El Partíu Revolucionariu Institucional (PRI) ye un partíu políticu de Méxicu que caltuvo'l poder político sobre dichu país de manera hexemónica ente 1929 y 1989, cuando perdió per primer vegada una gubernatura, la del estáu de Baxa California (ante'l candidatu del PAN Ernesto Ruffo Appel); darréu perdería la mayoría absoluta na Cámara de Diputaos en 1997 y la de Senadores en 2000. Dende 1929 tolos presidentes de Méxicu fueron miembros del PRI o los sos partíos antecesores, hasta que se produció la primer alternanza nel poder de manera pacífica nun sieglu, nes eleiciones federales del añu 2000, cuando ganó per primer vegada un representante de la oposición, Vicente Fox, del PAN.
Hasta 1989 el PRI gobernó les 32 entidaes federatives; na actualidá gobierna en 15 estaos de la República: Campeche, Coahuila, Colima, Méxicu, Guerrero, Hidalgo, Jalisco, Oaxaca, San Luis Potosí, Sinaloa, Sonora, Tlaxcala, Yucatán y Zacatecas y tamién l'estáu de Chiapas n'alianza con PVEM - SETU.
Arriendes de les eleiciones federales de 2012, con un total de 164 diputaos electos y 49 plurinominales,Grupos Parllamentarios (Cámara de Diputaos) el PRI ganó la mayoría na Cámara de Diputaos y asitióse como la primer fuercia política nel Senáu, con 41 senadores electos y 11 plurinominales, lo que lo fai la primer fuercia política nacional nel Congresu de la Unión.
Amás, en dicha eleición, el PRI llogró recuperar la Presidencia de Méxicu cola alianza Compromisu per Méxicu na persona del so candidatu Enrequier Peña Nieto, consiguiendo 19.226.784 votos, col 38.21% de la votación, foi'l candidatu presidencial más votáu na historia del PRI, pero ye'l candidatu presidencial priista ganador, col porcentaxe más baxu de votos, y el que menos estaos ganó na historia del PRI, dende Carlos Salinas de Gortari que ganara 27 estaos, el más recién candidatu trunfador priista ganó en 20 estaos.https://web.archive.org/web/20120717052207/http://computos2012.ife.org.mx/reportes/presidente/distritalPresidenteEF.html
Historia
Partíu Nacional Revolucionariu (1928-1938) miniaturadeimagen|200px|left|Partíu Nacional Revolucionariu. miniaturadeimagen|175px|left|Plutarco Elías Calles, Fundador. miniaturadeimagen|175px|left|Emilio Portes Gil, Mientres el so gobiernu como presidente interín, surdió'l PNR.
En 1928 el presidente Plutarco Elías Calles propunxo la creación del Partíu Nacional Revolucionariu (PNR), mesmu que se fundó en marzu del añu siguiente. El 22 de payares un pequeñu grupu de políticos allegaos a Plutarco Elías Calles axuntar na casa de Luis L. León, en Londres 156 de la Ciudá de Méxicu, pa empecipiar los trabayos d'organización del PNR. Dellos políticos del grupu fueron: Gonzalo N. Santos, Emilio Portes Gil, José Manuel Puig Casauranc, Manuel Pérez Treviño, Manlio Fabio Altamirano, David Orozco y Aarón Sáenz.
Fungiendo como primer presidente del comité direutivu Plutarco Elias Calles, Luis L. León como secretariu xeneral y el xeneral Manuel Pérez Treviño como tesoreru.
El 5 de xineru de 1929 convocar a una convención, que se llevaría a cabu'l 4 de marzu d'esi mesmu añu na ciudá de Querétaro, pa formalizar los estatutos de la nueva organización y presentar al candidatu presidencial del Partíu Nacional Revolucionariu.
El Partíu Nacional Revolucionariu (PNR) surdió en 1929 como un partíu de corrientes, de fuercies polítiques distintes pero allegaos, provenientes del movimientu de 1910. El PNR sería, arriendes d'ello, la institución más poderosa pa la competencia política, y el llugar fayadizu pa diseñar los primeros alcuerdos y práutiques na llucha pol poder públicu. Asina pudo auspiciar relevos de gobiernu per mediu d'eleiciones y en condiciones d'estabilidá social.
