V concedió a Épila un escudu d'armes col privilexu de denominase “villa” y el tratamientu de “fidelísima”. Pola so conducta de fidelidá al rei en tan delicada situación monárquica.
Sucesos acaecíos en Épila con importancia pal Reinu .
Nacencia d'un rei y muerte d'una dinastía En Épila nació nel añu 1358 el rei Xuan I de Castiella. Fíu del conde de Trastámara, don Enrique (futuru rei Enrique II de Castiella) y de doña Juana Manuel. Como agradecimientu al pueblu y la so llealtá a la corona, dotó-y del rangu de Excelentísima y Fidelísima Villa de Épila.
D. Pedro Pablo Toma de Bolea, Conde de Aranda, morrió'l 9 de xineru de 1798, nel palaciu d'esta llocalidá onde moró los últimos años de la so vida y dexó ensin descendencia la saga familiar, qu'ensin herederu masculín pasó a formar parte por matrimoniu de la so sobrina de la casa de Híjar, sumiendo como tal el títulu de Conde de Aranda, al englobarse dientro del nuevu títulu.
Repercusión de l'Alteraciones d'Aragón En 1591 mientres les llamaes Alteraciones d'Aragón, la xusticia d'Aragón Juan de Lanuza, (El Mozu) abellugar en Épila, onde vivía la so madre, sol amparu del Conde de Aranda y el Duque de Villahermosa. Basándose nos fueros aragoneses, protexera al antiguu secretariu d'estáu Antonio Pérez de la persecución del rei Felipe II d'España, quien acusaba a Antonio Pérez del asesinatu de Juan Escobedo, secretariu de la Real Facienda y secretariu del so hermanascu encargáu de la defensa de Flandes, don Xuan d'Austria. Ante la lentitú de la xusticia Aragonesa y les torgues xudiciales, el rei dispunxo la formación d'un exércitu cola escusa d'una incursión a Francia. Pero qu'antes pondría paz nel so territoriu, pos taba de camín a la empresa. El día 1 de payares la Xusticia, Juan de Lanuza V, y los diputaos convocaron a les universidaes, pueblos y ciudaes d'Aragón por que'l día 5 unviaren a Zaragoza contingentes militares dispuestos pa la guerra. Intentóse aunir na causa a valencianos y catalanes, pero mientres los primeres escusáronse, los catalanes solo comprometiéronse en faer de mediador ante'l rei. Tamién se pronunciaron en contra d'ayudar a los resistentes aragoneses, les ciudaes de Tortosa y Lleida. De la mesma, escribióse a Felipe II pa informa-y del casu pidiéndo-y que mandara detener l'exércitu poles graves consecuencies qu'esto tendría pal Reinu quien, según el llugarteniente xeneral, podría llegar a axuntar 24.000 homes pa repeler la invasión.
Pero l'angustiosa solicitú nun atopó meyor respuesta ente les poblaciones regnícolas. Tan solo Jaca, Daroca, Caspe, Teruel, Bielsa, Puértolas y el Valle de Gistain, prometieron unviar l'ayuda riquida, el restu negaron el so sofitu a la Xusticia a allegar a la resistencia y en tales términos comunicar a Felipe. Tampoco los grandes nobles allegaron a la llamada de la Xusticia.
L'exércitu d'Alonso de Vargas, xeneral del exércitu de la so Maxestá cruciaba la raya aragonesa'l 8 de payares y, ensin resistencia dalguna, el 12 entraba en Zaragoza. Tras quedaben la fuxida d'Antonio Pérez escontra Francia y la del Conde de Aranda y el Duque de Villahermosa escontra Épila, villa a la que se xuniríen dempués la Xusticia y don Juan de Luna, en vista del escasu enfotu depositáu nes fuercies forales. La defección de los mandos regnícolas dio cola escorribanda de les tropes n'Utebo. Ocupada Zaragoza y en contra de la opinión de Vargas, el rei desamarró una represión al envís de castigar de forma exemplar a los remontaos. Los mesmos diputaos de Cataluña pidieron clemencia al rei a la de la represión solicitando "...intercedir per los qui contra son real servey". De pocu sirvieron les súpliques yá que el 18 d'avientu llegaron, secretamente, los despachos del rei a Vargas: tenía de prender y executar a la Xusticia y unviar presos a Castiella al Duque de Villahermosa y al Conde de Aranda. La sentencia executóse dos díes depués y el 21 d'avientu.
Nunca quedó claru si l'asesinatu cometiérase a instancies del propiu Felipe II o si realmente Antonio Pérez taba implicáu nel asesinatu. Pérez, la bisarma de la fortuna”, llogró escapar a Francia, onde morrió en París. Otra manera, Juan de Lanuza acabó siendo degolláu na plaza del Mercáu de Zaragoza.
Fuelga y Asesinatu d'Obreros de la Azucadera en 1931. Esti periodu de la historia española convulso y tirante. Preámbulu de la vergonzosa guerra civil, campu d'esperimentu de la segunda guerra mundial. Tubu una desgraciada buelga na llocalidá y como tal pasó a la historia xeneral española. Tiempos difíciles y convulsos estos del 31. Perdiérense les colonies, llucháu en cruenta guerra africana pal ego militar, un golpe d'estáu, una fuxida del rei y una república mal xestionada dientro de la balasma de rensíes y unviaes que se taben enfrentando con matones mercenarios a sueldu del meyor postor y el pueblu cada vez más aprobetáu y brutalizado. Nesta esguilada de violencia con tan murnia final. Unu de los socesos que más marcu a esa sociedá y más emponderó a toles partes fueron los Sucesos de Castilblanco. Onde una alteria de xornaleros tundieron, torturaron y tullieron a unos guardia civiles que quixeron eslleir la concentración. Foi tal la conmoción que na sociedá causo. Que se llego a igualar l'asesinatu colos cometíos contra la tropa na cruenta guerra africana.El fatal desenllaz de los probes guardias col desenllaz de la sentencia del xuiciu, nel que exoneraba a los asesinos cola escusa de la opresión de los caciques a los xornaleros que fizo españar contra los guardias que diben terminar cola protesta. Causo nel cuerpu una sei de vengación que se cobro n'otres manifestaciones d'esti tipu.
Asina en Épila , el sábadu 2 de xineru de 1931 los obreros de l'azucrera declarar en fuelga pa esixir que se contratara preferentemente a los censaos nesi términu municipal, siendo sofitaos polos xornaleros de la llocalidá, qu'esi día nun salieron a trabayar al campu y cerraron dellos establecimientos. A otru día, domingu 3 de xineru, axuntar na plaza del pueblu unes quinientes persones. La Guardia Civil intervieno y p'estenar la plaza disparó y asesinó a dos persones y mancó a delles más. Anque'l murnia final d'esta cruel vengación termino colos socesos de Arnedo que termino per preparar los ánimos de los obreros pa la llucha armada.
Batalles en Épila
Batalla del Rei contra la Unión
Nel añu 1348, los nobles formaron la Lliga de La Unión pa defender los privilexos d'esta facción contra Pedru IV el Ceremoniosu. Los dos exércitos enfrentar en Épila, el día 21 de xunetu y los realistes, sol mandu del Infante don Pedro d'Aragón, ganaron a La Unión. El rei abolió los fueros y ordenó quemar los rexistros que conteníen les actes de les Cortes d'Aragón, razón pola que solo se caltienen les que son posteriores al añu 1348. Amás los cabezaleros de la unión, de resultes d'esta derrota, perdieron la so vida na forca nun monte de la llocalidá de Épila, en que dende entós se -y denomina asina y los sos privilexos.