La ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala, que'l so nome oficial y históricu ye Bien Noble y Bien Lleal Ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala y popularmente nomada anguaño como Antigua Guatemala, ye cabecera del conceyu homónimu y del departamentu de Sacatepéquez, Guatemala; allugar a aproximadamente 45 quilómetros al oeste de la capital de la República de Guatemala, y a una altitú de 1470 msnm.
Mientres la dómina de la colonia yera conocida como «Santiago de los Caballeros de Guatemala», y foi la capital de la Capitanía Xeneral de Guatemala, ente 1541 y 1776, añu en que la capital foi treslladada a la ciudá de Nueva Guatemala de la Asunción entós que los terremotos de Santa Marta arruinaren la ciudá per tercer ocasión nel mesmu sieglu y les autoridaes civiles utilizaren eso como escusa pa debilitar a les autoridaes eclesiástiques —siguiendo los encamientos de les Reformes Borbóniques entamaes pola corona española na segunda metá del sieglu — obligando a les órdenes regulares a treslladase de los sos maxestosos conventos a fráxiles estructures temporales na nueva ciudá.
A partir del treslláu la ciudá pasó a llamase «arruinada Guatemala», «Santiago de Guatemala antiguu» y la «antigua ciudá». Foi abandonada por toles autoridaes real y municipal, y en 1784 poles dos últimes parroquies: «Candelaria» y «La nuesa Señora de los Remedios», quedándose tamién ensin autoridaes eclesiástiques. Pocos años dempués l'arzobispu Cayetano Francos y Monroy autorizó'l funcionamientu de tres parroquies interines que llevaron el nome de les sos antecesores: «San Sebastián», «Candelaria» y «Los Remedios», onde se guardó la mayor cantidá d'obres d'arte relixoso que permaneció na antigua Guatemala.
Tres la Independencia de Centroamérica en 1821 recuperó la categoría de ciudá y foi nomada como cabecera del departamentu de Sacatepéquez. Asina mesmu, l'Estáu de Guatemala estableció circuitos y distritos pa la impartición de xusticia per mediu de xuicios de xuraos en 1825, y Antigua Guatemala foi asignada como sede del circuitu homónimu nel Distritu Nᵘ8 (Sacatepéquez).
La ciudá foi designada como Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO en 1979.
Nel sieglu ye un importante destín turísticu guatemalianu pol so bien caltenida arquiteutura barroca española con fachaes barroques del Nuevu Mundu, según un gran númberu de ruines d'ilesies católiques, inclusive entá dempués de que les sos estructures fueren severamente estropiaes pol abandonu en que tuvieron ente 1776 y 1940 y polos terremotos de 1874, de 1917 y de 1976. Tamién ye reconocida poles solemnes procesiones de Selmana Santa que se realizaron añalmente dende antes del treslláu de la capital a la Nueva Guatemala. D'alcuerdu al censu oficial de 2003, tien una población de 44 097 habitantes.
Toponimia Munchos de los nomes de los conceyos y poblaos de Guatemala consten de dos partes: el nome del santu católicu que se venera'l día en que fueron fundaos y una descripción con raigañu náhuatl; nel casu de la Noble Ciudá de Santiago de los Caballeros de Guatemala, el nome foi-y conferíu n'honor a Apóstol Santiago.
El topónimu «Guatemala»
Los primeros documentos históricos en qu'apaez escritu'l nome de Guatemala son les cartes de rellación que Pedro de Alvarado unvió a Hernán Cortés en 1524. Nes cartes citaes, el nome de Guatemala escribir de la mesma manera en que se fai agora y que de xuru ye la castellanización del vocablu Quauhtemalan («llugar de munchos árboles») d'orixe náhuatl, que yera'l nome col cual conocíen a la ciudá y nación cakchiquel los auxiliares mexicanos qu'acompañaron a Alvarado y a Cortés.
El topónimu Antigua Guatemala» Tres los terremotos de Santa Marta que la destruyeron parcialmente en 1773 la ciudá foi abandonada por toles autoridaes real y municipal ente 1774 y 1778 y en 1784 poles dos últimes parroquies: Candelaria y Los Remedios, quedándose tamién ensin autoridaes eclesiástiques. A partir d'esi momentu la ciudá empezó a llamase la «arruinada Guatemala», «Santiago de Guatemala antiguu» y la «antigua ciudá».
Xeografía física
Allugamientu xeográficu El modernu conceyu d'Antigua Guatemala ta arrodiáu de municipalidaes del departamentu de Sacatepéquez:
Noroeste: Santo Domingo Xenacoj, Jocotenango y Pregueros Este: San Bartolomé Milpas Altas, Santa Lucía Milpas Altas, Magdalena Milpas Altas Sureste: Santa María de Xesús Suroeste: Ciudad Vieja Oeste: San Antonio Aguas Calientes
Hidrografía Dende la so fundación, la historia de la ciudá de L'Antigua Guatemala ta acomuñada coles llenes y les llenes del ríu Pensativo, les qu'asoceden por cuenta de la posición xeográfica de la ciudá, que ta asitiada metanes montes y cuetos que provoquen crecíes nel caudal del ríu cuando hai escesu d'agua nel área. Amás, inciden en diches llenes lo estrecho del calce del ríu y de les pontes que se construyeron sobre él.
Los trabayos de llimpieza de sable, piedres y tueros del fondu de la canal faíen cada añu primero qu'empezaren les agües. Pa llevar a cabu estes llimpies, utilizábense pequeñes cuadrielles d'aproximadamente venti persones por sector, siendo estos de normal contrataos pol conceyu y forníos con palas, piochas y azadones. Los trabayadores llimpiaben el calce refundiando'l material escontra los llaos, consiguiendo namái que'l ríu xubiera de nivel añu con añu y buscara un nuevu calce. En cada hinchente, llimpiábense dafechu les cases o cais azolvadas, mientres solamente llimpiábase lo suficiente del calce del ríu por que esti siguiera fluyendo.
Escavaciones realizaes en 1997 nel estremu norte del terrén qu'ocupaba'l Conventu de Santo Domingo atoparon un llavaderu de construcción colonial, soterráu a una fondura de 0.70 m; coles mesmes, a 3.95 m de fondura, esautamente so la ponte del Matasanos, apaeció una cai empedrada que taba en direición suroriente a norponiente. La direición y llocalización d'esta cai va d'alcuerdu al caleyón del Matasanos que conduz escontra la ponte del mesmu nome, y qu'apaez nel planu llevantáu en 1773 pol agrimensor José Rivera y Gálvez, nel de cais y distribución d'agua del acueductu de Les Cañes de 1833 y nuna pintura sobre'l sistema de captación d'agua del acueductu de Les Cañes, pintáu en 1840.
El ríu Pensativo camudó de cursu aproximadamente cuarenta metros escontra'l poniente y hai socavado parte de la última mazana nel llau sur del caleyón que va dende les ruines del conventu de La Concepción escontra la ponte del Matasanos. El ríu metióse dientro de la mazana allegante al arcu del Matasanos y al arcu de les Monxes, que sumieron tres l'abandonu de la ciudá en 1773. Reconstruyóse namái'l del Matasanos, posiblemente a aproximao 40 m escontra'l poniente de la so antigua posición. Tamién parte de la mazana na que taba'l Conventu de La nuesa Señora de la Llimpia Concepción; el ríu salir del so cursu colonial unos 50 m escontra l'oriente nesta mazana. Tamién anubrió la plaza de la ilesia de la Cruz del Milagru, que s'atopaba al frente y a la banda oriental de la ermita; nesti llugar puede apreciase claramente'l cambéu de nivel y cursu del ríu, una y bones esti agora pasa xunto a lo que foi la sacristía de la ilesia. El nivel xubió 2.07 m sobre lo que foi'l nivel orixinal de la plaza. Y, finalmente, tamién anubrió la parte posterior del Beaterio y l'Hospital de Belén.
Nel sieglu namái esiste una cai del llau del barriu de Chipilapa, que bordia'l cursu del ríu y va dende l'antigua ermita de La Cruz del Milagru, pasando peles ruines de la Santa Cruz, hasta llegar a la ponte que s'atopa al sur de Belén.
Pontes sobre'l ríu Pensativo en 1773(llistaos de nordés a suroeste)NomeCondición nelsieglu XXIAllugamientuArcu del MatasanoReconstruyíuEntrada a la ciudá, próximu al Conventu de Santo Domingo; l'actual ta a unos 40 metros al poniente del colonial.Arcu de les MonxesDesapaecíuConventu de la ConcepciónArcu de la Cruz del MilagruDesapaecíuErmita de la Santa Cruz del MilagruArcu de Santa LucíaReconstruyíuNa llende oriental de la plaza de Santa Llucía; la ponte reconstruyida esta a 50 m al poniente, sobre lo que foi l'antigua plaza.Ensin identificarDesapaecíuFrente al caleyón de Caparines, tamién desapaecíu.Arcu de la Santa CruzDesapaecíuEnsin identificarArcu de la CocheraDesapaecíuVecín a un rastru de ganáu menor, tamién desapaecíu.Arcu de Matates o de CarranzaReconstruyíuLa ponte moderna atopar a 2.66 m sobre'l nivel del calce; exautamente debaxo de la ponte actual, a 2.16 m de fondura, tán los restos del arcu colonial. Al llau sur del calce, a 0.40 m del llechu del ríu asómase una baranda de lladriyu con un albardón recubiertu de estuco y al llau norte aprecia la parte cimera d'una caxa de distribución d'agua.Arcu de Los RemediosReconstruyíuLa ponte moderna ta construyíu sobre les bases del arcu colonial y ta a 2.78 m sobre'l nivel del calce. La base ye un muriu estremáu en dos partes, la inferior ye colonial, con un altor de 0.80 m sobre'l nivel actual del calce y la parte cimera tien 1.98 m d'altor.Arcu del CapachoReconstruyíuLa ponte moderna asítiase al altor del rastru municipal y ta construyíu sobre l'antiguu. Del llau sur, a 2.43 m debaxo de la ponte, esiste evidencia d'un empedráu que llegaba hasta l'antigua ponte, indicando lo que xubió'l nivel.
Clima La ciudá d'Antigua Guatemala tien clima templáu (Clasificación de Köppen: Csb).
La dómina lluviosa asocede ente los meses de mayu a ochobre, con un permediu d'ente 1057 y 1600 mm añales. Esta ye la dómina en que cai'l 90% de la precipitación total añal; los meses de xunu y setiembre son los de mayor precipitación. Por cuenta de la poca capacidá d'almacenamientu d'agua soterraño de la subcuenca, el ríu Pensatible tien caudales bien alzaos mientres la dómina d'agües y bien amenorgaes nel branu, caudales que, pola gran enclín de los montes, adquieren gran velocidá nes dómines de mayor agua.
Riesgos naturales La ciudá ta espuesta a tres fenómenos naturales:
Erupciones del Volcán de Fueu Terremotos Inundación del ríu Pensatible
Historia
miniaturadeimagen|200px|Bocetu de la traxedia en Santiago de los Caballeros de Goathemala. Foi la tercer sede de la capital de la Capitanía Xeneral de Guatemala qu'entendía a los actuales Estaos de Guatemala, Belize, El Salvador, Hondures, Nicaragua y Costa Rica, según Chiapas en Méxicu. Depués de la destrucción por hinchente de la segunda ciudá'l 11 de setiembre de 1541, allugada nel Valle de Almolonga (barriu de San Miguel Escobar en Ciudad Vieja, Sacatepéquez nel sieglu ) nes faldes del Volcán d'Agua —a onde fuera llevada n'abandonando'l primer asentamientu en Iximché (Tecpán), en 1527-. El 27 de setiembre escoyó una comisión de dos alcaldes y once ciudadanos por qu'inspeccionaron l'área y encamentaren un nuevu llugar pa treslladar ellí la ciudá, y a los dos díes retornaron y asegurando que'l sitiu aparente yera'l Valle de Tianguecillo, a onde ordenó'l cabildru que se camudaren los pobladores. Pero, primero que se realizara'l treslláu, aportó l'inxenieru Juan Bautista Antonelli, constructor de ciudaes y villes, quien encamentó que la ciudá fuera treslladada al Valle de Panchoy —o Valle del Tuertu—, porque «nél estrema'l peligru de los volcanes, que nunca van poder anubrila, ta abellugada del Norte, colos cuetos que lu arrodien; tien bayura d'agües, que naciendo bien altes cuerren por esti valle sobre la cara de la tierra, y pueden encanase y llevar fácilmente a toes partes; que dichu terrenal ye llanu, y por esto cómodu pa la formación de les places, cais y cases; y tan dilatáu, que por enforma aumentu que tome la Ciudá, va tener suelu onde estendese, hasta ocho, o nueve llegües de circunvalación. [Amás], que dichu sitiu en toos tiempos ta bañáu de Sol, y ye tan fértil, que tol añu vese cubiertu de yerba, y per esta parte ye bonu pa apacentar besties y ganaos. [Finalmente], na so redoma hai gran proporción pa fabricar texas, lladriyu y adobes, que nos cuetos qu'arrodien el valle atópense canateras a distancia de dos o tres milles; y non lloñe tópase'l cal y el yelsu.»