thumb|170px|Armes de Urgel (axedrezáu d'oru y sable), usaes polos condes dende la segunda dinastía a principios del sieglu XIII.Alberto Montaner Frutos, La señal del rei d'Aragón: Historia y significáu, Zaragoza, Institución «Fernando'l Católicu», 1995, páx. 49. ISBN 84-7820-283-8. thumb|500px|El condáu de Urgel (en marrón escuro) nel contestu de la Corona d'Aragón. Anguaño allúgase mayoritariamente na provincia de Lleida.
L'orixe del condáu de Urgel (en catalán: Comtat d'Urgell) asitiar nun pagus de la corona franca nel sieglu VIII. Ye unu de los condaos medievales históricos independientes, asitiaos nel territoriu de l'actual Cataluña (España), y fronterizu colos de Pallars y Cerdaña. Caltuvo una dinastía propia dende empiezos del 815 hasta 1413, magar dende empiezos del sieglu XIV tuvo integráu políticamente nel dominiu de la Corona d'Aragón. La so máxima estensión tomó los Pirineos y el reinu taifa de Lleida, esto ye, les contornes d'Alto Urgel, Noguera, Solsonès, Pla de Urgel, Urgel y Andorra, esta postrera independiente na actualidá.
La capital histórica foi primeru La Seu d'Urgell (La Seu d'Urgell) y más tarde Balaguer. Anque la capital política, como sede de los sos condes, foi Agramunt, onde s'acuñó la moneda propia, la denomada «agramuntesa». Nun panteón condal del Monesteriu de Bellpuig de les Ablanes soterráronse dalgunos de los sos antiguos condes.Antonio Ubieto Arteta, «El condáu de Urgel», en Creación y desenvolvimientu de la Corona d'Aragón, Zaragoza, Anubar (Historia de Aragón), 1987, páxs. 286-96. ISBN 84-7013-227-X. Andorra foi vencida al obispu de La Seo de Urgel pol conde Armengol IV de Urgel nel sieglu XI. Dempués de munches vicisitúes y tres dinastíes socesives, el condáu escastóse y pasó a la Corona d'Aragón tres l'atayada revuelta del conde Xaime II de Urgel contra'l rei Fernandu I d'Aragón (Fernando d'Antequera, el primer rei de la dinastía Trastámara) en 1413.
Oríxenes Los oríxenes del condáu de Urgel atópase na conquista, per parte de los francos, del territoriu que correspuende, aproximadamente, al actual Altu Urgel. La so conquista producir ente los años 785 y 790. El condáu de Urgel consideróse incluyíu dientro de la Marca de Tolosa.
El dominiu francu Los francos nomaron conde de Urgel a Borrell de Osona (798) que yera, coles mesmes, conde de la Cerdaña. Tres la muerte de Borrell, el condáu de Urgel pasó nel añu 820 a Aznar I Galíndez, quien fuera conde d'Aragón. Al morrer ésti (832) el condáu heredar el so fíu Galindo I Aznárez, que caltuvo'l so dominiu hasta que foi espulsáu del mesmu nel 838.
El condáu de Urgel pasó entós a ser gobernáu por Sunifredo de Urgel, que yá fuera nomáu conde nel 834 por Luis el Piadosu a pidimientu del conde Berenguer de Tolosa. A Sunifredo atribúyese-y ser fíu de Borrell de Osona.Los primeros n'avanzar esta hipótesis fueron P. Tastu y otros historiadores del Languedoc, basándose nun documentu imperial de Luis el Piadosu de 829, que concedía a un "fiel Sunifredo" la propiedá d'una villa nel condáu de Narbona, tal como yá se concediera al so padre, el "difuntu Borrell". Esta hipótesis ta respondida por por otros historiadores, como Auzias (L'Aquitaine carolingienne, Toulouse, 1937, páx. 189) y A. Lewis (The Development of Southern French and Catalan Society, 718-1050, Cap. 6, nota 9). Tres la muerte de Sunifredo I (848), probablemente causada por Guillermo, fíu de Bernardo de Septimania, el condáu de Urgel foi gobernáu pol conde Salomón (848–870), un personaxe desconocíu una y bones nun esiste documentación dalguna qu'apurra datos sobre la so procedencia.
