La Ilesia copta ortodoxa (n'árabe: al-Kinisa al-Qubtiyya al-Urthudhuksiyya, الكنيسة القبطية الأرثوذكسية), más comúnmente conocida como Ilesia copta, foi fundada n'Exiptu nel sieglu I. El so nome deriva de la pallabra griega aigyptios (exipciu), camudáu en gipt y dempués en qibt, d'onde derivó la correspondiente voz árabe. Con éses la pallabra coptu significa «exipciu». La pallabra ortodoxa» (del griegu, creencia correuta) solo implica una seguridá en rellación cola fe apostólica, pos esta Ilesia nun reconoz la primacía del Patriarca de Constantinopla nin tampoco ta en comunión coles ilesies ortodoxes europees. Los feligreses d'esta ilesia son conocíos comúnmente col nome de coptos, pa estremalos de los coptos ortodoxos que formen parte de la Ilesia ortodoxa d'Alexandría.
Según la tradición, la Ilesia copta tien el so orixe nes prédiques de San Marcos, autor del Segundu Evanxeliu nel sieglu I, que llevó'l cristianismu a Exiptu en tiempos del emperador Nerón. Se la engloba nel conxuntu de les Ilesies ortodoxes orientales, que se dixebraron del cristianismu primitivu por causa del Conceyu de Calcedonia, del añu 451. La Ilesia copta foi el resultáu d'una cisma, tal como'l Cisma d'Oriente en que'l Patriarca d'Alexandría, Timoteo Eluro, escomulgó nel añu 457 al Papa Lleón I y al restu de los patriarques; esto foi motiváu según la so tradición pa caltener la "sana doctrina", siendo la Ilesia copta según los sos fieles el verdaderu Patriarcáu d'Alexandría que, una vegada separáu del restu de los patriarcaos, caltuvo minuciosamente la creencia y doctrina cristiana na so forma más antigua y pura, apurriéndola de xeneración en xeneración, ensin cambeos, conforme a la doctrina y los ritos apostólicos.
La Ilesia copta tien el so propiu papa. El 4 de payares de 2012 l'obispu Tawadros foi escoyíu como'l 118º patriarca de la Ilesia copta, col nome de Tawadros II. Asocede a Shenouda III, que finó'l 17 de marzu d'esi mesmu añu, que llevaba nel puestu dende 1971. Anque nun esiste un dogma que-y atribuya la infalibilidad del papa de la Ilesia católica al papa coptu, sí esiste una tradición que provién del sieglu V que diz que Dios fala pela boca del Patriarca d'Alexandría. El pontífiz coptu sufrió persecución non solo pol aumentu de l'actividá de los fundamentalistes islámicos dende finales de la década de 1970, sinón tamién per parte de los socesivos gobiernos d'Exiptu. Ente 1981 y 1985 el papa Shenouda III foi recluyíu n'arrestu domiciliariu nun monesteriu nel desiertu.
La Ilesia copta amás tien dos patriarques: el Patriarca d'Etiopía, el Abuna Paulos, rexente de la Ilesia copta d'Etiopía y el Patriarca d'Eritrea, el Abuna Dioscoro, rexente de la Ilesia copta d'Eritrea. Estes ilesies, xunto a la ilesia copta d'Alexandría, formen una sola ilesia, la Ilesia copta al mandu del papa Tawadros II.
Envalórase que los fieles coptos xuben a unos 65 millones de persones partíes ente Exiptu (unos 10 millones), Etiopía (50 millones), Eritrea (3 millones), Sudán y Sudán del Sur (unos 500.000), siendo la relixón mayoritaria n'Etiopía y Eritrea. Tán entamaos en trés patriarcaos: el Patriarcáu Coptu d'Alexandría, el Patriarcáu Coptu d'Etiopía y el Patriarcáu Coptu d'Eritrea. N'Exiptu munchos d'ellos considérense discriminaos nel so propiu país, sobre manera no que respecta al accesu a la educación y al trabayu, anque tán bien asitiaos en sectores económicos comerciales y artesanales como la xoyería. Históricamente, la minoría copta exipcia nun foi respetada como tal, y los episodios de violencia surdieron de manera abondosa mientres los últimos años.
Dende 1954 funciona l'Institutu Coptu d'Altos Estudios n'El Cairu, que funciona como centru pal estudiu de la tradición cristiana copta.
