Cayu Xuliu César. (en llatín Gaius Iulius Caesar IMP•CAIVS•IVLIVS•CAESAR•DIVVS) más conocíu como Xuliu César foi un xefe políticu y militar de la dómina final de la República de Roma. Les sos conquistes na Galia estendieron el dominiu romanu hasta l'Océanu Atlánticu. Nel 55 e.C. César allanzóse a la primer invasión romana de Britania.
César lluchó y ganó una guerra civil a escontra la faición conservadora del senáu romanu encabezada por Pompeyu. Tres la derrota de los optimates, convirtióse en dictador vitaliciu (nel conceptu romanu del términu) y anició una riestra de reformes alministratives y económiques en Roma.
El so dramáticu asesinatu nos idus de marzu por un greyu de senadores, ente los cuáles alcontrábase'l so amigu Bruto (fiyascu), que teníen la intención de salvar la República ante la llercia que-yos producía a los amagostadores de que César nomárese rei. Pero'l so asesinatu entamó una nueva guerra civil ente los partidarios de César (Octaviu, Marcu Antoniu y Lépido), y los defensores de la República (Bruto y Casio principalmente).
Esti conflictu terminó cola vitoria de los partidarios de César na doble batalla de Filipos, y l'establecimientu del Segundu Triunviratu nel que Octaviu, Marco Antonio, y Lépido repartiéronse'l control de Roma. Ensin embargu, nueves tensiones ñacieron ente Octaviu y Marco Antonio llevando estes rocees a otra guerra civil, finando cola derrota de Marco Antonio na batalla d'accio, dexando a Octavio como líder indiscutible del mundiu romanu. Esta dómina de guerra civil trensformó la República de Roma nel Imperiu romano col sobrín-nietu de César (y fiyascu) Octavio, depués conocíu como César Augustu, como'l primer Emperador.
Los fechos militares de César y gran parte de la so vida son conocíos al traviés del so propiu puñu y lletra y de rellatos d'autores como Suetoniu y Plutarcu.
Primeros años César ñació en Roma nel sen d'una antigua familia de patricios, nomada los Xulia. La so ascendencia, d'acordies cola lleenda, algamaba a Iulo, fíu del príncipe troyanu Eneas y nietu de la diosa Venus. Nel apoxéu del so poder, César entamó en Roma la construcción d'un templu a Venus Genetrix, en reconocencia a la so supuesta antepasada.
César medró nel Subura, un barriu de clase baxa de Roma. So pá, cuyu nome yera tamién Cayo Xulio César, algamó'l rangu de Pretor. So má yera una Aurelia de la rama de los Cotta, una familia plebeya rica ya influyente. El medrar ente los ciudadanos de clas baxa aparentemente enseñólu a falar dellos idiomes, incluyendo hebreo y dalgunos dialeutos galos. Vivir nesi llugar, pa una familia patricia con llimitaciones económiques, yera definitivamente un pilancu pal so futuru políticu. Ensin embargu, el xoven César deprendió muncho de les sos esperiencies de neñu, apreciando'l poder de ser un líder pal home común. Amás, élli tenía la so herencia patricia y el so maníficu facer políticu que lu emburriaría a la cume del poder romanu.
Los Xulios Césares, aínda patricios, nun yeren ricos pa los patrones de l'aristocracia romana de la dómina y por esi motivu, nin so pá nin so güelu algamaren cargos prominentes na República. La so tía paterna Xulia casó col talentosu xeneral y reformador Cayo Mario, líder de la faición progresista del Senáu, los Populares, davezu enfrentaos a los Optimates (conservadores).
A lo cabero la vida de Mario, les refiertes internes ente les dos faiciones taben a puntu quebrar. Nel añu 86 e.C. españó una guerra civil, de la que resultó la dictadura (conceptu romanu del términu) de Lucio Cornelio Sila.
César foi nomáu Flamen dialis (sumo sacerdote de Xúpiter) por Lucio Cornelio Cinna, aliáu de Mario. Nel añu 85 e.C., al pocu de que César cumpliere 15 años, so pá cayó enfermu y morrió. Tanto Mario como so pá dexaron-y munches de les sos propiedaes y riqueces al xoven Xulio.
