right|thumb|300px|Estensión máxima del Estáu mexica, lo que los sos dirixentes afincaos en Méxicu-Tenochtitlan nomaron Cem Anáhuac Tenochca Tlalpan (El Mundo, Tierra Tenochca).
Los azteques (tamién denomaos Mexica) foron un pueblu dominante nel Área Central de Mesoamérica demientres el periodu posclásicu tardíu (1320-1521, aprox.). Yeren una de les tribes azteques de fala nahuatl d'aquella área y periodu. Estos pobladores nomábense a sí mesmos mēxicah (pronunciáu meshica, forma singular mēxicatl) o tēnochcah (habitantes de Tēnochtitlan). El términu azteca significa 'oriundu d'Aztlán' y yera'l nome qu'apaecía nos mitos del pueblu mexica. L'usu del términu "azteca" pa referise a tolos pueblos venceyaos colos mexicas foi suxeríu pol naturalista y xeógrafu alemán Alexander von Humboldt nel sieglu XIX pa destremalos de los mexicanos d'anguaño y ta xeneralizáu'l so usu. Anque esa aceición nun ye unánime ente los investigadores, los sos defensores retruquen que l'usu xenéricu del xentiliciu azteca tien la ventaxa de sorayar la unidá cultural de la gran diversidá d'etnies afincaes nel Área Central y territorios de la redolada demientres el posclásicu mesoamericanu (tenochcas, tlatelolcas, tepanecas, otomíes, acohuas, matlatzincas, chalcas, tlahuicas, etc.). Per otru llau, hai de precisar que nun pue identificase direutamente mexica con tenochca, sinón qu'esistíen dos subgrupos étnicos dientro'l grupu mexica (a la so vez un subgrupu del xenéricu azteca): taben los mexica-tenochca (de Tenochtitlan) y los mexica-tlatelolca (de Tlatelolco), anque los segundos, políticamente subordinaos a los primeros nel caberu periodu prehispánicu, tienden a ser escaecíos, tapecíos pol desigual pesu de la historia y propaganda tenochca nes fontes antigües y nos llibros d'historia modernos.
Orixe 300px|thumb|Tzompantli L'orixe de los mexicas endolcase nel fonderu misteriu de los rellatos mitolóxicos. Asítiase n'Aztlán, como la llocalidá orixinal, d'u partieron pa facer una penosa migración que duró más de 200 años. Les diverses versiones del rellatu coinciden n'esplicar la vocación mesiánica d'esti pueblu.
Aztlán, llocalidá nortiza, u rixe'l color blancu, afayábase na redolada de Chicomóztoc, "el sitiu de les siete cueves" onde, según s'esplicaba, formárase la humanidá, que nos caberos tiempos tevo como destín poblar el mundu conocíu. Chicomóztoc ye un área, tamién conocida como La Quemada, qu'abarca 216 hectárees nel municipiu de Villanueva, estáu de Zacatecas. D'ellí partieron les nomaes tribus nahuatlacas, siendo los mexicas los caberos n'abandonar el llugar. Demientres la migración, enantes d'aportar a lo que darréu se diba convertir na ciudá de Méxicu-Tenochtitlan, los mexicas afincáronse temporalmente n'estremaos llugares. El tiempu que permanecíen nesos llugares variaba dende meses hasta venti años o más, según les condiciones específices de cada sitiu. Los sitios más importantes na ruta de los mexicas, amás de Tula, son aquellos u ficieron la ceremonia'l fueu nuevu o fiesta de la Xiulmolpillia. Esta celebración facíase al cumplise un ciclu de 52 años y consistía en conformar ataos de 52 vares que s'amburaben na foguera sacra, indicando qu'un periodu de tiempu concluyera y morría de forma grandiosa.
El destín final de los mexicas siñólu l'alcuentru col signu sacru, l'aigla sobre'l nopal que crecía nun isllote en metanes de la cuenca lacustre, símbolu de la tierra prometida, amás d'asemeyáse col qu'abandonaron 200 años atrás. El círculo de la so historia zárrase y entama una nueva dómina, la de la sedentarización definitiva.
Los gobernantes De magar l'añu 1325 D.C, nel que se funda la fundación de Méxicu-Tenochtitlan, los mexicas institúin como forma de gobiernu la tlatocayotl, que pue tornase como señoríu, al que los europeos definieron como un imperiu. El supremu gobernante yera'l tlatoani, el so nome remanez del verbu tlatoa que significa falar.