Concebíu como un partíu de mases y cola intención autodeclarada de tutelar nos derechos de los trabayadores, promovió un creciente ascensu na participación política per mediu de movilizaciones populares reclamaba una mayor participación nos asuntos del Estáu y la más equitativa distribución de la riqueza, d'entamu un calter netamente socialista al partíu en contra de los elementos de centru derecha y estrema derecha que taben abondando nel país arriendes de los movimientos fascistes n'Europa, en 1936 creóse como aglutinante del movimientu obreru la Confederación de Trabayadores de Méxicu (CTM) y, dos años dempués, pa l'ala ejidal, la Confederación Nacional Llabradora (CNC). Más palantre, en 1943, constituyiríase la Confederación Nacional d'Organizaciones Populares (CNOP) qu'incluyiría a los demás grupos que nun yera posible encuadrar nos otros organismos, como yera'l casu de los burócrates de los gobiernos, que dende un entamu participaron con un descuentu de 10 centavos al so sueldu, colo que'l partíu configuraría una estructura xeneral representante de los sectores obreru, llabrador y popular, amás d'un grupu qu'integraría l'ala militar del partíu, la que sería parte del mesmu hasta l'añu de 1946.
Partíu de la Revolución Mexicana (1938-1946) miniaturadeimagen|200px|derecha|Partíu de la Revolución Mexicana, socesor del PNR en 1938.
Nueve años dempués, en 1938, depués de la rotura ente'l* xeneral Plutarco Elias Calles y l'entós presidente Lázaro Cárdenas, na cual participaron dellos miembros distinguíos del partíu, como'l ex-presidente Emilio Portes Gil, realizóse un cambéu nes direutives del partíu a nivel nacional, y nes sos files incluyir a delles centrales obreres del país qu'hasta entós taben oficialmente fuera del partíu y camudóse el nome de la institución pol de Partíu de la Revolución Mexicana (PRM).
Surde'l sistema de partíos en Méxicu, una y bones la presencia absoluta que caltenía nel escenariu políticu nacional vese cortada a partir de 1939, cola entrada de partíos políticos, que na so mayoría formábense temporalmente sol auspicio y cola cuenta de llanzar la candidatura de dalguna persona a la presidencia de la República, como foi'l casu de la Unión Nacional Sinarquista, anque tamién surdieron partíos que la so guarda duró munchos años, como'l casu del Partíu Aición Nacional, la mayoría d'estos clasificaos pol mesmu PRI como partíos con ideoloxíes y principios opuestos a los postulaos de la Revolución.
Conforme diba quedando tras la dómina de guerres constantes, y cola construcción d'una amplia rede de carreteres, facilitóse l'abaratamientu de los alimentos y el suministru de productos diversos; la organización sindical, la reconocencia de los derechos obreros, l'estatus xurídicu pa los emplegaos y la institución de pensiones civiles de retiru, dio una seguridá llaboral qu'hasta entós nun se conocía. Per otru llau, la puxanza de la educación dexó aumentar la base de posibilidaes de la que podía cuntar la población.
Partíu Revolucionariu Institucional (1946-presente)
La estabilidá llograda hasta entós diba de la mano col predominiu del PRI (que sustituyó al PRM en 1946), sometíu a fuertes presiones y esixencies pa la preservación y conquista de los espacios de poder públicu. Amás, el PRI enfrentaba'l cambéu xeneracional obligáu pol avieyamientu de los militantes formaos na llucha revolucionaria, p'abrir el pasu al poder a civiles con educación universitaria.
Por un tiempu (dende 1946 hasta 1968), el PRI gobernante superó les tentaciones escontra los autoritarismos d'esquierda y de derecha qu'apaecieron nel contestu de la Segunda Guerra Mundial y, darréu, de la Guerra Fría. En 1947, el gobiernu del PRI reconoció'l votu de la muyer nes eleiciones municipales, y en 1953, el derechu de les muyeres de votar y ser votaes en cualquier eleición.
