thumb|Primer arca mosaica del sieglu XIII colos restos de San Isidro San Isidro Llabrador (Madrid, c. 4 d'abril de 1082-ibidem, 30 de payares de 1172)José Antonio Álvarez Baena: Fíos de Madrid, vol. II, páxs. 423-428. nacíu nel Mayrit musulmán foi un llabrador mozárabe que tuvo posiblemente al serviciu de la familia Vargas y d'otros tantos señores terratenientes como Francisco Vera. El so trabayu como xornaleru más mentáu polos biógrafos ye al cargu de Juan de Vargas, y realizóse principalmente nel área de Madrid y contorna. Conócense dellos detalles de la so vida poles allabancies qu'indica un códiz atopáu na Ilesia de San Andrés en 1504 (denomináu como Códiz de San Isidro y escritu a finales del sieglu XII) y onde se denomina Ysidorus Agricola. Nesti documentu méntase que ta casáu, con un fíu y apurre referencia de namái cinco milagro, siendo los demás agregos darréu procedentes de la tradición oral mientres el so procesu de beatificación por dellos haxógrafos. Magar que entá nun tuviera santificáu, los madrilanos rindíen-y un cultu dende'l sieglu XII que diba amontándose rápido en sieglos posteriores. Por ello, les autoridaes eclesiástiques, municipales, l'aristocracia madrilana y la corona real española lideraron el so procesu de canonización nel sieglu XVI.
Ente los estudiosos de la so vida atópense: Alonso de Villegas, Jaume Bleda, Jerónimo de la Quintana, López de Hoyos, Juan de Ferreras y el mesmu poeta madrilanu Lope de Vega nun poema haxográficu tituláu Isidro (Madrid, 1599). La narración de los milagros puede diferir unos d'otros, y atópase influyida pola tradición oral popular. San Isidro ye'l primer llaicu casáu lleváu a los altares tres un procesu de canonización instruyíu pola Congregación de Ritos. Los promotores d'esta canonización fueron dellos personaxes del sieglu XVI, incluyida la familia Vargas y la casa real de los Austrias. El 14 de marzu del añu 1622 foi finalmente canonizáu pol papa Gregorio XV, y en 1960 el papa Xuan XXIII decláralu por aciu bulda como santu patrón de los llabradores españoles. El so cuerpu ye emplegáu en procesiones del sieglu XV pa faer rogatives pola agua en Madrid, la so popularidá estiéndese darréu. Isidro llabrador foi un santu zahorí, pocero, taumatúrxicu y facedor d'agües. Home senciellu y bienhechor de los probes empezó a ser veneráu pol pueblu de Madrid unos cuarenta años dempués del so fallecimientu.
La canonización llevó a un llabor d'asientu documental de parte de les duldes esistentes sobre la vida de San Isidro, ya institucionalizó una gran porción de la tradición oral de sieglos anteriores.Leonor Zozaya Montes, (xunu 2010), Pesquises documentales pa narrar la hestoria de San Isidro. Xestiones pa una canonización empecipiada en 1562, nᵘ4, revista de ciencies sociales Fray Domingo de Mendoza, comisariu nomáu por Felipe II pa la canonización, abarrúntase tuvo maxín a la de reconstruyir la biografía del Santu que llegó hasta los nuesos díes.Ríu Barredo, María José del (2000): Madrid, Urbs Regia. La capital ceremonial de la Monarquía Católica, Madrid, Marcial Pons. Se meciona nel códiz qu'Isidro Llabrador taba casáu y tenía un fíu. La tradición popular, y dellos autores, afita'l llugar onde conoció a la so esposa na llocalidá de Torrelaguna. Los patronalgos que representa en diverses ciudaes del mundu, según les festividaes que se celebren la so el día 15 de mayu, por ser el día nel que paez ser que'l so cuerpu incorruptu treslladar a la Ilesia de San Andrés. Los restos del santu moren nel altar mayor de la Colexata de San Isidro nuna arca mortuoria.