Once tlatoanis gobernaron a los mexicas demientres los cásique 200 años d'esistencia de Méxicu-Tenochtitlan. Dende Acamapichtli, el primeru, hasta Cuauhtémoc, el caberu, éstos foron los once tlatoanis mexicas.
Acamapichtli (1376-1396). "El qu'empuña la caña" foi'l primer hueytlatoani mexica. Conformó la familia real, de la que foron eleutos al traviés de los años, tolos gobernantes. Demientres el so reináu construyóse'l primer Templu Mayor.
Huitzilíhuitl (1396-1417). "Pluma de colibrí", fíu d'Acamapichtli, foi'l segundu emperador de los mexicas. Xunióse al so suegru Tezozómoc p'atacar Texcoco que foi incendiada y saqueada llueu de trés años de guerra. L'espardimientu de los mexicas anicióse baxo'l so reináu. Participó na conquista de Tultitlán, Cuautitlán, Chalco, Tollatzingo, Xaltocan, Acolman y Otompa.
Chimalpopoca (1417-1427). "Escudu que fumea", fíu d'Huitzilíhuitl y ñetu d'Acamapichtli. Foi'l tercer emperador mexica. Sofitó a Tezozómoc, señor d'Azcapotzalco, cuando ésti s'apoderó de Texcoco y destronó a Nezahualcóyotl. Foi asesináu por Maxtla.
Itzcóatl (1427-1440). "Xerpe de pedernal", fíu d'Acamapichtli, foi'l cuartu emperador azteca. Dedicóse a someter los poblaos del valle de Méxicu y avasalló Cuauhnáhuac (Cuernavaca). Formó una alianza con Tlacopan y Texcoco pa lluchar escontra Maxtla, al que derrotó y dio muerte. Tenochtitlan conviértese na potencia cimera dientro'l valle de Méxicu. Ordenó destruyir los anales y códices qu'esistíen pa que la historia de los tenochcas entamara dende'l so reináu.
Moctezuma Ilhuicamina (1440-1469). "El flechador de cielu" foi un rei guerreru que llevó les llendes del so imperiu fasta'l golfu de Méxicu y pel sur hasta Oaxaca. Mandó construyir l'acueductu de Chapultepec.
Axayácatl (1469-1481). "Rostru nel agua", fíu de Moctezuma Ilhuicamina, foi'l sestu hueytlatoani mexica. Fizo la guerra a diversos pueblos de los qu'anguaño son estaos de Méxicu, Puebla, Veracruz y Michoacán y les sos tropes aportaron hasta lo que güei ye Centroamérica. Demientres el so reináu adoutóse'l calandariu Tonalámatl, que quedó inscrito na Piedra del Sol.
Tízoc (1481-1486). "Pierna d'esmeraldes", fíu primoxénitu de Moctezuma Ilhuicamina, foi'l séptimu emperador mexica. Mandó llabrar la piedra de los sacrificios del Templu Mayor. Demientres el so reináu, desendolcó'l primer sistema de correos del imperiu.
Ahuízotl (1486-1502). "Espinosu de l'agua", fíu de Moctezuma Ilhuicamina, foi l'octavu gobernante de Méxicu-Tenochtitlan. Demientres el so reináu diose acabu a la construcción del Templu Mayor, na so inauguración fixéronse sacrificios humanos por miles a lo llargo de cinco díes. Foi hermanu de Tízoc, tíu de Moctezuma Xocoyotzin y pá de Cuauhtémoc.
Moctezuma Xocoyotzin (1502-1520). "Señor sañudu y distinguíu", sobrín d'Ahuízotl, foi'l novenu emperador mexica. Adoutó un comportamientu despóticu. Baxo'l so reináu Tenochtitlan vivió'l so máximu esplendor. Nun ufrió resistencia a los conquistadores españoles, a los que s'entregó énte la indignación del so pueblu, que lu apedreó cuando salió a pidir que nun se combatiera a los invasores.
Cuitláhuac (1520-1521). "El centinela" foi'l décimu y penúltimu emperador mexica. Comandante militar de Moctezuma Xocoyotzin. A la muerte d'ésti en 1520, propinó a los españoles la más severa derrota que sufrieron en tierra americana, na batalla que los conquistadores nomaron de la Nueche Murnia (30 de xunu de 1520).