Esisten comunidaes de diáspora copta n'Europa, África, Oceanía y América, con cerca de 200.000 siguidores nos Estaos Xuníos.
Historia
Los primeros cristianos d'Exiptu yeren principalmente xudíos d'Alexandría. Cuando la Ilesia foi fundada por San Marcos, mientres la dómina del emperador romanu Nerón, un gran númberu d'exipcios, a diferencia de los griegos y los xudíos, abrazó la fe cristiana. Esta estendióse por tou Exiptu nunes poques décades, como puede trate nos escritos del Nuevu Testamentu en Bahnasa, nel Exiptu Mediu, que daten d'alredor del añu 200 y un fragmentu del Evanxeliu de Xuan escritu en idioma coptu, que s'atopa nel Altu Exiptu y que daten de la primer metá del sieglu II. En tiempos de les persecuciones romanes, una motivación extra pa la conversión yera la oposición al dominiu romanu establecíu apocayá nel sieglu I a.c., que sometiera a la población exipcia a una escasa minoría dirixente d'orixe grecorromanu. A esta situación habría qu'añader les enormes cargues fiscales a les que fueron sometíos los llabradores exipcios y la esplotación económica xeneral a la que foi subordináu tou Exiptu, territoriu'l cual considerábase como "la tenada del Imperiu".
El símbolu de la cruz de Cristu empezar a emplegar n'Alexandría, ente los cristianos coptos; foi un costume que nació ellí; sábese que nun esistía nes catacumbes nin nel lábaro de Constantín que llevaba un crismón (anagrama crípticu de Xesucristu, representáu poles lletres griegues Χ (xi) y Ρ (rho) sobrepuestes, dientro d'una O).
Nel sieglu IV un presbíteru proveniente de lo que güei ye Libia, llamáu Arriu, empezó un discutiniu teolóxicu sobre la naturaleza de Xesucristu, que s'espublizó en tola cristiandá. El Conceyu de Nicea (325), convocáu pol emperador Constantín pa resolver l'asuntu dio llugar a la formulación del Credo Niceno, siendo recitáu por tolos cristianos, y que'l so autor ye San Atanasio, Patriarca de la Ilesia d'Alexandría. N'este conceyu tamién se instituyeron trés patriarcaos col fin d'entamar meyor la Ilesia: Roma, Alexandría y Antioquía, declarándose al empar la supremacía del Patriarcáu de Roma, sede del socesor de Pedro. Xunto con esto tamién s'estableció que, dempués de Roma, la primacía d'honor recayía sobre Alexandría, sede del socesor de San Marcos. La so xurisdicción estender nesti tiempu sobre les 100 diócesis del Valle del Nilu, señal de la vitalidá d'esta Ilesia.
Nel segundu conceyu ecuménicu celebráu en Constantinopla nel añu 381 instauróse un nuevu patriarcáu, el de Constantinopla, Esta decisión deber a les presiones del emperador Teodosio y basóse namái en que Constantinopla yera la capital del acabante establecer Imperiu Bizantín, sede del emperador. Una vegada que se colaron los legaos papales, l'emperador bizantín primió por que se declarara que'l segundu patriarcáu más importante, dempués del Patriarcáu de Roma, yera'l de Constantinopla, imposición qu'amenó la indignación de los exipcios y del so patriarca.
A principios del sieglu V Nestorio, patriarca de Constantinopla, fixo pública una doctrina que consideraba qu'en Cristu se xuníen dos persones distintes, una divina y otra humana. El patriarca San Cirilo d'Alexandría condergó esta doctrina y al nun haber alcuerdu ente los dos patriarques, allegó al papa Celestín I, que convocó'l Conceyu d'Éfesu l'añu 431. Como resultáu deponer a Nestorio y declaróse la so doctrina como herexía, que hasta güei conocer como nestorianismu. N'Exiptu munchos malinterpretaron l'actuación de San Cirilo, viéndolo como'l llevantamientu d'Alexandría en contra de la capital del Imperiu, Constantinopla.
Otros sostuvieron una doctrina en sentíu opuestu, según la cual la naturaleza de Cristu, Dios fechu home, ye namái una, divina; doctrina llamada eutiquianismu, por sopelexar el monxu griegu Eutiques (m. 454); anque ye más conocida como monofisismu, por esta razón los coptos son llamaos n'ocasiones "cristianos monofisitas". El monofisismu surdió como oposición al nestorianismu, consideráu herexía y condergáu nel añu 451 pol Conceyu de Calcedonia, que proclamó: "Cristu tien dos persones distintos, una divina y otra humana". Dióscoro defendía la formulación de San Cirilo d'Alexandría nel Conceyu d'Éfesu, «una naturaleza encarnada de la Pallabra de Dios», y refugó aceptar la fórmula «en dos naturaleces», anque aceptaba «dende dos naturaleces».
