Hellín ye una ciudá y un conceyu españoles asitiaos nel sureste de la península ibérica, na provincia d'Albacete, dientro de la comunidá autónoma de Castiella-La Mancha. Con 30.184 habitantes, (INE 2017), Hellín ye'l segundu conceyu más grande de la so provincia tres la capital. Cuenta con un términu municipal de 781,19 km².
El so nome provién de los romanos que llamaron "Ilunum" a esta llocalidá, siendo un llugar bastante importante no qu'antes yera Hispania.
Xeografía El conceyu d'Hellín ta asitiáu nel sureste de la provincia d'Albacete, na comarca de los Campos d'Hellín, tres la llende meridional de La Mancha y les sierres prebéticas. Atopar a una altitú media sobre'l nivel del mar n'Alicante de 578 metros. La máxima altitú del conceyu ye de 1040 m s. n. m. (sierra de Peñalosa).
Llocalidaes estremeres Ta llindáu al norte pol términu de Tobarra, Pozohondo y Albatana; al sur por Calasparra (Murcia), Cieza (Murcia) y Moratalla (Murcia); al oeste por Liétor, Férez y Socovos; y al este por Jumilla (Murcia) y Albatana. Llocalidaes Cercanes Norte: Tobarra, Pozohondo Oeste: Elche de la Sierra, Liétor, SocovosHellínEste: Albatana, Jumilla, Yecla, Villena Sur: Cieza, Calasparra, Moratalla
Pedaníes y contorna El conceyu abarca la ciudá d'Hellín y les pedaníes d'Agra, Agramón, Cancarix, Cañada de Agra, Isso, Las Minas, Minateda, La Horca, Mingogil, Nava de Campaña o Nava Campana, Torre Uchea, Rincón del Moro y El Maeso.
Hellín ye'l centru d'una subárea comercial que toma dende los conceyos d'Ontur, Albatana y Fuente Álamo pel este, hasta los de Riópar y Yeste pel oeste.
Pero onde realmente se fai sentir la so influencia ye sobre la contorna d'Hellín, compuesta polos conceyos d'Ontur, Fuente Álamo, Albatana, Tobarra y Liétor, sumando una superficie aproximada d'unos 1.500 km².
Esta contorna natural atopar nel eslabón que formen el Pandu coles depresiones y cuenques murcianes y les comunicaciones que xunen la capital del estáu y el Sureste español (carretera Nacional 301, Autovía A-30, y la llinia de ferrocarril Madrid-Cartaxena), que s'abrir pequí, aprovechando los estrechos de Pozo Cañada y Tobarra.
Ríos Los ríos que traviesen a la contorna son el Segura y el Mundu. El primeru sirve de llende cola Rexón de Murcia dende la presa del banzáu del Cenajo hasta la so unión col ríu Mundo, na pedanía de Las Minas. El ríu Mundo cunta con dos banzaos, el Talave y el Camarillas.
Riaes más importantes El 20 d'ochobre de 1982 asocedió una gota fría. La rambla de Minateda algamó un caudal de 750 m³/s llevándose asina de rabín la ponte romana de Minateda; el ríu Mundo algamó un caudal de 50 m³/s, el banzáu de Talave nun soltaba más por cuenta de que el banzáu de Camarillas tien capacidá pa desembalsar 500 m³/s y llegáben-y 900 m³3/s. El banzáu de Camarillas llegó a tar al 99,8% de la so capacidá y nun llegó a soltar los 500 m³/s sinón que soltó la capacidá del ríu Segura per Murcia. Mentanto'l banzáu del Cenajo cerró toles sos compuertes.
Clima El clima ye Mediterraneu subtipo continental, carauterizáu pel aire secu, la gran amplitú térmica y la escasez de precipitaciones.
Pola so situación presenta carauterístiques paisaxístiques y climátiques de la zona estremera murciana. El clima ye semi-grebu, con enclinos continentales. Les precipitaciones son escases y les temperatures medies añales moderaes, destacando'l mes de xunetu como'l más templáu y el de xineru como'l más fríu. Agües enchentes en primavera y seronda. La temperatura mínimo absoluta rexistrada na ciudá foi -20ºc (3-1-1971), -25ºc nes sierres más altes del términu.
