Genguis Kan (mongol: Чингис Хаан, chinu: 成吉思汗 pinyin: Chèngjísī Hàn, turcu: Chengez Khan, Chinggis Khan, Chingis Khan), tamién escritu Genghis Khan, Cingiz Khan (pronunciación en mongol: // que significa en llingua mongol «L'emperador de tolos homes».
Ñació en Khentii Aimag (?) Delún Boldaq(?) cerque de Chitá 1162 (?) y morrió en Gansu'l 18 d'agostu de 1227. Foi un príncipe mongol qu'unificó a les tribus nómades d'esta etnia del norte d'Asia, fundando'l primer Imperiu Mongol. El so verdaderu nome yera Temüjin que quier dicir "l'aceru más finu" (tamur-ji). Baxo'l so lideralgu, los mongoles entamaríen una folexada de conquistes qu'enancharía el so dominiu a un territoriu vastísimu, ocupando dende Europa Central fasta'l Sur d'Asia. Nel marcu d'esta espansión, les hordes mongoles conquistaríen importantes reinos d'Asia, como l'Imperiu Jin del norte de China (1211 - 1216), l'Imperiu Tangut, el reinu Kara-Kitán y l'Imperiu de Corasmia.
La ortografía más frecuente d'esti nome nes llingües europees ye "Genghis Khan", sofitada na pronunciación persa del nome. La lletura correuta n'asturianu d'esta versión persa sería "Xenguis Khan". Per otru llau, la trescripción asturiana más fiel a la pronunciación mongola sería "Xinguis Khan/Ḥan". Por últimu, la pronunciación n'asturianu más averada al términu ye la tresllación del nome escritu, de la ortografía más usada nes llingües europees davezu, esto ye: /"Genghis Khan"/"Genguis Kan". El términu Kan, etimolóxicamente vien a ser "príncipe" en persa, metantu que la pallabra "Xinguis" ye "océanu" o "universal", esto ye: "Príncipe Universal". Faciendo alusión a esti títulu, la ciudá de Beixín, coñocióse nes llendes fuera de China pol nome de Cambaluc na dómina de dominiu mongol (ver viaxes de Marco Polo o Ibn Battuta) Biografía thumb|right|60px|El nome Genguis Kan na escritura tradicional mongola
El nome orixinal de Genguis Kan yera Temüjin ("L'aceru más finu", tamur-ji. La versión china ye: T'ie mou jen, que significa, Home supremu na tierra) y ñació nún ámbitu aristocráticu, nuna sociedá fonderamente “feudal”. Pertenecía al poderosu clan Borjigin y yera fíu de Yesugei-Baghatur, poro, ñetu d'ún talu Qabul kan que fostilizara les llendes de la China yuchen y caltenía el títulu de khagan
Como descendientes de Qabul Kan, el clan de Temujin tinía un altu rangu, magar que nun parez que tuvieren munchu poder darréu que los mongoles nun yeren uno de los pueblos más poderosos de la estepa. Sicasí, la favoratible situación de Temujin y el so clan, viose torgada pola muerte de Yesugei, envelenáu polos tártaros, y el desdexu de los clanes que sofitaben a Yesugei, darréu que daquella l'heriede nun sería mayor de diez años. Dende esi entóncenes, la familia de Temujin (él, so má, y los sos seis hermanos) viéronse na probeza, alimentándose de la recolleción agrícola y la piesca, empeorao pola escorribanda que-yos facíen los clanes rivales, n'especial el de los «taichi'ut» qu'arranaben al «kanatu» (de Kan) dexáu llibre pola muerte de Yesugei.
Nesta dómina, pola mor de les razzies ya pequeñes incursiones, asina como d'otres xeres, entamó a ganase la fidelidá d'individuos xóvenes, delles vegaes col so mesmu problema, que xuniéronse a él. Hai de solliñar un personax d'abonda emportancia, que foi Jamuka, un xoven de sangre noble que fizo xuramentu "d'anda" (d'hermanu) con Temujin. Nun se pon en dubia que l'alta casta de Jamuka, aidó una micada al so anda a xubir posiciones na carrera haza'l poder.
Asina entamó a ensamblase el guañu de la so futura guardia imperial. Pero más importante que'l sofitu de Jamuka foi'l d'ún antiguu aliáu de so pá que fuera anda d'esti: Toghril, Kan de los keraitas, qu'aceutólu como un xefe en segundes. La so posición, agora favoratible, xunida al magnetismu con Temujin, dio-y entá más homes voluntarios nes sos files.
