thumb|250px|Términu municipal de Cúllar al respective de la provincia de Granada. Cúllar ye una llocalidá y conceyu español perteneciente a la provincia de Granada, na comunidá autónoma d'Andalucía.
Encruz de caminos dende tiempos prehistóricos, el so allugamientu haber convertíu en crisol de delles cultures. Atopamos nicios d'actividá homínida nel xacimientu arqueopaleontológico de Cúllar-Baza 1 (800000 años d'antigüedá) al pie d'una bien variada fauna prehistórica. Na pedanía de El Malagón foi escaváu un asentamientu del III mileniu e. C., correspondiente a la cultura arqueolóxica de Los Millares nel qu'apaeció'l llamáu Ídolu de Malagón, figura antropomorfa realizada sobre marfil, con traces femenines salvu nos xenitales, polos cualos xeneralmente foi considerada una representación masculina. Nel Muséu Arqueolóxicu de Granada puede alcontrase al pie d'otra estauína muncho menos famosa pero de mayor caláu artísticu, realizada sobre alabastru y representando claramente a una muyer o divinidá femenina. Cúllar tien nicios d'ocupación en tiempos romanos, pero nun va ser hasta la presencia musulmana cuando podamos falar d'un verdaderu asentamientu permanente nel actual nucleu urbanu.
De la devoción pola Virxe de la Cabeza nos pueblos de la zona, surden delles fiestes de moros y cristianos (Cúllar, Zújar, Benamaurel,...) que tienen toos un orixe común nes antigües romeríes realizaes al cuetu de Jabalcón, previu a les distintes devociones locales. Les fiestes de Cúllar fueron recuperaes a principios de la década de 1980, yá que dexaren de celebrase en 1927 tres la muerte accidental d'un mozu mientres les festividaes. Realizaes l'últimu fin de selmana d'abril, suponen el mayor curiosu sociocultural del pueblu ya implica a gran parte de los sos pobladores.
Dellos eventos históricos Añu 7 e.C. El miliario apaecíu en 1973 na Rambla de Pulpite y que se caltién anguaño nel altar mayor de la ilesia parroquial de Cúllar, tien una inscripción llatina que diz, según M.Pastor: “L'emperador César Augustu, Cónsul por XI, cola 16 potestá tribunicia, aclamáu por imperator por 13 vegada, pontífiz máximu”. La so cronoloxía ye, según esti estudiu, del añu 7 ane/aC.
Añu 985. Almanzor da descansu a les sos fuercies en Cúllar al so pasu escontra Murcia.
Añu 1175. Nel periplu del añu 571/1175 que realiza Ibn Mugawir dende Sevilla hasta Dénia, méntase Küliya.
Añu 1190. Al-Yaziri, rebalbu contra'l poder almohade, ye prindáu nel castiellu de Cúllar.
Añu 1252. Cúllar vuelve a dominación árabe magar ser primero reconquistada polos cristianos al tomar Lorca Alfonsu X el Sabiu xusto al entamu del so reináu.
Añu 1399, 63 vecinos empecipien la compra del términu municipal por 3000 dinares d'oru al rei Muhammad VII, que lo tenía enfeudalizado como propiedá real. Con ello los habitantes de Cúllar aportaben a ser llibres y esprendese de toa una serie de cargues impositives.
Añu 1488. El rei moru El Zagal, aprovecha l'ausencia del gobernador Carlos de Biedma p'atacar Cúllar. Nel castiellu (anguaño desapaecíu) fáense fuertes el Capitán Juan de Ávalos y un pequeñu grupu, aguantando hasta que Luis Portocarrero llevanta'l cercu. La villa va ser afarada y amburada por El Zagal como represalia.
Añu 1508. Nel pleitu pola delimitación de los términos d'Orce y los Vélez, en territoriu de la frontera nororiental del reinu, testigos declaren la esistencia de la comunidá de camperes. Bartolomé de Colmenar, vecín de Cúllar, de 65 años d'edá, fai más específica esta comunidá al indicar que se llevaba a cabu ente'l so alquería y la de Vélez "en tiempu de los Moros" (antes de Reconquístalo). Zacarías Mehedix, otru vecín de Cúllar, declaraba pagar el tributu por herbajar en Vera y n'Oria, con lleche y quesu del so ganáu.
