Mikhaíl Mikháilovich Bakhtín (, pronunciáu: ; ) foi un críticu lliterariu, teóricu y filósofu del llinguaxe de la Xunión Soviética.
Biografía Mikhaíl Bakhtín nació'l n'Oriol, miembru d'una familia aristocrática en decadencia. El so padre yera xerente d'un bancu y trabayó en delles ciudaes, por esa razón Bakhtín vivió la so infancia en Oriol, Vilnius y Odesa. Ingresó na universidá d'Odesa en 1913, pero tiempu dempués treslladóse a la Universidá de San Petersburgu pa tar col so hermanu Nikolái. Ellí foi onde estudió filosofía y lletres, interesándose pola filosofía alemana, y onde empezó a recibir les sos primeres influencies per parte de los trabayos del clasicista Faddéi Frántsevich Zelinski, quien dio entamu a los conceutos ellaboraos por Bakhtín.
En rematando los sos estudios en 1918, treslladar a la pequeña ciudá de Nével (Pskov), al oeste de Rusia, onde dio clases dos años. Mientres esi tiempu trabayó xunto a otros estudiosos del pensamientu contemporaneu y de les nueves corrientes de la ciencia ente los que s'atopaba Valentín Volóshinov, toos ellos con distintos intereses pero xuníos pol discutiniu de temes relixoses, políticos y lliterarios; asina foi como se creó'l llamáu Círculu de Bakhtín. La tema principal de les charres nel grupu yera la filosofía alemana. Bakhtín empezó a considerase a sí mesmu más como un filósofu que como un estudiosu lliterariu. Foi mientres esa dómina en que vivió en Nével que trabayó duramente nun gran trabayu sobre la filosofía moral, qu'anque nunca foi publicáu na so totalidá, una curtia parte d'ésti sí se publicar sol nome de “Arte y Responsabilidá” l'añu 1919.
En 1920 Bakhtín treslladar a Vítebsk y un añu dempués casóse con Elena Aleksándrovna Okolóvich. Tuvo trabayando como profesor de lliteratura, entabló amistá col pintor fauvista Marc Chagall y foi entós cuando eventualmente xuntar al Círculu de Bakhtín Pável Medvédev. Tres años más tarde a Bakhtín diagnosticóse-y una enfermedá ósea llamada osteomielitis. En perdiendo'l so trabayu por barruntos de práutica relixosa, coló en 1924 a Petrográu (güei San Petersburgu) y asumió un puestu nel Institutu Históricu y apurrió servicios de consultoría pa la Casa Editorial del Estáu. Ellí conoció a les principales figures del formalismu rusu y publicó Freudismo (1927), El métodu formal nos estudios lliterarios (1928) y Marxismu y filosofía del llinguaxe (1929), anque esti postreru apaeció sol nome del so discípulu Valentín Volóshinov. Foi nesi momentu cuando Bakhtín decidió compartir el so trabayu col públicu pero xustu antes de ser publicáu en “la Cuestión de la Metodoloxía d'Estética nes obres escrites", la revista na que tenía qu'apaecer cesó la so publicación y non pudo lleese nada d'esti trabayu hasta pasaos cincuenta años. En 1929 publicó la so gran obra Problemes de la poética de Dostoievski, onde introdució per primer vegada'l conceutu de dialogismo. Pero tan llueu se publicar esti llibru revolucionariu acusóse-y de ser participante del movimientu clandestín de la Ilesia ortodoxa rusa (lo cual nun pudo ser probáu entá).
De resultes d'una de les munches purgues d'artistes ya intelectuales per parte de Stalin, ésti condergó a Bakhtín a ser exiliáu a Siberia; dáu'l so estáu precariu de salú, fixo un llamamientu alegando qu'unvialo al exiliu sería matalo, por eso foi deportáu y condergáu a seis años d'exiliu internu en Kazakstán onde permaneció siete años trabayando como contable nel pueblu de Kustanái. Mientres esi tiempu escribió munchos ensayos importantes incluyendo “El discursu na novela”.