Nesti intre, prodúzse un casu qu'afita entá más el poder de Temujin: la so muyer Borte (tamién Börte o Bortei) foi raptada por un clan merkita. Nesi entós Temujin tinía yá la clas afayaíza pa poder pidir sofitu militar y per duana del clan de Jamuka, el clan merkita foi derrotáu y l'allugu del futuru Genguis Kan, encontáu.
Griesques ya rivalidaes pol poder, finaron nuna separtación de Jamuka y el so anda, talo foi, que'l primeru intentó desencontar el sofitu a Temujin, pero per aciu del llinaxe, l'abicañu presonal o de meyor allugamientu social, dellos clanes baxo'l mandu de Jamuka separtáronse d'él pa sirvir baxo'l mandu de Temujin. Xunidá ya espardimientu thumb|left|300px|Imperiu Mongol. A fines del sieglu XII los yuchen en China, promovieron una campaña escontra los tártaros, a los qu'utilizaran enantes pa desaniciar a Qabul Kan, y qu'agora yeren abondo fuertes, entamando a ser una amenaza. Pa ello, propunxieron a los clanes keraitas (baxo'l mandu de Toghril) lluchar escontra los sos vecinos pol oeste metantu los yuches embatíen pel sur. Al delláu del so aliáu llucharía Temujin y los sos homes.
Cuandu finó la campaña, los tártaros dexaron de ser un pueblu independiente y foron arreyaos al poder de dambos clanes. Los chinos dieron títulos a los sos aliados, pero nestos reflexábase una sobordenación de Temujin a Toghril, que recibió'l títulu de Wang (rei). Dempués d'esta victoria, dambos aliados siguieron col sometimientu de les tribus cercanes, enanchando entá más el so poder. Y Jamuka, güeyando l'espoxigue, xuntó n'ensame a toles tribus descontentes o encerriscaes o Temujin y el so aliáu.
Wang-Jan Toghril, seique tamién ablucáu pol espoxigue de poder de Temujin, (agora'l so anda), o per aciu de la so edá, entamó a desendolcar un xeitu reaciu a collaborar, hasta que surdió la dixebra. Dafechu, l'enquiz foi la ñegativa de Wang-Jan a dar a la so fiya en casamientu de Jochi (fíu mayor de Temujin), el fechu acabó cola dixebra y el preentamu pa la guerra ente dambes partes. El Wang-Kan alióse con Jamuka y púnxolu al mandu del so exércitu. Cuandu entamó l'amarraza, les dixebres internes ente'l bandu de Jamuka y Toghril, aportáronlos al desaniciu, y dellos clanes dexaben el llau de Jamuka pa xunise al de Temujin, nel qu'albidraben meyor futuru.
D'esta mena foi la cayía de los keraitas y la fin de la so esistencia como clan independiente. Agora'l poder que más amenaciaba al futuru Kan, yeren los naimanos, que sentíense a socaire y abellugaos por Jamuka y los sos acólitos. Los naimanos foron aína derrotaos y sometíos (magar que dellos sectores ficiéronlo de mena voluntaria) y Jamuka foi apresáu y muertu. Los restos del clan merkita, foron desaniciaos dafechu por Sübedei, miembru de la guardia presonal de Temujin, y personax qu'aportaría a ser el más rellumante comandante al serviciu del Kan. thumb|right|200px|Ríu Onon. La toma de poder Nel añu 1206, celébrase un quriltai nes orielles del ríu Onon, que tradicionalmente siñálase como'l puntu decisivu na vida política de Temujin. Nesti intre, toma'l títulu de Khagan y el nome de Genguis Kan / océanu; / universal. Tamién ye nesti puntu cuandu toles tribus que ensamaben la "confederación" pasen a denomaes mongoles y ye abondo dable que la Yasak prolmugárase nesti quriltai
Nún periodu de tiempu curtiu, sometióse a los oirates, a los kirguises, y tamién a los uiguros. Y una vegada afitaes les bases d'esti gran poder, entamó el verdaderu espardimientu, ye dicir, la invasión de les grandes potencies sedentaries que llendaben con Mongolia.
