Monòver (en castellanu y cooficialmente, Monóvar) ye una ciudá asitiada al sureste d'España, na Comunidad Valenciana, provincia d'Alicante, contorna del Mediu Vinalopó (en valencianu, Vinalopó Mitja). Cuenta con 12.800 habitantes (INE 2016), de los cuálos 12.000 viven nel Cascu Urbanu de Monóvar, y los 800 restantes, viven tremaos poles distintes pedaníes y aldegues qu'ufierta'l términu municipal. Ye una de les ciudaes más importantes de la Comunidad Valenciana polos sos calzaos y el so vinu.
Históricamente foi una ciudá con especial revelancia tres la Revolución industrial n'España, especialmente nel sector zapateru. Amás ye conocida como la "ciudá de Azorín", una y bones esti escriptor nació en Monóvar, el 8 de xunu de 1873, y morrió en Madrid, el 2 de marzu de 1967. Ta soterráu nel Campusantu Municipal de Monóvar.
Toponimia y Heráldica
Topónimu La pallabra Monóvar créese, con mayor lóxica, que tien una procedencia del idioma árabe. Puede ser una derivación de los vocablos monnauir (faru lluminosu) o monnauar (campu florío). Delles fontes creen tamién na posibilidá de que'l nome tenga un orixe llatín, na voz mons novar (monte nuevu).
Escudu Antes de 1258 Monóvar cuntaba yá con escudu propiu, anque distintu del actual. El qu'agora conocemos componer de: dos lleones rampantes, sosteniendo una flor de lliriu, tres castillos, en fondu blancu y los cuatro palos coloraos d'Aragón, too ello sobre campu de plata, arrodiáu d'un lema que diz: Bien Noble, Pernomáu, Fiel y Lleal Ciudá de Monóvar" y rematáu por una corona ducal.
Los símbolos que representen esti escudu, según los estudios realizaos por Juan Arroyo García y publicaos nel Programa de Fiestes del añu 1972, signifiquen o se deben d'interpretar asina:
Al nun duldar, pola valentía y cualidaes heroiques de los sos habitantes, l'escudu ostenta la imaxe de los lleones, simbolismu qu'en heráldica significa vixilancia y autoridá.
Pola so tradición, Monóvar tuvo de ser, históricamente, población de gran ascendiente y mayor cortesía, una y bones los castiellos indiquen nobleza, asilu y primeros en lides guerreres.
Les coloraes barres d'Aragón deber a Xaime I el Conquistador, que les amestó al escudu al dexar de pertenecer Monóvar a Castiella, en 1258, pa incorporase al Reinu d'Aragón.
La flor de Lliriu y los títulos de Bien Noble, Pernomáu, Fiel y Lleal fueron concedíos por Felipe V al ser Monóvar dueña de les primeres poblaciones que defendieron la so causa na Guerra de Socesión contra'l Archiduque Carlos d'Austria.
El so corona ducal foi dada por Felipe III d'España, en 1609, n'atención a ostentar el señorazgo de la Baronía de Monóvar la Duquesa de Pastrana, Doña Ana de Portugal Borja y Silva, Princesa de Melitto; y nesti aspeutu, tanto la reseña histórica del P. Vidal Tur, como nel trabayu históricu premiáu'l 6 de marzu de 1946 pola Comisión Xestora Municipal, a Don Luis Martínez Limorti, haber de convenir que, n'efeutu, Doña Ana de Portugal nun foi la Duquesa de Híjar, sinón de Pastrana y esti tracamundiu puede perbién ser debida –como entiende'l Martínez Limorti al tracamundiu de dambos ducaos, producida con posterioridá.
Xeografía Allugamientu Monóvar tien un ampliu términu municipal que, con 152 km² facer el 5º más estensu de la provincia, tres los d'Orihuela, Villena, Elx y Alicante).
La ciudá ta asitiada nel estremu este del conceyu, bien próxima a la llinde con Elda.
El cascu urbanu ta construyíu sobre una llomba na que s'atopen el castiellu y la ermita de Santa Bárbara, lo que fai que la zona antigua tea configurada por cais estreches con un fuerte enclín. Baxu de la llomba creció un enanche na zona llana, con cais más amplies y delles aveníes de mayor entidá que dexen una mayor espansión. Les zones más nueves de la ciudá construyéronse en direición a la Rambla del Salitre.
