miniatura|derecha|280px|El ríu Guadalquivir en 1760. Apaez tamién l'escudu de Sevilla y l'estandarte real d'España nesa etapa del sieglu XVIII. El ríu Guadalquivir (del árabe الوادي_الكبير al-wādi al-kabīr, «el ríu grande», d'antiguo ríu Betis) ye un ríu d'Andalucía, España.
Dende l'antigüedá asitióse la so nacencia na sierra de Cazorla. El so cuenca hidrográfica toma territorios de les provincies d'Almería, Xaén, Córdoba, Sevilla, Huelva, Cádiz, Málaga, Granada, Murcia, Albacete, Ciudá Real y Badajoz.
Desagua nel océanu Atlánticu nun ampliu estuariu ente Almonte (provincia de Huelva) y Sanlúcar de Barrameda (provincia de Cádiz). Ente Sevilla y l'estuariu, asítiase una amplia zona húmeda: les marismas del Guadalquivir. Parte d'estes marismas tán dientro del Parque Nacional de Doñana.
Ye'l quintu ríu por llargor de la península ibérica. Tien 657 km dende la sierra de Cazorla hasta Sanlúcar. Nel so percorríu por Andalucía d'este a oeste, traviesa ciudaes como Andújar, Córdoba o Sevilla.
Dende la dómina pre-romana foi conocíu como Baetis o Betis, y foi llamáu polos árabes Wad al-Kibir a partir del sieglu XI.
Nomes históricos
El primer nome qu'adoptó'l Guadalquivir foi Baetis o Baitis. Esti nome tien un orixe pre-romanu inciertu, y puede formase a partir d'un raigañu célticu, ibérica o ligur. El raigañu baet o baes taba presente n'España, Francia y Bélxica. Al traviés d'esta raigañu formaron topónimos, nomes de tribus y nomes de dioses. Ente estos términos taben Baeturia, Baetulo, Baetera, Baetorix, Baetasii, Baesisceris, Baesadines, Basippo, Besilus, Besaro, Baesula, Baecila, Baesucci, Baesella, Baeserte, etc. D'esi raigañu vienen dellos topónimos actuales llargamente conocíos como de Baeza, Béziers, Besós, Bailén, Besalú y Úbeda. Dellos estudios sostienen que los fenicios llamaron al ríu Betsi, que ye una pallabra cananea.
En redol al sieglu VII antes de Cristu empezaron a llegar navegantes griegos que lo llamaron ríu Tharsis, en referencia al reinu de Tartessos.Estesícoro (600 e.C. ), nel so poema Geryoneis, recoyíu en Estrabón III,2,11. (FORNES: Hispania Antigua, páx. 148) Sicasí, los mesmos tartesios siguieron llamáu Baetis al so ríu central. Los romanos conquistaríen depués la rexón a los cartaxineses y el nome siguió siendo, ensin cambéu dalgunu, Baetis o Betis. Y, anque'l nome siguió ensin cambéu dende la dómina pre-romana, dellos autores referir al ríu con otros nomes, como Esteban de Bizanciu, que lo llamó Perkes o Perci, o Titu Liviu, que lo llamó Certis.
Anque los árabes fueron relativamente respetuosos colos nomes locales, cuando s'estableció la capital en Córdoba'l ríu foi llamáu Nahr Qurtuba (ríu de Córdoba) dende la dómina de Rasis. Sicasí, nel sieglu XI, la "fitna" revolucionaria fundió'l califatu de Córdoba y esti nome empezó a tornar y la clásica pallabra árabe pa faer referencia a un ríu (nahr) va siendo sustituyida por otra más actual: Wad. Wad vien de wed, que yera como se llamaba nel Sahara y nel Magreb a les grandes ramblas. Entós pasa a ser llamáu ríu Grande, que ye Wad al-Kabir. Al-Kabir provién d'un fenómenu hispano-árabe conocíu como la "imàla", que convierte en Kabir a Kibir. Cuando Fernandu III llega a Sevilla nel sieglu XIII el ríu yá ye conocíu como Guadalquebir o Guadalquibir, que na ortografía actual ye Guadalquivir.
Curiosamente, Idrisi, nel so mapamundi de 1154, pon al ríu'l nome de Nahr Agtam. Per otru llau, otros autores árabes como Ibn Abd al-Rabinni o Ibn al-Jatib llamar "ríu de Sevilla".
Afluentes
La principal carauterística de los afluentes del Guadalquivir ye la gran diferencia ente los de dambes márxenes, que son espresión de les considerables diferencies xeográfiques qu'esisten ente Sierra Morena y los cordales Béticos.
Los afluentes del Guadalquivir pel marxe esquierdu tienen muncho más percorríu que los del marxe derechu. Polo xeneral, tienen una orientación sureste-noroeste y escurren polos cordales Bétiques hasta'l gran colector, travesando amplios campos.
