thumb|Placa alusiva a la muerte del archiduque Francisco Fernando nel llugar exactu del atentáu de 1914. L'atentáu de Sarayevu ye'l términu col que se conoz al asesinatu, el 28 de xunu de 1914, del herederu de la corona del Imperiu austrohúngaru, l'archiduque Francisco Fernando d'Austria, y de la so esposa, la duquesa Sofía Chotek, en Sarayevu, capital de la provincia imperial de Bosnia y Herzegovina. L'atentáu foi perpetáu por Gavrilo Princip, miembru del grupu Moza Bosnia, movimientu que'l so oxetivu yera la emancipación de Bosnia d'Austria-Hungría, que cuntó col sofitu de círculos d'intelixencia y militares del Reinu de Serbia.
Al mandu de los conspiradores militares taben Dragutin Dimitrijević, xefe del espionaxe serbiu; el so brazu derechu, el mayor Vojislav Tankosić y l'espía Rade Malobabić. Tankosić armó y entrenó a los executores del atentáu y Malobabić dio-yos accesu a les rutes clandestines utilizaes polos axentes serbios para infiltrar espíes y armamentu n'Austria-Hungría.
Tolos arreyaos nel atentáu qu'entá taben vivos fueron prindaos, xulgaos, condergaos y castigaos. Aquellos que fueron prindaos en Bosnia fueron xulgaos en Sarayevu, n'ochobre de 1914. El restu de conspiradores fueron sometíos a una corte serbia nel frente de Salónica —ente 1916 y 1917 so control francés—. Esto remató cola execución de los trés principales oficiales arreyaos. Gran parte de lo que se conoz sobre los asesinatos del archiduque y la so esposa tuvo orixe na información llograda nesos xuicios.
La verdadera responsabilidá sobre l'atentáu ye una tema revesosa una y bones l'ataque supunxo l'españíu de la Primer Guerra Mundial un mes dempués.
Antecedentes
thumb|Archiduque Francisco Fernando, herederu del Imperiu austrohúngaru. Según el Tratáu de Berlín, robláu en 1878, el vilayet de Bosnia foi ocupáu y puestu so alministración austrohúngara, anque oficialmente siguiera perteneciendo al Imperiu otomanu. Por esi mesmu tratáu, Austria-Hungría, el Reinu Xuníu, Francia, Alemaña, Italia, l'Imperiu otomanu y Rusia reconocieron a Serbia como un Estáu soberanu. Nun primer momentu, los monarques serbios aceptaron reinar dientro de les llendes establecíes por esti tratáu.MacKenzie, páxs. 9-10.
La situación camudó en 1903 col asesinatu d'Alejandro I de Serbia per parte d'un grupu d'oficiales lideráu por Dragutin Dimitrijević nel palaciu real. El grupu prindó a Laza Petrović y obligó-y a revelar ónde s'escondía los rei Alejandro I y la so esposa Draga. Cuando los monarques fueron descubiertos, resultaron brutalmente asesinaos y los sos cuerpos fueron refundiaos peles ventanes del palaciu.MacKenzie, páxs. 22-23. Los hermanos de la reina tamién fueron asesinaos por orde de Vojislav Tankosić que, xunto con Dimitrijević, foi una de les figures prominentes na trama qu'acabó col asesinatu del archiduque Francisco Fernando.MacKenzie, páxs. 23-24. Los insurxentes proclamaron a Pedro I de Serbia, de la Casa Karađorđević, como nuevu rei de Serbia.
La nueva dinastía, con tintes nacionalistes, averar a Rusia y alloñóse d'Austria-Hungría.MacKenzie páxs. 24-33. Na década siguiente, produciéronse diversos conflictos ente Serbia y los estaos vecinos, coles mires de restablecer el poder y les fronteres del Imperiu serbiu del sieglu XIV. Ente estos conflictos atopa una disputa aduanera con Austria-Hungría en 1906, conocida como la «Guerra de los Gochos»,MacKenzie, p. 27. la crisis bosnia, mientres la cual Serbia esixó una compensación a Austria-Hungría pola anexón de Bosnia y HerzegovinaAlbertini (2005), páxs. 291-292. y, finalmente, les dos Guerres de los Balcanes de 1912-1913 nes cualos Serbia conquistó Macedonia y Kosovu, dambes pertenecientes al Imperiu otomanu.Albertini (2005), páxs. 364-480.