Sicasí, estes midíes nun torgar el surdimientu de movimientos de inconformes que fueron tornándose más violentes, que yeren notables yá nos años cincuenta y más entá mientres la década de los sesenta. Nes eleiciones federales de 1952 Miguel Henríquez Guzmán denunció falta de llimpieza nes eleiciones que-y enfrentaben a Adolfo Ruiz Cortines del PRI. Eso produció una folada de protestes qu'en delles entidaes de la República fueron reprimíes con violencia pol gobiernu de Miguel Alemán. Nun intentu de dar salida llexítima a la oposición, finalmente'l PRI dexó la pluralidá de partíos en 1963, cuando'l Presidente de Méxicu Adolfo López Mateos sofitó la introducción de los Diputaos de minoría, polo que los nuevos Diputaos integraos al congresu pudieron apurrir na llexislación eleutoral, d'inversión estranxera y llaboral. Esto dexó al panista Adolfo Christlieb Ibarrola ser escoyíu diputáu.
Sicasí, esa midida nun contentó a tolos sectores d'oposición, y el gobiernu siguió cola represión violenta mientres la década de los 60, asina llegáu l'añu de 1960 produxérase la masacre de Chilpancingo onde resultaron muertes 20 persones. Finalmente'l clima de represión y violencia degolaría la civilidad del PRI d'antaño, desaguando a finales de 1968 na matanza d'estudiantes del 2 d'ochobre en Tlatelolco, que la so orde d'execución y responsabilidá direuta atribuyir al presidente Gustavo Díaz Ordaz. Nesta matanza fueron masacraos oficialmente ente 200 y 300 persones, sicasí la mayoría de les fontes actuales falen de 1000 a 2000 muertos tan solo nesi fechu y otros 200 en fechos posteriores. Esti fechu ye llargamente recordáu entá na actualidá ya inda foi mentáu nes eleiciones de 2012. En 1971 producióse otra matanza grave, la matanza del Xueves de Corpus, anque la cifra de víctimes foi sensiblemente menor.
Nesi momentu, morrió'l vieyu PRI conciliador y de dictablanda y nació un PRI represivu y desconectáu cola población. La muerte misteriosa de Carlos Madrazo ex-presidente en bracéu con Gustavo Diaz Ordaz el 4 de xunu de 1969 añu eleutoral nun accidente aereu sobre la ciudá de Monterrey, desamarró duldes d'un posible asesinatu. Empecipia nesi momentu, un periodu de cayente.
Etapa final del PRI nel gobiernu (1977-2000)
miniaturadeimagen|320x320px|Estudiantes sobre camión quemáu, aición posterior a la Matanza de Tlatelolco. El discutiniu más grande ente estes dómines foi'l Movimientu de 1968 en Méxicu o la "Matanza de Tlatelolco", un movimientu social nel qu'amás d'estudiantes de la Universidá Nacional Autónoma de Méxicu (UNAM), l'Institutu Politéunicu Nacional (IPN), la Universidá Pedagóxica Nacional (UPN), El Colexu de Méxicu, la Escuela d'Agricultura de Chapingo, la Universidá Iberoamericana, la Universidá La Salle y la Benemérita Universidá Autónoma de Puebla participaron profesores, intelectuales, ames de casa, obreros y profesionales en la Ciudá de Méxicu y otros estaos del país como Puebla, constituyíos nel órganu directriz del movimientu denomináu Conseyu Nacional de Fuelga (CNH). El movimientu cuntó con un pliegu petitoriu del CNH al Gobiernu de Méxicu d'aiciones específiques como la llibertá a presos políticos y l'amenorgamientu o eliminación del autoritarismu. De fondu, el movimientu buscaba un cambéu democráticu nel país, mayores llibertaes polítiques y civiles, menor desigualdá y l'arrenunciu del gobiernu del PRI que consideraben autoritariu.