Biografía thumb|Casa de San Isidro. Nació Isidro en redol al 1082 cuando'l territoriu de Madrid formaba parte de la taifa de Toledo del área apoderada pol Al-Ándalus. Polo tanto naz nel periodu históricu denomináu: Reconquista. El datu de nacencia puede variar según el cronista. Años dempués de la so nacencia, mientres 1085, Madrid pasa a ser dominiu d'Alfonso VI, monarca cristianu qu'apoderó les tierres d'esa redolada gracies a un alcuerdu realizáu con Al-Qádir sobre un intercambiu territorial.B. F. Reilly, (1989), El Reinu de Lleón y Castiella sol Rei Alfonso VI (1065-1109), Toledo Alfonso VI atopar con un área aproximada que cubre parte de la provincia de Toledo, Madrid y Guadalaxara. Esta espansión territorial tenía de cubrir con poblaciones de colonos llabradores, artesanos, trabayadores diversos d'orixe visigodu y bereber. Son los denominaos mozárabes.Claudio Sánchez Albornoz, (1966), Despoblación y repoblación del Valle del Duero, Buenos Aires Ente los caballeros que lluchaben nos exércitos del monarca Alfonso VI, solíase conceder señoríos y concesiones sobre los terrenos conquistaos. Surden d'esta forma los señores villanos (de plebis milites), una especie de nobleza rural que surde mientres el periodu de la reconquista.Ángel González Palencia, (1930), Los mozárabes de Toledo nos sieglos XII y XIII, (Vol. II), Toledo Nun hai documentos escritos sobre la pertenencia de la familia Isidro a la familia de los Vargas, la única referencia tener el doctor Forns en propiedá de la Casa de los Vargas en 1913, documentu que se perdió mientres la Guerra Civil Española.Emilio Guerra Chavarino, (2012), Historia y lleenda de San Isidro, Madrid, Ed. Bubok, ISBN 8468603708
Según el poeta Lope de Vega,Francisco Javier Díez de Revenga, (1983), Teatru de Lope de Vega y llírica tradicional, Madrid, Ed EDITUM, Primer Edición, páx. 73 los padres de San Isidro llamábense Pedro ya Inés, y asitia la so vida inicial nel arrabalde de San Andrés de la villa de Madrid. San Isidro naz d'una familia de colonos mozárabes que s'encargó de repoblar los terrenos ganaos por Alfonso VI. Ye posible que viniera de una familia humilde de llabradores que trabayen en campos arrendaos. El caballeru guerreru que recibe los terrenos en propiedá ye Juan de Vargas. El so dominios estienden sobre'l nuevu reinu de Toledo, el valle del Jarama, el Manzanares, la ribera del Tajo. Toos ellos son espacios fluviales y de llabor tradicionalmente llabradora. Los sos padres yeren posiblemente d'estraición humilde y quepe que lu llamaren Isidro n'honor de san Isidoro, sabiu y santu Arzobispu de Sevilla na dómina visigoda. Los padres d'Isidro teníen un contratu d'arrendamientu añal, alcuerdu qu'anovaben llibremente dambes partes. El trabayu dirixíase bien pol señor, o polos encargaos. Los xornaleros debíen obediencia y fidelidá al amu. A cambéu recibíen un sueldu en dineru, n'especie o nun amiestu de dambes. La rellación ente la familia d'Isidro y la familia Vargas yera d'esti tipu.Tomás Puñal, José Mª Sánchez, (2000), San Isidro de Madrid un trabayador Universal, Madrid, Ed. La Llibrería Otres families instalar en Madrid como ye'l casu de los Lujanes.
Juventud San Isidro pasó la so infancia nos arrabaldes de San Andrés, dellos autores afirmen que'l so nome completu yera Isidro de Merlo y Quintana, yera conocíu por llegar tarde al trabayu y ser reprendíu davezu por ello. L'únicu documentu sobre la vida d'Isidro ye'l denomináu códiz de San Isidro (denomináu tamién como del diácono Juan), escritu en llatín medieval. D'autor desconocíu, ye posible que s'escribiera en 1275. La zona na que vivía Isidro yera militarmente inestable, por atopase cercana a la frontera ente los reinos cristianos y musulmanes: la Estremadura castellana. Sábese que l'emir Alí ibn Yúsuf esplega los sos exércitos nel añu 1110 pel centru de la península ibérica faciendo que la familia d'Isidro treslladar a Torrelaguna. Nes cróniques que rellaten la so vida de mocedá detéctase una amiestu de los modelos de santidá islámica y cristiana. Estilos de vida que tuvieron vixentes en Madrid, mientres la doceava centuria. Destaca na execución de los milagros d'esta dómina'l so calter sincréticu y conciliatorio ente los dos relixones presentes: la cristiana (oficial) y la musulmana.