Hai milenta teories que despliquen les sides del entamu d'esti espardimientu: españamientu demográficu en Mongolia nel sieglu III, o la seca de los pastiales qu'empuxara a les xentes a guetar territorios nuevos, pero dablemente la que meyor lo desplica ye la que se sofita na propia mena de ser del réxime: les tribus de les estepes taben xuníes principalmente, pola vía militar. Si nun-yos daben un oxetivu nidiu, l'ensame de tribus dixebraríense como ya pasara n'otres dómines. Yera importante guetar un enemigu común, y si arriendes podía fornir ayalgues pa toos, meyor. Asina, plantegóse la idea que los pueblos nómades allampaben: la conquista de China.
La conquista de China China taba dixebrada nel sieglu XII en cuatro reinos, el primero en ser atacáu foi'l de Hsi-hsia o Xixia. Los pueblos de la llende, nún entamu aliaos de los chinos, escomencipiaben ya por estes feches a perder la so lealtá haza los chin y tres d'unos fuertes ataques capitularon y sometiéronse al poderíu mongol. Faise necesario solliñar la minuciosidá de Genguis Kan, que siempres enantes d'invadir a un pueblu más avanzáu, recoyía tola información dafechamente per aciu de los habitantes de les llendes o, munches vegaes, polos comerciantes, cásique siempres musulmanes, a los que-yos convenía tener les estepes baxo'l mandu d'ún solu caudillu. Con esti reinu baxo'l so xugu Genguis Kan ya tinía una base afayadiza p'atacar a los yuchen, arriendes que deprendía y ganaba esperiencia na hora de combatir ciudaes sedentaries fortificaes.
L'ataque a los chin viose como un conflictu de calter nacional ya racial nes que los pueblos turcu-mongoles, xuníense escontra los pueblos qu'ocupaben les provincies septentrionales de China. D'esta mena, lo öngutos que curiaben les llendes nortices de los chin y otros pueblos como los ch'i-tan (kitan), xuniéronse aína a la causa mongola. Asina Genguis Kan aportó hasta Beixín nel 1214, magar que la ciudá foi tomada un añu más sero por Muqali, unu de los sos xenerales, requiriéndose l'atención del Gran Kan nel oeste.
Pocu dempués, l'avance mongol en China detúvose, dablemente per aciu de dos factores: per un llau, Genguis Kan, camentaba que la entrada na fondura de la China diba derrangar les fuercies del so exércitu, y arriendes, dexábenlu a la suerte de dalgunos pueblos nómades non "adomaos" qu'allugábense nos sos flancos y que podíen aprovechar el momentu pa da-y un duru cotazu al so exércitu; y per otru llau, el sur de de la China alcontrábase nuna situación abondo más favoratible que la estaya del Norte, que yera más feble.
El dominiu dafechu de China, nun aportaría hasta la dómina del ñetu de Genguis Kan: Cublai Kan.
Nesta situación, Genguis Kan detuvo'l so avance en China y tornó pa elliminar dalgunos ñucleos de resistencia naimana y merkita na estaya del Altai thumb|left|300px|Yourte mongol. El derrangáu líder de los naimanos abellugábase col restu del so exércitu nel reinu de Kara-kitai y sustituyera a los turcos musulmanes nel gobiernu. Nesi intre, dellos de los sos vasallos amestáronse nes fileres del Kan mongol; Küchlüg (el líder naimanu) tomó represalies escontra los traidores y escontra dalgunos greyos islámicos que lu sofitaben. D'esta mena, daquellos que s'amestaren al Kan, pidiéron-y aida y Jebe (otru xeneral de la guardia de Genguis Kan) aportó al reinu de Kara-kitai con un exércitu mongol y foi acoyíu como un lliberador, baltando a Küchlüg en 1218 ya axuntando el reinu de Kara-kitai al ñaciente imperiu mongol.
Asina, per primer vegada, l'anchu imperiu mongol tinía una llende col estáu musulmán del Jwarizm, gobernáu pol sha Ala al-din Muhammad. Esti yera un puntu comercial abondo importante, y Genguis Kan intentara facilitar un pasu llibre de mercaderes a tola estensión del imperiu, polo que nún entamu nun asemeyaba tener visos de atacar ésti estáu. Sicasí, el gobernante de Jwarizm atacó una caravana que tornaba de Mongolia, y qu'arriendes portaba una misión diplomática mongola, ñegándose más sero a pagar retribución pol saquéu y asesinatu de los sos miembros. Esto, y la tentación de remanar dafechu toles rutes comerciales ente oriente y occidente atenllaron a Genguis Kan del llau d'atacar a los musulmanes.