La Real Colexata Basílica de San Isidoru o, a cencielles, San Isidoru de Lleón, ye un templu cristianu allugáu na ciudá de Lleón, n'España. Ye unu de los conxuntos arquiteutónicos d'estilu románicu más destacaos d'España, pola so hestoria, arquiteutura, escultura, y polos oxetos suntuarios románicos que se pudieron caltener. Presenta la particularidá de tener un Panteón Real allugáu a los pies de la ilesia, con pintura mural románica y capiteles orixinales, too esto fai que seya pieza única del mundu románicu de la dómina. El construyóse y engrandecióse a lo llargo de los sieglos XI y XII.
Nel so orixe foi un monesteriu dedicáu a San Pelayo, anque se supón qu'enantes s'asitiaba nos sos cimientos un templu romanu. Col treslláu de los restos de San Isidoru, obispu de Sevilla, Doctor de les Españes en Lleón, camudóse la titularidá del templu.
L'edificiu de la ilesia caltién dellos aspeutos románicos de la primer construcción de Fernandu I y Sancha. El Panteón y les dos puertes de la so fachada sur, llamaes Puerta del Corderu y Puerta del Perdón, más la Puerta Norte o Capitular, son les primeres manifestaciones del arte románicu nos territorios lleoneses. Col pasar de los años fixéronse cambeos y amestaúres gótiques, renacentistes y barroques.
Contestu históricu-artísticu miniaturadeimagen|200x200px|Recaredo y Obispos. Conceyu III de Toledo, añu 589. Códiz Vixilanu, fol. 145, Biblioteca del Escorial. A empiezos del sieglu XI, nel Reinu de Lleón siguíen calteniéndose los edificios con tradición y cultura hispanes, ensin modificar. Pel contrario, nel Condáu de Barcelona y en delles partes d'Europa entrara yá con fuercia l'arte románicu, acompañáu de les nueves teoríes y enclinos escontra la lliturxa romana, aconseyada dende Roma pola Ilesia. Nes rexones lleoneses la Ilesia católica prauticaba una lliturxa que se xestare y definiere nos Conceyos de Toledo. Lo mesmo asocedía nos monesterios, nos que los monxos siguíen les regles de los padres de la Ilesia hispanogoda, entá cuando toos ellos, clérigos y monxos, reconocíen l'autoridá del papa en Roma y sentíense tan cristianos como'l restu d'Europa. Tamién los monesterios diben camudar pos lo que se pretendía yera siguir en toos ellos la Regla de San Benitu.
El fechu de que'l Reinu de Lleón tuviera somorguiáu nes lluches de la Reconquista, condicionaba dalgo'l mou de pensar y d'actuar, y esto estendíase de manera práutica al arte de la construcción y de la ornamentación, que se caltuvo fiel al pasáu y a l'alcordanza de los sos antepasaos próximos: los visigodos.
Historia y evolución del edificiu La ilesia y monesteriu de lo que güei se conoz como Basílica de San Isidoru tuvo los sos oríxenes alredor del añu 956, nun llugar próximu a la muralla romana de la Legio VII Gemina, pela parte del noroeste. Tola parte occidental del edificiu ta adosada y superpuesta a ella. Caltiénse en bon estáu por esti ángulu del noroeste bastantes metros de dicha fortaleza. Tamién se pudieron detectar so los edificios de la Colexata, y tres les obres de restauración, importantes restos romanos: gruesos murios de lladriyu, alcantarielles, cerámica, tégules, atarjeas de lletrines (conductu per onde les agües de la casa van al sumidoriu), col sellu de la Legio VII. miniaturadeimagen|350x350px|Nació la ilesia por voluntá del rei Sancho I de Lleón. Del periodu visigodu nun queda nin un restu y del periodu árabe, tampoco, nin de los primeros tiempos de la Reconquista. Les primeres referencies en cróniques y documentos apaecen a mediaos del sieglu X, dando noticia de les ilesies de San Juan y San Pelayo, que por estes feches empiecen a desenvolvese.
El rei Sancho I de Lleón (Sancho'l Gruesu) quixo que s'edificara esta ilesia. A lo llargo de los sieglos y hasta llegar al sieglu XXI foi tresformándose física y espiritualmente sufriendo dómines de gran rellumanza y dómines d'auténtica decadencia. Equí tán les estremaes fases peles que pasó; son fases con muncha carga histórica nes que se fixo notar en gran midida la influyencia de los socesivos reis y la so redolada familiar.