Nel añu 870, Carlos el Calvo concedió'l condáu de Urgel, xunto col condáu de Cerdaña, a Wifredo I (llamáu'l Velloso), fíu de Sunifredo.Vease Ramón de Abadal, "La família catalana dels comtes de Carcassona. Genealogia de Guifré el Pilós", en Els primers comtes catalans, páxs.13-28.
La independencia A partir de la muerte del rei Luis el Tatexu (879), el poder de los reis francos foise debilitando hasta que llegó a sumir. Poro, y mientres el postreru cuartu del sieglu IX, en tol imperiu carolinxu los condes dexaron de ser unos funcionarios nomaos pol rei, y consiguieron convertir los sos cargos n'hereditarios. Nesta situación de descomposición del poder real, a la muerte de Wifredo el Velloso (897), los sos fíos partieron tol heriedu y pasaron a gobernar los sos condaos: Barcelona, Girona, Osona, Besalú, Conflent, Urgel y Cerdaña. Nesta repartida, el condáu de Urgel correspondió-y a Sunifredo II de Urgel (897–948).
Según l'historiador Antonio Ubieto Arteta, la llista de condes de Urgel que gobernaron de manera independiente nel condáu (de la mesma que lo fixeron los condes de Barcelona) ye la siguiente:Ubieto Arteta (1987:287). Fredol (c. 815) Aznar I Galíndez (c. 820–832), conde d'Aragón y de Cerdaña Galindo I Aznárez (832–838), conde d'Aragón y de Cerdaña Sunifredo I (c. 839–848), conde de Barcelona, Osona, Girona, Cerdaña, Besalú y Conflent Salomón (848–868), conde de Cerdaña y de Conflent Wifredo el Velloso (868–897), conde de Barcelona, Osona, Girona, Besalú y Conflent Sunifredo II (897–940) Borrell II (940–992), conde de Barcelona, Osona, Girona
La primer dinastía de Urgel Los condes de la primer dinastía independiente de Urgel fueron:
Armengol I de Córdoba (992–1010) Armengol II el Pelegrín (1010–1038) Armengol III de Barbastro (1038–1065) Armengol IV de Gerp (1065–1092) Armengol V de Mollerusa (1092–1102) Armengol VI de Castiella (1102–1154) Armengol VII de Valencia (1154–1184) Armengol VIII (1184–1209) Aurembiaix (1209–1231)
Sunifredo II de Urgel morrió en 948 ensin descendencia. El condáu heredar el so sobrín Borrell II, que depués sería conde de Barcelona, y amás dir de Girona y Osona. Borrell II morrió en 992. Nel so testamentu partía l'heriedu ente los sos dos fíos: Barcelona, Girona y Osona para Ramón Borrell (992–1017), y el condáu de Urgel para Armengol I (992–1010). El conde Armengol I ye'l primeru d'una dinastía que gobernó'l condáu dende finales del sieglu X a principios del sieglu XIII.
Orixinalmente'l condáu de Urgel correspondía, aproximadamente, a l'actual contorna del Altu Urgel. Nel sieglu [XI], aprovechando la disgregación del califatu de Córdoba que s'estrema en dellos reinos de taifes, el condáu de Urgel va estendiéndose peles tierres enantes ocupaes polos musulmanes: nel añu 1000 conquistóse la rexón de Ponts; mientres los años 1024–1026 ocúpase tol valle de Bacica de Segre; en 1018-1020, conquístase'l valle de Meiá; ente 1034 y 1048, cola ayuda d'Arnal Mir de Tost, a quien foi vendida Bacica de Segre en 1038, Armengol II espandió'l dominiu de Urgel sobre Áger, que col tiempu convertir na capital del Vizcondáu de Ager.Antonio Durán Gudiol, Ramiro I d'Aragón, Zaragoza, Ibercaja, 1993, páx. 76. ISBN 84-87007-90-2 Pa frenar l'emburrie de Ramón Berenguer de Barcelona, Ramiro I d'Aragón selló una alianza con Armengol II alcordando'l doble matrimoniu de la so fía Sancha con Armengol III de Urgel, y d'Isabel, fía del conde urgelino, col so propiu fíu primoxénitu Sancho Ramírez, herederu del tronu d'Aragón. D'esta miente el Condáu de Urgel y el Reinu d'Aragón establecen una sólida alianza, y la xunión de les sos fuercies dexen a Ramiro I conquistar los castiellos de Laguarres, Lascuarre, Capella, Caserras, Falces, Luzás, Viacamp y Benabarre. Asina torgaben a Ramón Berenguer I l'accesu al Cinca. Ramón Berenguer mercara castiellos na zona, en tierres que los condes catalanes reconocieron pertenecer al condáu de Ribagorza, parte del reinu d'Aragón.