Los ésitos militares y la indignación pola anexón austrohúngara en Bosnia incentivaron la movilización de nacionalistes serbios alredor d'organizaciones culturales» que s'oponíen al gobiernu austriacu.MacKenzie, páxs. 36-37.Albertini (1953), páxs. 19-23. Nos cinco años anteriores a 1914 hubo una serie d'intentos d'asesinatu contra autoridaes austrohúngares en Croacia y en Bosnia perpetaos, na so mayor parte, por ciudadanos serbios d'Austria-Hungría.Dedijer, páxs. 236-270. thumb|left|Gavrilo Princip, el magnicida.
El 15 de xunu de 1910, Bogdan Žerajić intentó matar al xeneral Marijan Verešanin, quien gobernaba Bosnia y Herzegovina con mano de fierro. Žerajić yera un serbiu ortodoxu de 22 años natural de Nevesinje (Herzegovina) que faía frecuentes viaxes a Belgráu.Dedijer, p. 243. L'atentáu llevó al xeneral a reprimir con durez l'últimu llevantamientu llabrador bosniu nel segundu semestre de 1910.Dedijer, páxs. 203-204. Los cinco tiros disparaos por Žerajić contra'l gobernador, según el tiru fatal que'l mozu pegar na cabeza, sirvieron d'inspiración pa los futuros horroristes serbios, incluyíu Gavrilo Princip y el so cómpliz, Nedeljko Čabrinović. Princip declaró sobre Žerajić: «Foi'l mio primer modelu. Cuando tenía 17 años, pasé nueches enteres ante la so tumba, cavilgando sobre la nuesa condición miserable y pensando nél. Foi entós cuando decidí a, primero o más tarde, cometer un atentáu.»Albertini (1953), p. 50.
En 1913, l'emperador Francisco Xosé I d'Austria encargó-y a los so sobrín y herederu, l'archiduque Francisco Fernando, qu'asistiera a les maniobres militares que se desenvolveríen en Bosnia en xunu de 1914.Dedijer, p. 285. Tres la inspeición, l'archiduque entamaba visitar Sarayevu cola so esposa, onde inauguraría les nueves instalaciones del muséu públicu.Dedijer, p. 9. Según el so fíu mayor, el duque Maximiliano, la duquesa Sofía acompañó al so home porque tarrecía pola so seguridá.Dedijer, p. 286.
Francisco Xosé I consintiera'l matrimoniu de Francisco Fernando cola condición de que los sos descendientes nunca pudieren aportar al tronu. Sofía yera una condesa checa y tratábase-y como a cualquier ciudadana na corte austriaca.Strachan, p. 58. La pareya cumplía catorce años de matrimoniu el 28 de xunu. Como l'historiador A. J. P. Taylor escribió:
Francisco Fernando yera un defensor de los Estaos Xuníos de la Gran Austria, un proyeutu federalista que reorganizaría Austria-Hungría gracies a la creación d'Estaos eslavos semiautónomos aconceyaos nel imperiu so una tercer corona.Albertini (1953), páxs. 11-17. Un reinu eslavu podría ser un apartaz pal irredentismo serbiu, vistu pol archiduque como una amenaza.Albertini (1953, páxs. 87-88. Princip declaró más tarde al tribunal qu'una de los sos motivaciones yera torgar el plan de reformes de Francisco Fernando.Albertini (1953), p. 49. El día del asesinatu, el 28 de xunu —15 de xunu pol calendariu xulianu— conmemorábase la festividá de San Vito, conocida en Serbia como Vidovdan, y la batalla de Kosovu de 1389 contra los otomanos —na que'l sultán Murad I foi asesináu na so tienda de campaña por un serbiu—.
Preliminares
Plan d'aición Danilo Ilić, un serbobosnio que fuera profesor y emplegáu de banca, vivió ente 1913 y 1914 cola so madre, que dirixía una pequeña pensión en Sarayevu. Mentanto, de callao, Ilić dirixía la Mano Negra, una faición horrorista de irredentistes serbios na ciudá. A finales de 1913 taba nel puestu d'escucha serbiu en Ožice, onde se citó col oficial al mandu, el capitán C. A. Popović (miembru de la Mano Negra). Popović unviar a Belgráu p'aldericar l'asuntu col xefe de la intelixencia militar serbia, el coronel Dragutin Dimitrijević, más conocíu col nome en clave «Apis».Albertini (1953), páxs. 27-28, 79. Aquel añu, el coronel y otros conspiradores militares (que participaren viviegamente nel golpe de mayu de 1903) empezaron a faese col control de lo que quedaba de la Mano Negra.MacKenzie, p. 47.