Cuauhtémoc (1521). "Éliga que baxa", fíu d'Ahuízotl, señor de Tlatelolco y xefe de los exércitos mexicas demientres el reináu de Cuitláhuac, foi l'oncenu y caberu hueytlatoani mexica. Correspondió-y ser el cabezaleru de la resistencia énte los frecuentes ataques qu'ordenaba Hernán Cortés dende Texcoco y, depués, demientres el sitiu que los españoles punxeron a la capital azteca dende xineru de 1521 fasta'l 13 d'agostu del mesmu añu, cuando cayó'l caberu baluarte indíxena. El so asesinatu foi ordenáu por Hernán Cortés.
La sociedá mexica Na so organización política, social y relixosa la guerra ocupó un llugar cimeru y la sociedá encadarmóse de magar xerarquíes militares, compuestes por homes xóvenes que rescamplaren pola so fiereza, valentía y belicosidá, a quienes se premiaba con honores y oxetos valiosos. D'igual mena, les expresiones plástiques de la dómina insisten nos valores iconográficos venceyaos con esta actividá guerrera. Los edificios dedicaos a los dioses y los fastuosos palacios decorábense con pintures murales qu'exaltaben la guerra.
Ye n'esti contestu onde se ficieron presentes los mexicas, conocíos tamién nos testos como azteques o tenochcas. Esti pueblu, que fundó la ciudá de Méxicu-Tenochtitlan, engarróse de secute colos sos vecinos, llogró aliances y venció a los sos enemigos. Pa mediaos del sieglu XV se pue falar del mundu mexica, pol predominiu d'esti grupu en gran parte de Mesoamérica, n'onde impunxo los sos ideales relixosos, militares y políticos.
El pegollu de la organización social del pueblu mexica foi'l calpulli, que permitió'l xorrecimientu y desendolque del poderosu imperio mexica; esti grupo s'integraba por dos elementos sociales, perfechamente destremaos: los pipiltin, que constituyíen la nobleza, y los macehualtin o comunes. La nobleza cuidaba celosamente les sos rellaciones de llinaxe cola familia real, yá qu'éste yera'l so elementu distintivu. En documentos xenealóxicos inscribíense los nomes de los antepasaos, de los individuos vivos y especialmente d'aquellos que taben acabantes de ñacer. A los pipiltin se-yos permitía acumular y lucir riqueces y oxetos preciosos, especialmente xade, plumes y pelleyes, ansí como elegantes ropaxes, fechos d'algodón; habitaben en construcciones de calter palaciegu, prauticaben la poligamia y desempeñábense como funcionarios públicos, polo que yeren eximíos del trabayu manual, especialmente l'agrícola, y a cambéu recibíen tributu como pagu. Los macehualtin encargábense de tolos llabores pesaos na vida cotidiana: l'agricultura, la carga y l'acarréu. La so actividá distintiva implicaba'l trabayu coles manes, habitaben en choces cencielles, la so vistimienta facíase con fibres d'ixtle y teníen prohibíu, baxo pena de muerte, acumular, y muncho menos amosar, riqueces y oxetos preciosos. Obligábase-yos a la monogamia. Los artesanos y los comerciantes pertenecíen al grupu de los macehualtin. A ellos l'estáu les reconocía-yos la importancia del so trabayu especializáu, llibrándo-yos de los llabores del campu; pero, a cambéu, debíen pagar como tributu aquellos oxetos que producíen coles manes, o bien, los que trayíen dende alloñaos tarritorios.
Los esclavos, nomaos "tlacotin", taben nesta condición por deldes y podíen lliberase del so pagu. L'estáu permitió que los homes mozos que rescamplaran na guerra, nun importando la so condición, pudieren esfrutar de los beneficios de la vida de la nobleza: la fama y la riqueza.
Los códices Los códices son los documentos que se conserven d'aquella dómina y el so estudiu facilita la comprensión del mou de vida y organización de la sociedá mexica.
Anque los códices que se conserven anguaño, posiblemente seyan una mínima parte de los que se ficieron, constitúin una pergrande riqueza y un legáu de valir incalculable.
Otra de les coses curioses al respective de los códices ye la dispersión xeográfica de los llugares n'onde se conserven. Los más d'ellos tán lloñe de la tierra na que vivieron dalguna vez los sos autores.
Darréu nómense dellos d'estos códices:
Códiz Cocatzin: Códiz náhuatl, pintáu y escrito depués de la conquista, que refier los fechos asocedíos ente 1439 y 1572, especialmente la guerra ente tenochcas y tlatelolcas.
Códiz Durán: Conxuntu de llámines nes que se narra la historia de los mexicas, dende la so salida d'Aztlán hasta la cayída de Tenochtitlan.