Nel marxe derechu, los afluentes, conocíos como mariánicos, presenten una rede pocu articulada. Más bien son cursos independientes con cierta equidistancia qu'escurren escontra'l mesmu colector. Parten de cumes peniplanizadas del macizu ibéricu y baxen polos lladrales de Sierra Morena con un calce bien encaxáu nos sos duros materiales.
+ Afluentes del Guadalquivir Ríu Provincies Llargor (km) MarxeAguascebasXaén20EsquierduCerezuelo o de la Vega de CazorlaXaén24EsquierduGuadiana MenorGranada y Xaén182EsquierduJandulillaXaén49EsquierduGuadalbullónXaén74EsquierduSaláu de ArjonaXaén48EsquierduGuadajozXaén y Córdoba114EsquierduGenilGranada, Córdoba, Málaga y Sevilla337EsquierduCorbonésMálaga, Cádiz y Sevilla58EsquierduGuadaíraSevilla89EsquierduSaláu de MorónSevilla62EsquierduBorosaXaén11DerechuAguamulasXaén8,5DerechuHornosXaén10DerechuGuadalimarXaén y Albacete167Derechu Guadalén (subafluente del Guadalimar)Ciudá Real y Xaén127DerechuGuadielXaén34DerechuRumblarCiudá Real y Xaén70DerechuJándulaCiudá Real y Xaén90DerechuYegüesCiudá Real, Córdoba y Xaén76DerechuArenosuCórdoba41DerechuGuadalmellatoCórdoba111DerechuGuadiatoCórdoba123DerechuBembézarBadajoz y Córdoba111DerechuRetortilloCórdoba y Sevilla41DerechuHuéznarSevilla61DerechuViarBadajoz y Sevilla117DerechuRivera de HuelvaHuelva y Sevilla61DerechuGuadiamarSevilla60Derechu
Réxime fluvial
thumb|Canal del Guadalquivir dende la ponte de Les Delicies El réxime na cabecera ye pluvial con un máximu pel hibiernu que ye xeneral en tola cuenca, magar dempués del destemple produz otru máximu secundariu en primavera, col destemple nes sierres. La irregularidá ye de 5,1 na cabecera y de 3,40 a la desaguada.
Les crecíes del Guadalquivir causaron problemes a lo llargo de la historia sobremanera, a la provincia de Sevilla, en plena llanura aluvial. El problema de los hinchentes resolvióse na capital andaluza, non asina en Córdoba y otres poblaciones de la cuenca como Andújar, Montoro y Lora del Río, afeutaes por hinchentes n'avientu de 1996, avientu de 1997 y febreru y avientu de 2010. La crecida más fuerte del sieglu XX foi la de febreru de 1963 con un caudal de 5.400 m³/s en Córdoba y 6.700 m³/s. en Sevilla. La regulación del ríu lo mesmo que de tolos sos afluentes torgó que se vuelvan a algamar caudales d'esa magnitú. Tres la construcción de los grandes banzaos destaquen los hinchentes d'avientu de 1996 y 1997 nes qu'en Sevilla se llegó a 3.810 m³/s y 3.234 m³/s respeutivamente. Más apocayá, na crecida de febreru de 2010 el Guadalquivir llegó a 2.400 m³/s en Córdoba y 3.174 m³/s en Sevilla. N'avientu de 2010, por cuenta de la crecida del so principal afluente, el Genil, que superó los 1.000 m³/s, el caudal en Sevilla foi de 3.584 m³/s.
Banzaos
Na cuenca del Guadalquivir hai 57 banzaos. Los qu'alluguen más de 100 hm³ son los siguientes:
+ Banzaos de la cuenca del Guadalquivir Banzáu Ríu Llocalidá/es Provincia Capacidá (hm³) Añu de construcciónAracena Rivera de Huelva Puerto Moral, Aracena y Zufre Huelva 127 1969Arenosu Arenosu Montoro Córdoba 167 2008Bembézar Bembézar Hornachuelos Córdoba 342 1963El PintadoViarCazalla de la SierraSevilla 213 1948GiribaileGuadalimarIbros, Vilches Xaén4751996GuadalénGuadalénArquillos y VilchesXaén1681958GuadalmellatoGuadalmellato Adamuz, Obejo y CórdobaCórdoba1471928GuadalmenaGuadalmenaChiclana de Segura, Segura de la Sierra y OrceraXaén3471997HuesnaHuesnaConstantina y El PedrosoSevilla1351990IznájarGenilRute y Cueva San MarcosCórdoba9811969JandulaJandulaAndújarXaén3221932José ToránGuadalbarcarLora del RíoSevilla1131991L'Argañal IIGuadiatoAlmodóvar del RíoCórdoba8232009La FernandinaGuarrizasVilchesXaén2451991MontoroMontoroSolana del Pino y MestanzaCiudá Real1052008NegratínFreilaGuadiana MenorGranada5671984Ponte NuevaGuadiatoVillaviciosa de CórdobaCórdoba2821972RumblarRumblarBaños de la EncinaXaén1261941San ClementeGuardalHuéscarGranada1181990San Rafael de NavallanaGuadalmellato CórdobaCórdoba1571991Trancu de BeasGuadalquivirSantiago-Pontones y Hornos de SeguraXaén4981948YegüesYegüesMontoro y MarmolejoCórdoba2291989ZufreRivera de HuelvaZufreHuelva1751991
miniatura|centro|500px|Banzáu del Trancu de Beas na provincia de Xaén.