Monóvar falta 40 km d'Alicante, 150 km de Valencia y 400 km de Madrid.
Llocalidaes Cercanes Norte: Salinas Villena Oeste: PinosoMonóvarEste: Elda Sur: Novelda, La Romana
Orografía El nucleu urbanu ta asitiáu nun altiplanu arrodiáu pela sierra de Salinas, Solana, La Zafra, Betíes, La Paraxa Natural del Monte Coto y El Reclot la ciudá ta travesada por trés ramblas afluentes del Vinalopó.
Asitiar a unos 450 metros sobre'l nivel del mar en terrén montascosu. Monóvar ta envolubráu por diversos paraxes naturales y montes que lleguen a raspiar los 1000 metros.
Clima Monóvar presenta un clima mediterraneu semicontinentalizado, con iviernos fríos y branos calorosos. Pel hibiernu pueden presentase temperatures baxo cero mientres les foles de fríu y precipitaciones en forma de nieve. Pel branu les temperatures máximes pueden superar los 40 °C, y haber temperatures medies mensuales superiores a los 25 °C. La pluviometría ye de 494.6 mm. El branu ye la estación más seca,con precipitaciones bien escases, y na seronda puede sufrise la gota fría, pudiendo dexar más de 100 mm en 24 hores. La temperatura medio añal ye de 15,2 °C. El númberu d'hores de sol al añu ye de 2600 aproximao. La temperatura más baxo rexistrada na hestoria de Monóvar asocedió mientres la fola de fríu de febreru del 1956, cuando asocedió la fola de fríu más severa qu'afectara España. Algamáronse los -9 °C en Monóvar mientres la nueche del 11 al 12 de febreru.
Flora La vexetación caltuvo importantes restos del monte autóctonu mediterraneu, principalmente na Paraxa Natural del Monte Coto, con exemplares d'encines,texos y especies caducifolies. N'otres mases forestales de repoblación predominen los pinares, que suponen el 85% de los montes. Monóvar ta en riesgu de desertización.
Los cultivos humanos predominantes dende tiempu inmemorial son l'almendral, la olivar y la vide.
Fauna Ante los rigores branizos que davezu azoten el términu municipal de Monóvar, les aves y demás animales de fauna, especialmente mamíferos, concentrar nes proximidaes de los pequeños oasis que suponen antigües bebezones y bebederos de ganáu, munchos d'ellos güei en desusu, pero calteniendo apurras d'agua procedente de l'agua penerada nel sosuelu.
Nun ye descomanadamente difícil reparar gran cantidá d'especies d'aves (no qu'a vertebraos refierse, el grupu más abondosu en Monóvar ye'l de les aves). Una vegada alcontráu un apostadero y siendo silenciosos y con paciencia, ayudaos por ropes que pasen desapercibíes cola redolada y unos simples prismáticos, pueden reparase aves como la tórtola, la perdiz, la papuda, el mierlu, el pito real, el ruiseñor, etc. xeneralmente tornes, ya inclusive dalgún pequeñu mamíferu, como ye'l foín, la martalena, el xabalín, el melandru, el gatu montés, la papalba, o la foina. Podríamos ver tamién al corcuspín, el coneyu o la llebre . Ente les aves de presa, vamos poder reparar l'águila real, l'águila perdicera, el ratoneru común, el gavilán, el ferre pelegrín y aves de presa nocherniegues, como'l miagón, l'uxu real y el cárabo, amás de reptiles tales como llagartos, llagarteses y culiebres.
Historia miniaturadeimagen|Carta Puebla de Monóvar (1611). miniaturadeimagen|Mapa de la división de términos ente Elda, Novelda y Monóvar (1719). El Cuetu de Los Molinos ye l'asentamientu más antiguu de población que se conoz. De los romanos, amás d'una teoría sobre'l topónimu del pueblu que diz que provién del llatín Mons Novar "monte nuevu", esisten restos d'una necrópolis. La otra teoría sobre'l topónimu, que más apropiada, diz que vien del árabe manowar, "floriáu". Precisamente árabe ye l'orixe de l'actual población.
Por aciu el tratáu d'Almizra incluyir na zona de conquista castellana. Ante la sulevación sarracena que tuvo llugar en 1261, Alfonsu X de Castiella, viose obligáu a solicitar l'ayuda del so suegru Xaime I el Conquistador, que recuperó'l llugar pal monarca castellanu. Mientres el reináu de Xaime II d'Aragón tuvo llugar un arbitrio que rectificaba les fronteres y qu'acabó cola inclusión de Monóvar en tierres Reinu de Valencia valencianes. Nel añu 1328 Alfonsu III dio la villa a Gonzalo García, que yera'l so conseyeru y persona d'enfotu. La so familia caltuvo'l señoríu hasta que foi vendíu a Pere Maça de Liçana en 1471. Fadrique de Portugal y Margarita de Borja, princesa de Mélito y duquesa de Pastrana son los propietarios a finales del sieglu XVI.
En 1609, por cuenta de la espulsión de los moriscos, pierde la totalidá de la población que xubía a 45 families morisques que dependíen del valle d'Elda, polo cual en 1611 Ana de Portugal] y Borja, vixente señora del llugar, dio carta puebla a distintes pobladores provenientes de llugares próximos. Darréu'l señoríu pasaría al ducáu de Híjar, qu'apigurara'l de Pastrana, y que mientres la Guerra de Socesión española tuvo xunto al d'Anjou lo cual foi-y compensáu, en 1705, col títulu de Villa Bien Noble Fiel Pernomáu y Lleal.
La crecedera nel sieglu XVIII foi espectacular demográfica y económicamente, como lo demuestren los más de 200 telares que contabiliza Madoz en 1790. Nel sieglu XIX el ferrocarril y los vinos, que s'esportaben a EE. XX., Francia, Alemaña, Rusia, Dinamarca, Suecia y Noruega fueron la base del desenvolvimientu llocal. En 1901 llogró'l títulu de ciudá. La epidemia de filoxera de 1904 obligó a la burguesía a diversificar les sos ganancies y asina nació una industria qu'antes de 1920 yá cuntaba con fábriques de xabón, farina, calzáu y mármol. La segunda metá del sieglu XX foi la del afitamientu industrial, sobre manera nel sector zapateru.
Economía Na antigüedá, l'agricultura representaba l'actividá más importante de la zona. El campu de Monóvar formar tierres bien estenses, na so gran mayoría de secanu, onde la vide y l'almendral ocupaben bona parte de les tierres de llabranza. Esto dexó que na ciudá surdiera una importante industria vitivinícola que llega hasta los nuesos díes. Los vinos monoveros, atópense dientro de la Denominación d'Orixe Alicante, y fabríquense nes sos bodegues dende va sieglos delles variedaes como'l Moscatel, o l'esclusivu Fondillón, que foi unu de los vinos más célebres y prestixosos de la Europa medieval.
Mientres el sieglu XVIII la ciudá vive la so mayor puxanza económica gracies a la industria del telar. Nun censu del añu 1790 contabilícense 200 telares de llenzu, y 130 de sargas, llana y algodón.
En 1904 arriendes de la plaga de filoxera qu'afectó a les vides, la burguesía monovera empieza a dar otru enfoque a los sos negocios. Empiecen d'esta miente a surdir industries variaes, con fábriques de productos tales como xabón, mármol, farina y calzáu.
Mientres la segunda metá del sieglu XX y hasta los nuesos díes, siguióse calteniendo una importante industria d'ellaboración de vinu, y tresformamientu d'otros productos agrarios, como frutos secos. La industria del calzáu y la marroquinería ye la que más se desenvolvió y una de les que más emplegos xenera. Danse tamién dalgunes otres industries diverses a menor escala, como de xuguetes, muebles de xardín o otros talleres de productos artesanos, tales como cestes de blima, ellaboraciones d'encaxe de boliyos o fabricación artesana de barriles pal vinu.
Mientres la última década s'hai construyó'l Polígonu Industrial El Pastoret, asitiáu al este de la ciudá, a bien pocos quilómetros de distancia de l'autovía A-31.
Demografía Monóvar tien una población de 12.844 habitantes nel añu 2012. D'ellos 12.002 viven nel cascu urbanu de Monóvar, y los más de 800 restantes viven tremaos nes distintes pedaníes y aldegues que s'atopen nel so ampliu términu municipal.
La población de la ciudá ye abondo constante y estable. Mientres tol sieglu XX foi creciendo bien pasu ente pasu, con dellos descensos en distintes dómines, pero siendo'l balance xeneral ascendente. El númberu d'habitantes foi bazcuyando ente los 10.000 y los 13.000 ensin que se reparara nengún repique nin descensu sópitu.