Ye precisamente na villa madrilana de Torrelaguna, llugar d'abellugu mientres les invasiones árabes en Madrid, onde contrái matrimoniu con una moza procedente de la villa guadalajareña d'Uceda, María Toribia (María de la Cabeza santa María de la Cabeza) con quien convivió en Torrelaguna, y ye posible qu'ellí tuvieren al so fíu, al que la tradición dempués conoció col nome de San Illán. Santa María de la Cabeza, presunta muyer d'Isidro foi invención de fray Domingo de Mendoza, dominicu, quien el 13 de marzu de 1596 desenterró de la ermita de Caraquiz (Uceda) los güesos d'una persona y por inspiración divina dio-y nome y axudicó el papel de muyer d'Isidro, inventándose simultáneamente la vida d'Isidro en Torrelaguna y pueblos d'aquella zona. Dichu flaire trató de canonizar a María de la Cabeza pero nun llogró convencer a la curia. Mientres esti periodu de mocedá y maduror d'Isidro la zona tuvo en conflictu bélicu práuticamente dende 1083. Cuando la ciudá de Toledo foi tomada por Alfonso VI, Madrid tuviera sol dominiu cristianu en repitíes ocasiones, nun puede falase de verdadera cristianización del territoriu hasta 1162, al ocupar Fernandu II definitivamente la ciudá de Madrid.
Isidro finó nel añu 1172, el so cadabre soterrar nel campusantu de la Ilesia de San Andrés dientro del arrabalde onde viviera. Conozse esti datu por mentalo'l códiz qu'acompañaba a los restos del cuerpu momificado (incorruptu) d'Isidro. En 1213 el rei Alfonso VIII, como agradecimientu al Santu pola so intervención na victoria de las Navas de Tolosa va llevantar una capiya nel so honor na ilesia de San Andrés y va asitiar el so cuerpu incorruptu na llamada arca «mosaica».Sobre la disputa alrodiu de la identidá del pastor qu'ayuda a les tropes d'Alfonso VIII, vease'l discutiniu habida ente Gaspar Ibáñez de Segovia de Mondéjar (Memories históriques de la vida y aiciones del rei D. Alonso'l Noble, 1783, páxs. 333 y ss.), Manuel Rosell (Apoloxía en defensa de l'apaición de San Isidro na batalla de les Navas, 1791), Juan Antonio Pellicer (Carta históricu-apologética qu'en defensa del marqués de Mondexar esamina de nuevu l'apaición de San Isidro na batalla de las Navas de Tolosa, 1793), y nuevamente Rosell (Amiestes a la disertación sobre l'apaición de S. Isidro, 1794). A pesar de que nun fuera entá santificáu nel sieglu XIII. Paez ser que'l fervor relixosu popular de los madrilanos pola figura d'Isidro Llabrador yera yá bien alta nesti sieglu.
Post-Mortem: Canonización thumb|La Casa de la Villa de Madrid foi'l llugar onde s'empecipiaron los trámites de la canonización de San Isidro. thumb|La parroquia de San Andrés en Madrid antiguu, amiesta a plaza de la Paya foi'l sitiu onde se diera entierru a Isidro. thumb|De tolos milagros, el rescate del neñu ye unu de los más representaos, equí vese nun casilicio del llateral derechu de la Ponte de Toledo. Tres la muerte d'Isidro yera creencia popular que foi enterráu nel campusantu de San Andrés, a pesar de que Rellaciones topográfiques de Felipe II nun lo crean asina. En 1504 al realizar un inventariu de bienes afayar na parroquia de San Andrés xunto al so cuerpu incorruptu una arca mortuoria xunto a un códiz escritu en llatín que describe la vida d'Isidro según la de dalgunos de los sos milagros. Esti códiz, denomináu de San Isidro, ye conocíu igualmente como Códiz de Juan Diáconu y ye una de les úniques fontes primaries sobre la vida de san Isidro. En pasando venti años nel campusantu, la popularidá del Santu fai que'l párrocu tresllade los restos de San Isidro al interior de la Ilesia. El descubrimientu de la tumba va acompañada d'un códiz qu'estudia en fondura Fidel Fita nel sieglu XX.Diácono Juan, Fidel Fita, Pilar Saquero Suárez-Somonte, Quintín Aldea Vaquero, Tomás González Rolán, (1993), Milagros de San Isidro (sieglu XIII), Madrid: Academia d'Arte y Historia de San Dámaso, Arzobispadode Madrid,ISBN 84-600-8499-X