Añu 1522. Un intensísimo terremotu destrúi toles viviendes del conceyu, siguíu d'una quema voraz. El pueblu queda práuticamente vacíu y los Reis Católicos dan en la so repoblación. Bien posiblemente los restos esistentes del castiellu derrúmbense tamién nestes feches, asina que coincidiendo colos principios de la construcción de la ilesia de La nuesa señora de l'Anunciación, la cortil cercada del castiellu empiece a sirvir de campusantu, hasta finales del sieglu XIX en que se va treslladar pela rodiada del conceyu. Un torrexón paez aguantar nel allugamientu del antiguu Castillo siquier hasta mediáu del sieglu XIX, yá que nel Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar entá se mentaba.
Añu 1570. Don Xuan d'Austria al so regresu escontra Baza pernocta en Cúllar. Esi mesmu añu lleguen a Cáceres (Estremadura) gran parte de los moriscos espulsaos de Cúllar, Baza y Benamaurel. Asitiar na cai de Santiago que dende entós tomó'l nome de “cai de moros”, anguaño llamada Xeneral Margallo.
Añu 1618. Concédese Cédula Real pa permanecer n'España, y en concretu en Cúllar, a Diego Gómez, fíu de Bernabé Gómez, de xuru como deslegitimado polos habitantes de Cúllar pola acusación de pertenecer a la comunidá morisca.
Añu 1628. Cúllar se exime de la dependencia de la ciudá de Baza, alquiriendo tal privilexu por concensión regia, pagando 225000 maravedinos. Utilizar pa la delimitación l'apéu de finsamientu de 1572 per parte del llicenciáu Jerónimo de Rivera.
Añu 1772. El francés Juan Peyron narra nel so "Nuevu viaxe per España":"...es un pueblu construyíu al pie d'un monte que'l so recintu ta buecu y llenu d'habitaciones, onde viven los trés cuartes partes de los habitantes"Otru viaxeru, Joseph Townsend, visitó España ente 1786 y 1787 y de Cúllar describe les cueves nos siguientes términos: ".... Llegamos a Cúllar Baza, miserable pueblu con delles habitaciones llabraes na roca arenosa". Nuna versión contemporánea y n'Alemán d'esa mesma publicación, cítense l'abondosu cáñamu cultiváu en Cúllar y la esistencia d'una llomba con una forca con cuchiellu, bien posiblemente El Puntal, del qu'anguaño solo permanez el nome pa una barriada.
Añu 1824. Ye deteníu en Cúllar Pablo Iglesias, políticu y militar lliberal, tres la Espedición de los Coloraos en que pretendía tomase Almería. Escontra 1870 unu de los viaxeros románticos que percorrió esta zona y que dende Granada nuna carta al so padre, esplicaba la fonda impresión que-y produció la contemplación d'esti paisaxe: "El nuesu viaxe al traviés de les montanas realizóse felizmente ... Vimos coses maraviyoses, ¡hai que volver! ¡Cúllar Baza y Guadix tán grabaes nel mio craniu! Toi seguro de nun atopar enxamás en nengún país, nin siquier n'África o en Siria, nada tan importante, tan bellu dende tolos puntos de vista". ¿Ónde atopar namás bellu qu'estos desiertos desconocíos, asitiaos al este de Granada, onde les montanas, ribayos y llanures adopten les formes más definíes y belles con un tonu de cencellez que nun vi más qu'ellí?"Añu 1881. H. Belsches Graham Bellingham describe:Escontra'l mediudía, mientres caminábamos a lo llargo del cume d'una llomba greba pasamos por una serie de cueves nes roques serrapatoses; yeren les viviendes de llabradores troglodites y de xitanos. Tábamos llegando a la estraña ciudá de Cúllar de Baza...
Etimoloxía
Significáu Posiblemente, de voces árabes como qulla o Kulya: 'visu'. Dellos autores convinieron determinar l'orixe del términu na voz llatina Collis/Collia, dada pa salientes y pequeños montes (Collia-Collado); y d'ende nomes xeográficos como Alcolea, Aznalcóllar, Collía, Cuéllar, Culla, Cúllar Vega, o'l mesmu Cúllar, toos próximos o somorguiaos en zones de camín natural ente relieves. D'esta daría cierta transición a una voz árabe similar a Qūlya (pronunciáu /kúlia/) habiéndose indicáu n'ocasiones esti términu como "Terrén eleváu".Actuales árabe parlantes, al lleer o escuchar la grafía primitiva del nome orixinal, asemeyar a "terrén virxe ensin roturar" o "campu ensin cultivar".