La ilesia de Sancho I el Gruesu Reinando Sancho I (llamáu'l Gruesu, fíu de Ramiro II) apaecen nel añu 956 les primeres noticies documentaes sobre esti edificiu.Sancho I reinó per primer vegada ente 956 y 958 y per segunda vegada tres de Ordoño IV ente 960 y La intención d'esti rei foi construyir un templu p'allugar les reliquies de Pelayo, el neñu martirizáu en Córdoba nel añu 925, del que la fama espardióse llueu per tola cristiandá europea. Fixo les xestiones oportunes cola corte cordobesa (de la que fuera güéspede) pal treslláu del cuerpu, pero nun vio realizáu'l so enfotu porque foi asesináu primero. miniaturadeimagen|200x200px|Pelayo. La so biografía diz que morrió martirizáu defendiendo la so virxinidá. La so hermana Elvira Ramírez (monxa y rexente del so sobrín Ramiro III) xunto con Teresa Ansúrez, reina madre, vilba de Sancho I, consiguieron realizar el proyeutu, asina que los restos de Pelayo fueron treslladaos dende Córdoba a Lleón. Pelayo foi un neñu cristianu, prisioneru en Córdoba en tiempos de Abderramán III. La so biografía diz que morrió martirizáu defendiendo la so virxinidá. La so fama y almiración estendióse llueu pel mundu cristianu d'Europa. En Turinxa la monxa alemana benedictina Hrotsvita dedicó-y un poema:Elvira Ramírez yera monxa en San Salvador de Palat del Rei, un monesteriu fundáu pol so padre'l rei Ramiro II, construyíu al pie del so palaciu, esclusivu pa muyeres de la realeza. Elvira y la so comunidá mudáronse al nuevu templu de San Pelayo, aquel que s'acababa de construyir pa recibir les reliquies del mártir. Foi llevantáu esti templu al pie de otru pequeñu y bien antiguu (conocíu como'l perantiguu) que taba dedicáu a San Xuan Bautista.[nota 3] Elvira y la comunidá treslladada sirvieron tantu nun templu como nel otru.Antonio Viñayo, Op.Cit., p. 7.
La vida d'esta comunidá monástica duró tan solo 20 años nesti llugar. Nel reináu de Bermudo II el Gotosu (982-999), Lleón sufrió l'ataque y devastación de Almanzor (nel 988), quedando afaraes les dos pequeñes ilesies, San Xuan Bautista y San Pelayo. Daquella la primer abadesa Elvira yá morriera, asocediéndola Teresa Ansúrez, la reina viuda que, al tener noticia de les inminentes aceifes de Almanzor, ocupóse (xunto cola comunidá) de llevase'l cuerpu de Pelayo a la ciudá d'Uviéu pa caltener les reliquies.Antonio Viñayo, Op.Cit., p.8
Infantáu de San Pelayo El Infantado foi una célebre institución medieval de mediaos del sieglu X, establecida a favor de les infantes solteres que vivíen como relixoses nos monesterios; diches infantes llegaron a rexir gran cantidá de cenobios apurriendo como dote poblaos y propiedaes varies.
Estes infantes solteres lleoneses ostentaron el títulu d'Apoderes o Abadeses. L'Infantado de Lleón tuvo'l so empiezu nel monesteriu de Palat del Rei, creáu pol rei Ramiro II pa la so fía Elvira. Al treslladase la comunidá de Palat del Rei al monesteriu de San Pelayo (inda nun se llamaba San Isidoro), la institución tomó'l nome de Infantáu de San Pelayo. Una comunidá de canónigos atendía a les monxes en calidá de capellanes, siempres so l'autoridá de l'abadesa o apodera.