Cursu del ríu
El Guadalquivir percuerre'l so cursu d'este a oeste, xirando al sur na provincia de Sevilla. La mayor parte de los 657 km de llargor trescurren per un terrén llanu llamáu Depresión del Guadalquivir. Esta depresión va enanchándose hasta la desaguada, con un anchor de 10 km en Úbeda, 60 en Córdoba y 330 nel so tramu final.
Cursu altu thumb|280px|right|Cursu altu del ríu Guadalquivir al so pasu por Cerrada del Utrero. La mayor parte de los autores de l'antigüedá romana taben d'alcuerdu en que'l Guadalquivir nacía na Sierra de Cazorla. Una tradición medieval diz que'l Guadalquivir naz na Cañada de les Fontes dientro de la Sierra de Cazorla, en términu del conceyu de Quesada, al este de Xaén. Nel sieglu XIX el políticu y lliteratu Pascual Madoz argumentó que la nacencia atopar na nacencia del Guadiana Menor. Nel sieglu XX l'historiador Vicente González Barberán suscribió la teoría de que'l Guadalquivir nacía onde'l Guadiana Menor, concretando'l so orixe na Cañada de Cañepla, Almería, cerca de la llinde con Granada y Murcia. Nuna obra d'Arturo Ruiz y otros autores, arguméntase que Plinio asitió l'orixe del Guadalquivir nel monte Tugiensis, xunto a la llomba de Tugia (actual Toya nel conceyu de Peal de Becerro), que sí s'atopa cerca de la nacencia en Quesada.
Siempres en direición NNE traviesa la Zarrada de los Texos, El Rasu del Tejar, La Espinareda, la Zarrada de los Cercios y la ponte de les Ferreríes. En pasando xunto al Vadillo Castril se remansa de volao nel pequeñu banzáu de la Zarrada del Utrero a unos 980 msnm. Pierde altor na Zarrada del Utrero y pasa al pie d'Arroyo Frío (La Iruela), crucia la ponte del Hachu y la Ferradura pa bordiar el cuetu de Cabeza Rubia y agües embaxo recibir pela marxe derecha al ríu Borosa y daqué más embaxo al ríu Aguamulas, tamién pol mesmu marxe. Se remansa nuevamente nel estensu reservorio del banzáu del Trancu de Beas a 650 msnm, onde xira al oeste travesando la sierra de Les Villes, xunto al charcu del Aceite recibe pela izquierda al regueru de María y unos trés quilómetros más embaxo tamién pela izquierda al regueru del Glayar, pa pocu dempués salir del Parque Natural de la Sierra de Cazorla, Segura y Les Villes.
En saliendo d'esta zona montascosa llega a unes llanures d'olivares a 15 km d'Úbeda. Nesta zona recibe agua de los ríos Guadiana Menor y Jandulilla. El Guadiana Menor desagua nel banzáu Doña Aldonza y el Jandulilla ente ésti y el banzáu de Pedro Marín, xunto a l'aldega d'El Donadío (Úbeda). Agües enriba queda'l banzáu de la Ponte de la Zarrada. Estos trés banzaos, la desaguada d'estos dos afuentes y el Guadalquivir tán enmarcaos nel Paraxa Natural del Altu Guadalquivir, que tien 663 hectárees. Esta Paraxa Natural abarca tamién parte de la Sierra de San Pedro y dellos terrenes agrícoles. Les zones húmedes d'esta Paraxa Natural tán cerca de la Llaguna Grande. Sigue bordiando La Llomba pel sur, y pasada la pedanía de la Ponte del Obispu (Baeza) recibe pela marxe izquierda al ríu Torres y más embaxo pela derecha al ríu Guadalimar.
El cursu altu, dende la so nacencia hasta Mengíbar, tien una estensión d'unos 212 km y pendiente media de 6,7 milésimes.
Cursu mediu
miniatura|derecha|El Guadalquivir al so pasu por Córdoba. Xirando escontra'l noroeste pasa xunto a Mengíbar, onde recibe pela izquierda al ríu Guadalbullón y xunto a Espelúy, pasáu'l cual recibe pela derecha al ríu Rumblar. Bordiando al sur Sierra Morena, pasa xunto a Villanueva de la Reina y Andújar pasáu'l cual recibe a la derecha al ríu Jándula. Pasa xunto a Marmolejo y na llende de provincia con Córdoba recibe pela derecha al ríu Yegües.
Al norte del ríu queda Sierra Morena. Les vegues y campos son muncho más estenses al sur y terminen nos cordales Béticos.