Cuando muerre Ramiro I, el socesor Sancho Ramírez caltién la so alianza con Armengol III de Urgel sofitada pol papa, pa entamar la cruciada de Barbastro cola ayuda de cruzaos veníos de Francia, que terminó cola conquista de Barbastro en 1064. La importante ciudá musulmana pasó a formar parte del Reinu d'Aragón y el so gobiernu foi confiáu como tenencia a Armengol III de Urgel, por que la so razón ye conocíu como «el de Barbastro». En 1065 el conde de Urgel morrió en tierres d'al-Ándalus, probablemente en MonzónDurán Gudiol (1993:76-77). y perdióse Barbastro reconquistada polos musulmanes de la taifa de Zaragoza, que nun sería recuperada polos cristianos hasta la conquista de Pedro I d'Aragón, l'añu 1101. Armengol III tamién s'alió col conde de Barcelona Ramón Berenguer I contra los musulmanes y contra el condáu de Cerdaña, alcordando que Urgel recibiría la tercer parte de toles conquistes a cambéu del compromisu de que'l conde de Urgel participaría en toles espediciones de Ramón Berenguer.S. Sobrequés, Els Barons de Catalunya, Ed. Vicens-Vives, 4ª ed., Barcelona, 1989, páx. 17. Otros enclaves conquistaos por Urgel nesti periodu son Guissona (1020–1024), Santa Liña (1036), Cubells y Camarasa (1050), y Agramunt (1070).
La conquista de la sierra de Almenara (1078) dexó incorporar al condáu los actuales Urgel Medianu y Baxu Urgel, hasta Barbens y Linyola. Amás, nel añu 1096 Guillermo, fíu d'Armengol IV, heredó, per parte de la so madre Adelaida, el condáu de Forcalquier. En 1105 el conde lleonés Pedro Ansurez, rexente en nome del so nietu Armengol VI, conquistó Balaguer, qu'acabaría convirtiéndose na capital del condáu.
El conde Armengol VI, llamáu "de Castiella" por criase en Valladolid, destacó pola so participación en diverses campañes contra los musulmanes. Foi unu de los participantes na espedición encabezada por Ramón Berenguer III contra Mallorca en 1114, y al serviciu del rei Alfonso I d'Aragón tomó parte na conquista de Zaragoza. Los castiellos de Castellón de Farfaña y d'Algerri conquistar en 1130. En 1149 Armengol VI y Ramón Berenguer IV conquistaron Lleida. El conde Armengol recibió una tercer parte del territoriu lleidatanu en señoríu y los sos súbditos constituyeron la masa principal de repobladores.Sobrequés, op. cit., páxs. 19-20.
La decadencia de la casa de Urgel empezar a maniferstar con Armengol VII, conde que prefier pasa la mayor parte del so tiempu nel reinu de Lleón, y dexa el condáu en manes de l'ambiciosa familia Cabrera, vizcondes de Áger. Al puntu qu'Armengol VIII, fíu del anterior, tuvo que lluchar contra'l so vasallu y cuñáu el vizconde Ponce III de Cabrera, al que venció finalmente en 1191 gracies al sofitu del rei Alfonso II d'Aragón.Sobrequés, páxs. 20-21.