Nun hai rellatos sobre lo que pasó ente Ilić y Apis, pero xustu dempués del so alcuentru, el brazu derechu del coronel y cofrade na Mano Negra, el mayor Vojislav Tankosić, que taba al mandu de los entrenamientos de la guerrilla, convocó una xunta colos irredentistes serbios en Toulouse.Albertini (1953), páxs. 76-77. Ente los que fueron convocaos a la xunta taba Muhamed Mehmedbašić, carpinteru d'oficiu y fíu d'un aprobetáu noble musulmán de HerzegovinaDedijer, p. 282. y miembru de la Mano Negra que fuera tomáu al so cargu na organización por Vladimir Gacinović, direutor provincial pa Bosnia y Herzegovina, y por Ilić. Mehmedbašić afirmaba tar «ansiosu por realizar un actu de terrorismu p'alicar l'espíritu revolucionariu de Bosnia».Albertini (1953), p. 78. Anque la xunta de Toulouse, en xineru de 1914, punxera sobre la mesa'l nome de diverses personalidaes austrohúngares (incluyíu'l mesmu Francisco Fernando) como posible blancu de los atentaos, los participantes decidir por unviar a Mehmedbašić a Sarayevu pa matar al gobernador de Bosnia, Oskar Potiorek. Nel percorríu ente Francia y Bosnia-Herzegovina, el tren nel que viaxaba Mehmedbašić foi inspeccionáu por policías, que buscaben a un lladrón. Por mieu a ser inspeccionáu, Mehmedbašić tiró les sos armes (una daga y una botella de venenu) pela ventana y, al llegar a Sarayevu, salió en busca d'otres armes pa executar el plan.
Eleición de Francisco Fernando El 26 de mayu de 1914, cuando Mehmedbašić taba llistu p'atentar contra Potiorek, Ilić convocar pa otra xunta ya informó de que Belgráu refugara la misión de matar al gobernador.Dedijer, p. 283. Les nueves órdenes yeren esaniciar al archiduque Francisco Fernando y Mehmedbašić tenía de quedase alerta.Albertini (1953), páxs. 78-79.Apis confesó al tribunal serbiu qu'él mesmu, como xefe de departamentu d'intelixencia, ordenó l'asesinatu de Francisco Fernando.Dedijer, p. 398. Ilić reclutó a los mozos serbios Vasu Čubrilović y Cvjetko Popović pa participar nel atentáu pocu dempués de la Pascua.Owings, páxs. 117-118, 129-131, 140, 142. La Pascua de la Ilesia ortodoxa serbia celebrárase'l 19 d'abril de 1914. Trés nuevos serbobosnios residentes en Belgráu —Gavrilo Princip,Owings, páxs. 58–59. Trifko Grabež,Owings, páxs. 93-94. y Nedeljko Čabrinović—,Owings, páxs. 26-28, 30. testificaron nel xuiciu de Sarayevu que yá nesi mesmu momentu (pocu dempués de la Pascua) taben ansiosos por cometer un asesinatu y averáronse a un colega bosniu, el exguerrillero Milan Ciganović, al traviés del cual llegaron al mayor Tankosić, que-yos encargó tresportar armes pa Sarayevu y tomar parte nel atentáu.Owings, op. cit.
Mentanto, los planes atrasáronse más d'un mes. El grupu contratáu por Ciganović informó-yos de los cambeos: «Nun hai nada que faer, el vieyu emperador ta enfermu y l'herederu nun va venir a Bosnia».Albertini (1953), p. 56. Cuando Francisco José ameyoró, retomóse la operación y Tankosić dio a los asesinos una pistola por que practicaren.Albertini, op. cit. El restu de les armes fueron apurríes finalmente'l 26 de mayu.Owings, p. 59. Los trés asesinos de Belgráu testificaron que'l mayor Tankosić apurrió-yos, tanto de forma direuta como per mediu de Ciganović, seis granaes, cuatro pistoles semiautomátiques Browning, munición, dineru, cápsules de cianuru pa suicidaseOwings, páxs. 41, 46. y un mapa especial cola posición de la guardia.Owings, páxs. 109-110. Coles mesmes, foi l'encargáu d'entrenalos y apurrió-yos contactos d'una ruta clandestina usada pa infiltrar axentes y armes n'Austria-Hungría.Owings, páxs. 40, 59. Tankosić confirmó darréu al periodista ya historiador Luciano Magrini que-yos apurriera bombes y pistoles, que foi l'encargáu del entrenamientu de Princip, Grabež y Čabrinović y que la idea de les cáusules de suicidiu yera so.Magrini, páxs. 94-95.
La ruta d'infiltración en Bosnia thumb|La ruta de los asesinos: de Belgráu a Sarayevu. thumb|La ruta de les armes: de Belgráu a Sarayevu.