En siendo condergaos en Calcedonia, el Patriarca d'Alexandría, Dióscoro, foi desterráu por orde del emperador Marcianu, nomándose un nuevu Patriarca, Proterio, que tendría d'implementar les midíes de Calcedonia, estos fechos causaron la indignación de la mayoría de los cristianos exipcios. Les enseñances cristolóxiques del Conceyu de Calcedonia fueron refugaes por práuticamente la totalidá del pueblu exipciu, en parte, por cuenta de la oposición de munchos obispos y llaicos a la dominación de Bizanciu entemeciendo asina motivos políticos, estó desamarró una fola de persecuciones que nun fixeron más que reafitar la resistencia escontra los bizantinos.
Nel añu 457 el pueblu destitúi pola fuercia al patriarca Proterio y el cleru exipciu proclama patriarca a Timoteo Eluro, que los sos primeros actos fueron refugar el Conceyu de Calcedonia y escomulgar al papa Lleón I y a los patriarques de Antioquía y Constantinopla. D'esta forma conclúi la cisma que da orixe a la Ilesia copta.
thumb|right|200px|Catedral Copta de San Marcos n'El Cairu (Exiptu), sede actual del papa coptu. La respuesta del poder bizantín foi más bien tibia, esperando algamar una conciliación pela vía de la diplomacia teolóxica, actitú que camudó nel sieglu VI col emperador Justiniano, que mandó llevantar un patriarcáu alternativu n'Exiptu que siguiera la relixón de Bizanciu, que correspuende a l'actual Ilesia ortodoxa copta o Patriarcáu ortodoxu d'Alexandría. Del sieglu V al IX los patriarques ortodoxos tuvieron la so sede na ciudá d'Alexandría, ente que los patriarques coptos moraben nel Monesteriu de San Macario, allugáu nel desiertu.
Dende la dominación árabe y tamién mientres les Cruzaes, el términu "coptu", nel contestu relixosu, fai referencia direuta a los monofisites.
Mientres la Edá Media la Ilesia católica, una vegada dixebrada de la Ilesia ortodoxa, busca'l diálogu cola Ilesia copta con vistes a una unificación, pero ensin resultaos. Yá na renacencia camuda la so política a la de les conversiones individuales. Al traviés de la conversión d'un obispu coptu fúndase la Ilesia católica copta, que caltién tolos ritos coptos pero reconoz la primacía del papa católicu en llugar del papa coptu.
Les diferencies ente la Ilesia copta y la Ilesia católica tienden a superase a partir de la declaración conxunta de Shenouda III y Pablo VI en 1973:
En setiembre de 1990 la Ilesia ortodoxa y les ilesies monofisistas roblaron un alcuerdu sobre cristoloxía, y encamentóse a les diverses ilesies llevantar los anatemas y l'enemistá del pasáu, dempués de revisar los resultaos de los diálogos.
Canon bíblicu
El canon de la Ilesia copta ye más ampliu que los d'otros grupos cristianos. El canon coptu del Antiguu Testamentu contién tolos testos de la Biblia de los Setenta aceptaos pola Ilesia católica, incluyendo tamién los llibros aceptaos pol canon más ampliu de la Ilesia ortodoxa (ye dicir inclúi tamién el Salmu 151, la Oración de Manasés, el Llibru III de Esdras y el Llibru III de los Macabeos) incluyendo amás el Llibru de Enoc y el Llibru de los Xubileos. Sicasí estos dos últimos llibros nun son reconocíos nel Patriarcáu Coptu d'Alexandría, a pesar de tar en comunión col restu de los Patriarcaos Coptos que si caltienen el canon completu.
Esti canon más ampliu xustifícase por cuenta de que la mayoría de la Ilesia copta, caltién íntegramente la Biblia de los Setenta o Septuaginta como'l so antiguu testamentu, ensin estrayer nengún llibru d'ella, al contrariu que'l restu de confesiones cristianes, qu'establecieron el canon so otros criterios.
Calendariu coptu thumb|Ilesia copta d'Asuán dedicada al Arcánxel Miguel.