César taba allegáu por llazos familiares al bandu perdedor: nun namás yera sobrín de Mario, tamién taba casáu con Cornelia, fía de Cinna. El so afayamientu yera poco seguru. Sila ordénolu divorciase de Cornelia pa demostrar la so llealtá al nuevu réxime, pero César negóse y escapó de Roma. El dictador engrífose, mandando sicarios a apresalu y asesinalu. Foi la intervención de la so familia y collacios influyentes los que lu salvaron de la muerte. Los sos tíos Marco, Cayo y Lucio Aurelio Cotta, xunto coles vírxenes vestales y el propiu xenru de Sila, Mamerco Emilio Lépido Liviano, quienes convencieron al Dictador de perdona-y la vida. Sila accedió de mala gana, pero, según Suetonio, dixo-y qu'esi xoven a quien salvaren la vida sería la perdición de la faición de los Optimates, na qu'ellos llucharen y que "n'élli veo munchos Marios". A pesar del perdón de Sila, César nun quixo volver a Roma, y marchó pa Oriente pa sirvir na guerra escontra Mitrídates VI del Ponto. Mientres esa campaña, César distinguióse pola so valentía en combate y les sos capacidaes de cabezaleru.
Tres de la muerte de Sila nel 78 e.C., César tornó a Roma y entamó una carrera como abogáu nel Foru romanu, dándose a conocer pola so brillante oratoria. Les sos principales víctimes yeren políticos corruptos acusaos d'estorsión.
Col perfecionismu que siempre lu carauterizó, César nun taba contentu consigo mesmo y viaxó a Rodes pa estudiar filosofía y retórica col gramáticu Apolonio Molón. Pero demientres el viaxe, el so barcu foi abordáu por pirates que lu raptaron. Cuando exixeron un rescate de 20 talentos d'oru (un talentu equivalía a 26 kilos), César desafiólos a pidir 50. 38 díes depués, el rescate llegó y César foi lliberáu depués d'un cautiveriu bastante cómodu onde fizo amistá con dalgunos de los secuestradores. Recuperada la so llibertá, organizó una fuercia naval, atropo l'abellugu de los pirates y ordenó la so crucifixón.
Nel 69 e.C., Cornelia morrió al dar a lluz a un neñu que ñació muertu y poco depués César perdió a so tía Xulia, vilda de Mario, de quien alcontrábase mui cercanu. Contrariu al vezu de la dómina, César insistió n'organizar funerales públicos pa dambes. Dambos funerales sirvieron tamién pa desafiar lleis de Sila, pues exhibiéronse nel sepeliu de Xulia les imáxenes de Cayo Mario y del fíu que tuviere con ella y que tamién tenía lluchao escontra Sila, Cayo Mario'l Xoven, y nel sepeliu de Cornelia, la imaxe de so pá Cinna. Toos ellos foron proscritos, y les lleis del dictador prohibíen mostrar les sos imáxenes en públicu, pero César nun ataramiello en frayar les regles. Eso foi mui apreciao pola opinión pública y repudiau polos Optimates.
Cursus honorum César foi elixíu Cuestor pola Xunta del Pueblu nel 69 e.C., con 30 años d'edá, como estipulaba'l cursus honorum romanu. Nel sortéu, correspondió-y un cargu na provincia romana de Hispania Ulterior, asitiada na actual Portugal y el sur d'España. Al so regresu a Roma, César siguió la so carrera como abogáu hasta ser escoyíu Edil nel 65 e.C., el primer cargu del cursus honorum que tenía imperium. Les funciones d'un edil puen ser equiparaes a les d'un modernu Presidente d'una Xunta Municipal e incluin la regulación de les construcciones, del tránsu, del comerciu y otros aspectos de la vida diaria. Pero'l cargu podría ser tamién un regalu envenenáu, pues incluyía la organización de los xuegos nel Circus maximus lo que debíu a lo llimitau del presupuestu públicu, exixía l'usu de fondos personales del edil. Esto yera especialmente verdá nel casu de César, que pretendía realizar xuegos memorables pa dar puxu a la so carrera política. Y aplicose dafechu tol so enseñu p'algamalo, llegando a disviar el cursu del Tíber pa una representación nel circu, pero acabó l'añu con deldes del orden de dellos cientos de talentos d'oru. Ensin embargu, l'ésitu como edil foi un gabitu importante na so eleición pa pontifex maximus nel añu 63 e.C., depués de la muerte de Quinto Cecilio Metelo Pío. El cargu implicaba una casa nueva nel Foru, la Domus