Culla y Cullera (Valencia), dos pueblos que los sos castiellos entá s'alluguen nel visu de dos talos cuetos notables, sofiten esti orixe tamién pa Cúllar, recordándonos asina la importancia del castiellu de Cúllar inclusive nel orixe del so nome, y anguaño desapaecíu por completu. Nel casu de Culla, na parte más alta del so términu a más de 1100 metros; nel casu de Cullera, nel únicu puexu mariniegu ente Oropesa y Dénia. .
Otra teoría muncho más en desusu tres estes investigaciones, indicaba que dau'l so usu en combinación con -Baza o con -Vega, pudiera ser a cencielles un prefixu que significara "Cerca de -", pero una vegada que se cavilga y verifica la mayor antigüedá del términu aislláu ensin los sufixos, escarez de sentíu.
Otra hipótesis suxer una procedencia na antigua cobertoria vexetal d'encinar, recursu natural de fechu esplotáu na zona dende dómina neolítica y hasta bien entráu'l sieglu XX.
La primer hipótesis permanez como la más estendida y aceptada: Cúllar significaría Cima/Promontorio/Llomba, y obedez esta denominación al antiguu allugamientu del so castiellu: apoderando un altu xeográficu al pie d'un valle fluvial.
Evolución del términu L'usu de la tilde nes diverses formes varió de cutio dende'l so orixe, siendo con tilde la forma ortográficamente correuta. Les voces Cúllar, Cúllar de Baza, Cúllar Baza y Cúllar-Baza, coesistieron nun aparente caos, Cúllar ye'l nome oficial dende DECRETU 106/1986, de 18 de xunu del Boja númberu 65 de 03/07/1986, pasu definitivu dau por cuenta de la firme voluntá de los sos habitantes.
Cullar (ensin tilde, castellanización del árabe Qūlya) yá ye utilizáu en 1420. Cien años dempués, en 1514 sigui constando como Cullar (ensin tilde tamién) nun antiguu nomenclátor de la provincia de Granada, el Repartimientu del serviciu pa la paga de guardar, talayes, requeridores y otros oficiales de la mariña que se llamaba farda de mar.
Cúllar de Baza va ser el nome non oficial del conceyu pero xeneralmente utilizáu mientres los sieglos XVI y principios del XVII por permanecer dependiente de Baza por privilexu real.TORRES JARABA, A. (2010): "Cúllar, Ayeri y Güei" (:22) En 1628 esti privilexu sume y por tanto resultaba innecesariu'l siguir utilizando "de Baza". Dau'l sieglu y mediu mientres el cual sí que s'había mentando asina, siguirá utilizándose, como por casu en 1693Archivu Históricu Municipal de Cúllar. Llibros capitulares. Añu 1693. como Cullar de Baça.
Cúllar va ser el nome utilizáu con mayor mapa nos documentos locales ente principios del sieglu XVIII y hasta metá del sieglu XIX. Sicasí simultáneamente siguiría l'usu de Cúllar de Baza nos documentos d'alministraciones rexonales pa evitar tracamundios col parcialmente homónimu Cullar Vega.
El sieglu XIX venía contemplando simultáneamente l'usu de les cuatro formes: Cúllar, Cúllar de Baza, Cúllar Baza y Cúllar-Baza (exemplos en ), lo cual va siguir asocediendo hasta la etapa de la Transición Democrática.
Mientres la dómina averada ente 1830 y 1939, va ser Cúllar de Baza el nome que s'utilice con más mapa. Sicasí tres la Guerra Civil va ser rápido sustituyíu pola forma embrivida con guión entemediu Cúllar-Baza, yá esistente dende alredor de 1850 y que residualmente siguiría utilizándose cuasi hasta l'actualidá con y ensin guión, siendo solu correutu'l so usu ente 1968 que s'aprueba la solicitú de rectificación del nome pa la eliminación de la preposición "de", quedando como Cúllar-BazaArchivu Históricu Municipal de Cúllar. Legajo 100 Pieza 002 y hasta 1986, añu en que definitivamente s'aprueba de nuevu Cúllar como'l nome oficial, con informes positivos inclusive d'instituciones como la Real Academia de la Historia al traviés del so miembru Dalmiro de la Válgoma.