Tamién a mediaos del sieglu X se instituyó en Covarrubias el Infantado (o Infantazgo) de Covarrubias, pa les infantes de la realeza y pa les fíes de los condes de Castiella qu'ostentaben igualmente'l títulu d'Infantes.Gómez Oña, Francisco Javier (párroco abad de Covarrubias) Covarrubias, cuna de Castilla. Edita el autor, 1983. Depósito legal: VI. 129-1983
La ilesia d'Alfonso V el Noble miniaturadeimagen|357x357px|Alfonso V de Lleón. Alfonso V (el de los Bonos Fueros), rei lleonés dende 999 a 1028, tres el pasu arrasador de Almanzor pela ciudá de Lleón mandó reconstruyir munchos edificios, ente ellos el monesteriu de San Pelayo y la ilesia de San Xuan Bautista.[nota 4]
Foi construyida esta ilesia con materiales probes (según diz el cronista obispu Lucas de Tui, ex llutu et latere esto ye, de tapial y lladriyu), con planta tradicional, un testeru tripartitu, rectu, y con dos campusantos pa la xente d'altu rangu: unu a la cabecera pa obispos y dellos reis que xacíen en Lleón, sobre'l que construyó un altar a Martín de Tours; otru a los pies (in occidentali parte), como un atriu ensin cubrir, dedicáu a enterramientu regio, onde punxo los cuerpos de los sos padres Bermudo II y Elvira García, y onde él mesmu foi enterráu. Sobre la so tumba hai un epitafiu que diz qu'edificó la ilesia de San Xuan de folla y lladriyos. Esta ye la ilesia que se conoz como ilesia antigua y que tuvo de ser de proporciones bien pequeñes.
Lucas de Tui, llamáu'l Tudense, diz:Cita mostrada por Antonio Viñayo en San Isidoro de León. Panteón de Reyes, p.7 y en Enciclopedia del Románico en Castilla y León, p.37 y 53; este autor la extrajo del Chronicon mundi de Lucas de Tui.Reorganizóse de nuevu la comunidá de monxes y la comunidá de canónigos, toos baxu'l mandatu de la nueva abadesa Teresa, hermana d'Alfonso V. En 1028 viaxó hasta Uviéu pa vivir definitivamente nel monesteriu de San Pelayo d'esta ciudá asturiana y tar cerca de les reliquies del mártir. Ellí morrió y ellí enterráronla.
La ilesia románica de Fernandu I y la so esposa Sancha derecha|miniaturadeimagen|324x324px|Miniatura medieval que representa al rei Fernandu I el Magno y a la so esposa, la reina Sancha de Lleón. Sancha de Lleón, fía d'Alfonso V, foi abadesa del monesteriu de San Pelayo dende bien nuevu. Xunto col so home Fernando fueron reis de Lleón dende 1037. Sancha influyó notablemente nel rei Fernando pa llevar a cabu una edificación en piedra de la ilesia de San Xuan Bautista, convenciéndo-y amás por que'l so enterramientu tuviera llugar nesti templu y non nel Monesteriu de Arlanza, nin nel Monesteriu de Oña, dos posibilidaes que'l rei embaraxaba. El proyeutu llevólu a cabu mandando baltar la humilde ilesia anterior d'Alfonso V y construyendo nel so llugar un templu con bona piedra llabrada, según faise saber nes cróniques. Nun foi un templu grande y abierto a los fieles sinón una pequeña ilesia palatina pa usu de los sos mecenes Fernando y Sancha, que vivíen nel so palaciu allugáu xunto al monesteriu dúplice (con una comunidá de monxes y otra de canónigos como yá s'esplicó).Martin Therese, Queen as King: Politics and Architectural Propaganda in Twelfth-Century Spain, Leiden, 2006.
Reconstruyeron tamién l'espaciu dedicáu a Panteón de Reis. Asina consta na llábana de consagración y asina lo atestigua'l cronista de la dómina conocíu col nome de Silense que foi amás clérigu de San Isidoro. Nel campusantu de los pies de la ilesia (l'actual Panteón de Reyes) fueron soterraos estos reis fundadores: Fernando, Sancha y trés de los sos fíos: Urraca, Elvira y García. Ta tamién el cenotafiu del últimu conde de Castiella, Don García. L'epitafiu de Fernandu I muertu en 1065 diz asina:Nel centru representa la escena del Descendimientu, de gran realismu, acompañada por dos ánxeles turiferarios (que porten incensarios) sobre'l brazu horizontal de la cruz. miniaturadeimagen|Torres del Río. Capitel cola tema del sepulcru vacíu A la derecha vense a les trés Maríes ante'l sepulcru vacíu acovecíu nun arcu románicu peraltado. Un ánxel desenvuelve grandes ales qu'abeluguen tol conxuntu.
Estes temes espresaes pol maestru Esteban fueron bien estendíos polos escultores del Camín de Santiago, qu'al so regresu llévenlu a Francia nuna cronoloxía posterior.Na llocalidá de
Puerta norte o Capitular