Redolada natural thumb|Pitón volcánicu de Cancarix. thumb|Campu d'albaricoques cerca de la llocalidá hellinera d'Isso. Hellín, nel so ampliu y estensu conceyu, alluga una enorme biodiversidá qu'acueye delles especies y variedaes reinales del sureste, según diversos ecosistemes protexíos como llugar d'importancia comuñal, por cuenta de la so rareza a nivel comuñal (el territoriu d'Hellín entiende parte de les rexones florísticas Castellán-Maestrazgo-Manchegues y Murcianu-Almerienses).
A destacar: La sierra de los Donceles, perteneciente al estremu cimeru de los cordales subbéticos. Saladar de Agramón, presenta especies protexíes a nivel rexonal y nacional. Saladar de Cordovilla (términu municipal de Tobarra), saladar d'interior más importante de la península ibérica, con elevada biodiversidá y numberoses especies protexíes a nivel rexonal y nacional. Yesares d'Hellín, comunidaes de tomillares en yelsos, con un altu índiz de endemismos. Llaguna de los coríos, güelga d'orixe natural rehabilitáu, qu'alluga numberoses ya importantes comunidaes d'aves. Pitón volcánicu de Cancarix; chimenea volcánica más importante de la península ibérica. Presenta dixunción columnar sobre roca basáltica, minerales descritos a partir del estudiu del pitón, y un bosquete relicto de carrasques na so parte cimera. Montes de galería de los ríos Segura y Mundu, riberes de dambos ríos con apartaces de monte de galería, con alta biodiversidá, siendo de los meyores calteníos de la cuenca del Segura (al pie de Cañaverosa en Calasparra). Arboreto de Isso, presenta alredor de 200 especies arbóreas. Polo xeneral la redolada natural del conceyu abarca numberoses sierres de mediana altitú, con montes de pinar y coscojar (Carrascal al norte del Rincón del Moro), degradáu na so mayor parte a carba baxa d'arumoses y espartales, que sicasí alluguen comunidaes d'importancia, y constitúin paisaxes de gran guapura por cuenta de la poca o nula agresión urbana ya industrial.
Historia Probablemente la llocalidá d'Hellín apaeza como Iyyih nel Pactu de Teodomiro que da llugar a la formación de la Cora de Tudmir, rexón autónoma so dominiu de Teodomiro, miembru de la nobleza visigótica qu'establez un alcuerdu pacíficu colos invasores musulmanes. Él y por dalgún tiempu los sos socesores van caltener en calidá de tributarios una amplia rexón del sureste peninsular.
Tres la conquista castellana del sieglu XIII Hellín queda encuadrada, por virtú de Tratáu d'Alcaraz de 1243, nel Reinu de Murcia, quedando darréu dientro de los dominios señoriales del infante don Juan Manuel, que coles mesmes yera Adelantado mayor de Murcia. L'autoridá del Adelantado sobre la llocalidá va vese amenorgada con posterioridá (finales del sieglu XIV), cuando'l Señoríu de Villena tea en manes distintes al adelantamientu. Sicasí, tres les guerres del Marquesáu (1476-1480), Hellín va volver a la xurisdicción real.
Hasta la definitiva conquista del reinu nazarí de Granada, a finales del sieglu XV, la llocalidá vive so la constante amenaza de los gallaríos musulmanes. Tres el fin del peligru fronterizu, Hellín va vivir una recuperación económica y poblacional importante al igual que'l restu de llocalidaes del Reinu de Murcia.
En 1833, tres la división provincial, quedó integráu na provincia d'Albacete, de la mesma incluyida na biprovincial Rexón de Murcia. Asina se caltuvo hasta la restauración de la democracia en 1978, cuando la provincia albaceteña pasó al acabante constituyir ente preautonómicu de Castiella-La Mancha. D'esta forma dexaba Hellín de tar acomuñáu alministrativamente a Murcia, entá a pesar de l'aprobación nel so conceyu de mociones adverses a esti cambéu, como la del 7 d'avientu de 1980.
En 1898, debíu al desenvolvimientu de la so población, agricultura, industria y comerciu esperimentáu a finales del sieglu XIX, y la so constante adhesión a la monarquía constitucional, la reina rexente María Cristina concedió-y el títulu de ciudá.