A finales de 1936, restituyóse-y el permisu pa enseñar y dio cursos nel Institutu Pedagóxicu de Mordovia en Saransk, onde-y lo consideraba como daquién de poco prestíu y namái se-y dexaba dar unes poques clases. Fuxendo de la gran purga stalinista de 1937, Bakhtín treslladar al pueblecito de Kimry (Tver) a unos doscientos quilómetros de Moscú. Ellí completó'l so trabayu nel so llibru sobre la novela xermana del sieglu , que foi aceptáu pola editorial Sovetski Pisátel. Sicasí, l'únicu manuscritu de la obra sumió mientres la conmoción causada pola invasión alemana.
En 1938 la enfermedá ósea que-y foi diagnosticada años tras causó-y la amputación d'una pierna; dempués d'esti fechu la so salú ameyoró y volvióse más prolíficu. En 1940 y hasta'l final de la Segunda Guerra Mundial, Bakhtín vivió en Moscú, onde en 1941 lleó les sos tesis sobre François Rabelais nel Institutu Gorki de Lliteratura Universal de Moscú pa llograr un títulu de posgráu, una tesis que nun pudo ser defendida hasta'l final de la guerra. Tres la defensa de dicha tesis en 1946 y 1949 los estudiosos de Moscú estremar en dos grupos: los opositores oficiales emponiendo la defensa de la orientación (qu'aceptaron el manuscritu orixinal y poco ortodoxu) y aquellos otros profesores en contra de l'aceptación del manuscritu. La forma mundano y anárquico en que Bakhtín trataba la tema causó munchos discutinios, que namái cesaron ante la intervención del gobiernu. N'última instancia, a Bakhtín foi-y refugáu un doctoráu y concedióse-y un grau menor pola oficina de acreditación del Estáu.
Más tarde, Bakhtín foi convidáu a volver a Saransk, onde asumió'l cargu de presidente del Departamentu Xeneral de Lliteratura nel Institutu Pedagóxicu de Mordovia. Cuando en 1957 esti institutu fixo la transición de colexu pa maestros a universidá nomar como xefe del Departamentu de Lliteratura Rusa y de Lliteratura Mundial. En 1961 el deterioru de la so salú forzar a retirase y por causa de la busca d'ayuda médica, Bakhtín tuvo que treslladase de nuevu a Moscú, onde vivió hasta la so muerte'l 7 de marzu de 1975.
Obres, conceutos y teoríes thumb|Círculu de Bakhtín. Sentaos, d'esquierda a derecha: Bakhtín, Mariya Yúdina, Valentín Volóshinov, Lev Pumpianski, Pável Medvédev. De pies, Konstantín Váguinov y la so esposa (mediaos de la década de 1920).
En 1936 publicara una de les sos obres más importantes, Problemes de la poética de Dostoievski, onde describe l'aspeutu polifónicu y dialógico de les noveles d'esti autor, esto ye, la so facultá d'esponer y oldear distintes cosmovisiones de la realidá representaes per mediu de cada personaxe. Pero la so obra más influyente foi La cultura popular na Edá Media y na Renacencia: el contestu de François Rabelais (1941), onde introducía la so idea de la novela como espresión de la cultura popular carnavalesca y bufa, como refugu de la norma unívoca y de la rixidez de los patrones y estilos lliterarios, como celebración de l'ambivalencia. El discursu carnavalesco, ampliu y polifónicu, enfréntase, a la so manera de ver, a una visión ríxido y estático, de naturaleza aristocrática, de la realidá.
Anque les sos obres tuvieron gran prestíu na Rusia de los años 1960, el so pensamientu solo conocióse n'Occidente tres la so muerte en 1975. Fixo contribuciones orixinales a la nueva llingüística, la sociollingüística, la narratología, l'antropoloxía lliteraria y, inclusive, a los estudios culturales y les construcciones hipertextuales. Sicasí, la so importancia tendrá de ser matizada, en habiéndose descubiertu -a partir del exame direutu de les sos notes- que sigue, y bien direutamente, a filósofos y sociólogos xermanos, sobromanera a Ernst Cassirer.
Frecuentemente, se circunscribe l'apurra de Bakhtín al campu lliterario, pero'l so legáu ye nel campu de la semiótica, dende onde podemos encetar la problemática del testu y del discursu; asina los estudios del rusu nun son privativos de la llingüística o de la lliteratura, pos nel so paradigma dialógico entiéndense dambos como práutiques sociales. Asina, unu de los sos principales apurras ye'l del conceutu de "xéneru discursivu", grandes formes relativamente estables, de calter cultural, qu'adopten los testos pa circular na sociedá. Los xéneros discursivos álcense dialógicamente, esto ye, constrúyense na práutica cotidiana de quien utilicen la llingua. La concepción bakhtiniana de los procesos que se dan na lliteratura ye dialógica, fundir nel diálogu y na forma na que'l procesu de comunicación (que nunca ye unívocu y monológico) desenvuélvese.
Más allá d'una teoría unificada de la lliteratura, el pensamientu de Bakhtín constitúi una reflexón siempres cambiante y evolutiva sobre ésta, yá que consideraba que la idea de «sistema» o «teoría» ye en sí mesma contraproducente, pos llinda un fenómenu dialógico y dinámicu a marcos, y afóndase solamente nel nivel formal de la obra, más nun s'empresta atención al nivel estético y ético del que fala (l'arquitectónica que menta nos sos escritos tempranos). El so pensamientu supón una innovación respeuto al calter discursivu unidireccional, impositivu y dominador de la retórica clásica y alluma una construcción participativa, integradora, social, na que cabo la diversidá, la multiplicidá de voces, l'escenariu polifónicu, na que munchos autores ven traces qu'antemanen les futures derives de los estudios culturales. Tamién lo ye frente a les teoríes contemporaneessobremanera la teoría llingüística saussuriana que da demasiada importancia al rol de la llingua, que considera la fala n'actu que tien de ser analizada mientres se produz y non nun sistema que disecciona fenómenos que nun se caractericen por ser universales sinón específicos.
Otres teoríes qu'ataca son el formalismu rusu, que tamién da importancia escesiva al resultáu formal de la creación lliteraria n'oposición a la creación, qu'él considera constituyir nuna arquitectónica (términu que crea pa evitar les llendes qu'impon la teoría). Los formalistes daben importancia a lo formal (el nivel estéticu de la so arquitectónica) pero dexen de llau'l planu éticu de la creación, nel cual densedólcase'l creador y que ta entretejido col estéticu, una y bones el dialogismo ye un fenómenu que considera a dambos. Establez una semeyanza ente l'actu, o fechu concretu de comunicación, y la pallabra. Frente a la llingüística tradicional, propón estudiar la llingua como fenómenu de comunicación rellacionáu con un contestu y unos valores de interlocución definíos polos protagonistes del diálogu. Estrema l'algame de la comunicación según los mentaos ‘xéneros’ espresivos, el volume semántico, la naturaleza dialogante de los sos actores, la situación na que se produz y los sos algames extralingüísticos y metallingüísticos. La interpretación de los testos clásicos nun se puede, pos, faer dende l'astraición temporal, social y cultural del momentu nel que l'autor emplegó los recursos del diálogu colos sos llectores, esto ye, precisa conocer lo que describe como'l so cronotopo, una doble aguada espaciu-temporal.
D'esta forma, la so visión sobre la "naturaleza" del llinguaxe con contraria a la plantegada por Ferdinand de Saussure dende la escuela estructuralista, yá que pa éstos el discursu enunciáu- pertenecía a la fala, non a lo verdaderamente estudiable que ye'l sistema. Saussure creó un sistema científicu qu'aislla la realización del sistema que lu sofita, ente que Bakhtín creía firmemente que podía clasificase y analizar el discursu per mediu de la so separación en dos grupos por estructura, la preparación del actu y el so estilu. Un desenvolvimientu ulterior de la crítica al paradigma Saussuriano (llamáu por él "objetivismo astractu"), y el so modelu d'analís dialógico, puede atopase na obra El marxismu y la filosofía del llinguaxe, de Valentín Volóshinov (encamiéntase traducción de Tatiana Bubnova). Volóshinov, créese, ye un heterónimu (otru nome, una suerte de pseudónimu) de Bakhtín, o bien, un miembru qu'escribe una obra parácticamente "dictada" pol maestru pa burllar la persecución de la política estalinista.