Publica, la responsabilidá de to la vida relixosa de Roma y custodia de les vírxenes vestales. Pa la vida personal de César, tamién significaba l'alliviu del fin de les deldes. El so estrenu como pontifex maximus foi marcáu pol escándalu. Llueu de morrer Cornelia, César casóse con Pompeya, nieta de Sila. Como muyer del pontifex maximus y una de les matrones más importantes de Roma, Pompeya yera responsable de la organización de los ritos de la Bona Dea n’avientu, esclusivo de les muyeres consideraes sagraes. Pero mientres les celebraciones, Publio Clodio (un xoven líder demagogu, consideráu peligrosu) algamó a entrar na casa enmazcaráu de muyer. En respuesta a esti sacrilexu, del cuál ella probablemente nun yera culpable, Pompeya recibió la orde de divorciu. César almitió en público qu'élli no la consideraba responsable, pero xustificó la so aición cola célebre máxima: La muyer de César tien que tar por enriba de to sospecha. Nel 63 e.C. César foi elixíu pretor y Marco Tulio Cicerón cónsul. Foi un añu per lluendiu non namás pa César, asina tamién pa Roma. Mientres el so consuláu, Cicerón reveló una amagostu pa destronar a los maxistraos, encabezada por Lucio Sergio Catilina, un patricio frustráu pola so falta d'ésitu políticu. El resultáu foi una execución ensin xuiciu de cinco prominentes romanos aliaos de Catilina. Esto yera un anatema pa la sociedá romana, que raramente executaba a los sos ciudadanos y cuando se facía yera sólo depués de complexos procesos xudiciales. César opusose a esta midida usando pa esos fines la so meyor oratoria, pero foi vencíu pola insistencia de Marco Porcio Catón el Xoven y los 5 homes foron executaos esi mesmu día. Foi tamién nesti dramáticu conceyu del Senáu que'l romance de César con Servilia, hermana de Catón, salió a la lluz. Los opositores políticos de César acusáronlu de formar parte del amagostu de Catilina, lo qu'enxamas foi probao nin perxudicó la so carrera. Depués del complicáu añu como pretor, César foi nomáu gobernador d'Hispania Ulterior.
El primer triunviratu y les guerres na Galia thumb|right|250px|Campañes de Xuliu César na Galia Nel 59 e.C. César foi elixíu cónsul. Como segundu cónsul foi elixíu'l so enemigu políticu, Marco Calpurnio Bibulo, miembru de la faición conservadora y collaciu de Catón el Xoven. El primer actu de Bíbulo como cónsul foi retirase de la vida política col pretestu de dedicase a la observación de los cielos a la gueta arremielgos. Esta decisión, aparentemente d'espíritu relixoso, taba destinada a impidir a César aprobar lleis dúrante'l so consuláu, pero ésti alcontró aliaos onde menos los esperaba.
Nesi mesmu añu, Pompeyu alcontrábase en refierta abierta col Senáu por causa del derechu de los sos veteranos a tierres de semao. Al mesmo tiempu, l'antiguo cónsul Marco Licinio Craso, l'home más ricu de Roma, pasaba tamién por delles torgues p'algamar el tan deseáu comandu na guerra escontra l'Imperiu Persa. César precisaba del dineru de Craso y de la influencia y popularidá de Pompeyu y asina formóse una alianza informal. Los historiadores designen esta unión como'l primer triunviratu, o'l gobiernu de los tres homes. Pa confirmar l'alianza, Pompeyu casóse con Xulia Caesaris, la única fía de César, y a pesar de la diferencia d'edaes y ambiente social el matrimoniu foi un ésitu.
Depués d'un añu difícil como cónsul, César recibió poderes proconsulares pa gobernar les provincies de Galia Transalpina (actualmente al sur de Francia) e Iliria (la costa de Dalmacia) por cinco años. Una gobernación pacífica nun s'afayaba bien a la so personalidá y César entamó la Guerra de les Galies (58 e.C. - 49 e.C.), onde conquistó la Galia (el restu de l'actual Francia), parte de Germania y fizo una breve visita a les islles britániques. Ente los sos legaos alcontrábense, ente otros, los primos Lucio Xulio César y Marcu Antoniu, Titus Labienus (Tito Labieno) y Quintus Tullius Cicero (Quinto Tulio Cicerón) (hermanu más xoven de Cicerón), tolos homes qu'habríen de ser personaxes perimportantes nos próximos años.