Afayos arqueolóxicos thumb|right|Tolmo de Minateda. Na contorna del Campu d'Hellín destaca'l xacimientu del Tolmo de Minateda d'orixe íberu. Posiblemente esti asentamientu tuvo un papel importante na zona mientres periodu altomedieval. Ente los afayos cabo destacar una basílica visigoda, que vien a denotar la importancia d'esti pueblu. Tamién s'atoparon diversos mosaicos romanos nel pueblu d'Hellín, pertenecientes a una villa romana fechada nel Sieglu II, según restos d'una zona termal tamién fechada en dicha dómina. Y nun escaezamos el descubrimientu del mosaicu romanu de les 4 estaciones, tamién topáu nesti pequeñu pero magníficu pueblu.
Hai de solliñar tamién les pintures rupestres de Minateda, declaraes Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco, y descubiertes en 1922.
Patrimoniu de la Humanidá en Hellín El monumentu más importante que tien el términu municipal d'Hellín son los xacimientos con arte rupestre prehistóricu de Minateda y la so redolada. El primer afayu producir na primavera de 1914, concretamente nel mes de mayu: l'Abrigu Grande de Minateda, y otros cinco abrigos más cercanos a aquél, por Juan Jiménez Llames, daquella prospector del investigador francés Henri Breuil, col patrociniu del Institut de Paléontologie Humaine de París, fundación del Príncipe Alberto I de Mónaco. Breuil daría a conocer estos importantes afayos, en 1920, nuna prestixosa revista francesa. L'Abrigu Grande constituyir nel segundu afayu de pintures n'Albacete, dempués del nucleu del Cuetu del Monte, en Alpera, cola importante Cueva de la Vieya (1910) –afayada por Pascual Serrano Gómez– y el qu'acoyía'l mayor númberu d'imáxenes de tolos xacimientos hasta entós conocíos nel oriente peninsular. Ye un frisu paradigmáticu del arte figurativo anti-naturalista de los postreros cazadores pañadores, l'Arte Llevantín (fai 10.000 años), pos acueye tolos elementos esenciales d'esta espresión creencial: homes, muyeres y animales (cabres, venaos, toros, caballos, carnívoros, etc.), nes más variaes dimensiones y fórmules estructurales. L'arrogante frisu de Minateda, polos sos más de 400 imáxenes, ufierta tolos valores espresivu y pictóricu del Arte Llevantín: imáxenes planes, trataes con economía de la forma, simplicidá y fondura, al empar que valiéndose de la oblicuidá consigue l'efeutu de dinamismu y vida tan carauterísticu, y únicu, d'esta manifestación. Tou ello xuníu a una téunica basada na pluma d'ave como preséu y consiguiendo el llamáu "trazu de pluma llevantín"– más un virtuosismu d'execución singular qu'inda güei nun dexa de sorprendenos. Estos, y otros munchos méritos plásticu y cultural pa la hestoria del ser humanu, son los que determinaron a la Unesco a declaralo Patrimoniu Mundial en 1998.
L'Abrigu Grande de Minateda acueye, coles mesmes, muestres pictóriques de la relixosidá d'otros grupos humanos prehistóricos, los productores neolíticos (fai 7.000 años), que dieron espresión a les sos creencies encontándose na astracción, llamáu convencionalmente Arte Esquemático. Ye una manifestación que s'enconta nos elementos astractos del Espresionismu y que coincide cola pintura de les vanguardies, dende'l gestualismo hasta la action painting. Calteniendo, por too ello, un estelante y cercana actualidá que, lamentablemente, sigue siendo insuficientemente valorada.
Otros enclaves d'Albacete con arte prehistórico son: Alpera, Almansa, Letur, Aýna, Socovos y Nerpio (Fonte: Associació Catalana d'Art Prehistòric ACAP).
SímbolosHeráldica municipal de la provincia d'Albacete, de Luis Guillermo García-Saúco Beléndez, editada por IEA. Páxines 169 a 172.
Bandera Partida n'horizontal, la parte cimera de color azul y blanca la inferior; centráu, l'escudu municipal.
Escudu thumb|Monolitu asitiáu nuna rotonda a la entrada d'Hellín. Por aciu el Real Decreto 2603/19 d'agostu de 1974 (BOE 16 de setiembre) apruébase l'escudu heráldicu d'Hellín.
Este dictaba: "Tramitáu l'espediente en forma reglamentaria, la Real Academia de la Historia emitió'l so preceptivu dictame en sentíu favorable a lo solicitao.
Na so virtú, a propuesta del Ministru de la Gobernación y previa deliberación del conseyu de Ministros, na so xunta del día trenta d'agostu de mil novecientos setenta y cuatro,
DISPONGO: