Les fiestes de San Fermín, popularmente conocíes como sanfermines , son una celebración n'honor a San Fermín d'Amiens que tien llugar añalmente na ciudá española de Pamplona, capital de Navarra.
Los festexos empiecen col llanzamientu del chupinazo dende'l balcón del Conceyu de Pamplona, a les 12 del mediudía del 6 de xunetu y terminen a les 24 hores del 14 de xunetu col Probe de mi..., un cantar de despidida.
Una de les actividaes más famoses de los sanfermines ye'l zarro, que consiste nun percorríu de 849 metros delantre de los 6 toros que van ser trepaos pela tarde na corrida de toros y 6 cabestros o mansos que remata na plaza de gües. Los encierres tienen llugar tolos díes ente'l 7 y el 14 de xunetu y empiecen a les ocho de la mañana, con una duración media d'ente dos y tres minutos. Un actu
Los sanfermines tienen un orixe que se remonta dellos sieglos, anque la so fama mundial ye un fenómenu recién, venceyada tamién al espardimientu que-yos dio Ernest Hemingway. Trátase d'unes fiestes singulares y, ensin dulda, l'acontecimientu pol que más se conoz a Pamplona nel mundu. La so fisonomía actual, cosmopolita y multitudinaria, ye'l resultáu d'una lenta evolución histórica que los sos orixe remontar a la Edá Media.
Tres celebraciones independientes tán nel so orixe: los actos relixosos n'honor a San Fermín, dende antes del sieglu XII, les feries comerciales y les corríes de toros, documentaes dambes dende'l sieglu XIV. La Ilesia celebraba'l 10 d'ochobre la festividá de San Fermín, patronu de Navarra. Cansaos de les inclemencies climatolóxiques de la seronda, el Conceyu de Pamplona solicita al obispu en 1591 treslladar la celebración al 7 de xunetu, a lo que'l preláu aportó. Naquella fecha celebraben feries en Pamplona con corríes de toros. D'esta forma, producióse la coincidencia ente la celebración relixosa y el bullicio ferial, nel que los toros xugaben un papel esencial. Mientres enforma tiempu creyóse que la festividá de San Fermín celebraba'l 24 de setiembre.L'Asociación de la Prensa esplica asina'l surdimientu de la fiesta: "Documentos históricos atestigüen que'l cultu a san Fermín en Navarra data del sieglu XII. Nellos rellátase que l'obispu Pedro de París, tamién llamáu Pedro de Artajona, alzó la categoría llitúrxica de les mises n'honor al santu. Ésti foi posiblemente l'orixe de la procesión. L'obispu de Pamplona consiguió pa la ciudá la primer reliquia: un güesu de la cabeza del mártir. Dempués traxéronse más reliquies: otru güesu del craniu, que s'instaló nel pechu de la imaxe de san Fermín na ilesia San Llorienzo en 1572, y la metá cimera del fémur derechu que, en 1941, guardar nuna arqueta gótica de la Catedral de Pamplona. Naquellos tiempos, el calendariu llitúrxicu afitó la fecha de la fiesta relixosa'l 10 d'ochobre n'alcordanza de la entrada de san Fermín en Amiens. La celebración llindar a la función de Víspores na ilesia de San Llorienzo, la Procesión, la Octava y la denominada "Comida de los probes". Yera un ágape de berza, carne de vaca asada, pan y vinu, que'l Conceyu entamaba nel Hospital de los Llabradores, na Plaza de la Virxe de la O. Por cuenta de les inclemencies climatolóxiques del mes d'ochobre, el Conceyu solicitó al obispu treslladar la fiesta de san Fermín. Foi en 1591 la primer vegada que se celebró la festividá'l 7 de xunetu. La fiesta relixosa foise completando con otros actos populares". VII Oficina Internacional de Prensa San Fermín: Dossier de Prensa 2007 El patrón de la ciudá, San Saturnino, caltener con una celebración muncho más modesta nel 29 de payares. Pa munchos de los visitantes, esti fechu causa'l tracamundiu de pensar que ye San Fermín el patronu de la ciudá.
Otra creencia equivocada ye pensar que San Fermín ye patronu de Pamplona, cuando lo ye de toa Navarra. Honor que comparte con San Francisco de Javier. El patronu de Pamplona ye San Saturnino o San Cernin, obispu de Toulouse y mártir.
L'escritor d'Estaos Xuníos Ernest Hemingway foi unu de los que contribuyeron a arrobinalos por aciu el so llibru Fiesta. La población de Pamplona mientres esta selmana de fiestes pasa de 190.000 habitantes a más de 1.000.000 de persones.
Oríxenes Los sanfermines nacieron na dómina medieval como feria comercial y fiesta secular, usando pa ello les feches de fiestes relixoses cristianes, que de la mesma usaben feches festives d'oríxenes más anteriores, como la del paganismu vascu y llatín. A empiezos del sieglu XIII celebraben unes feries comerciales tres la nueche de San Xuan, ente'l día 23 y el 24 de xunu, coincidiendo l'empiezu del branu, y darréu pasáronse a celebrar a partir de la festividá de San Pedro, el 29 de xunu. Como les feries yeren llugares d'alcuentru de mercaderes, ganaderos y aldeanos, yeren tamién sida pa festexar y empezaron a entamase corríes de toros como parte de la tradición. Hai otra fecha emparentada a la fin del branu, el 10 d'ochobre, en que s'entamaba una feria en Pamplona, de siete díes de duración, dende l'añu 1324, por privilexu del rei Carlos I de Navarra y IV de Francia. En 1381 por privilexu del rei Carlos II de Navarra, pasó a ser feria franca, coincidiendo tamién entós con festividaes relixoses. Estos dos feries y fiestes, al entamu y a la fin del branu, unificar en 1592 p'aprovechar el meyor tiempu, empezando'l día séptimu del séptimu mes: el 7 de xunetu. Anque inda na actualidá, a finales del branu, celébrense "San Fermín txikito" (pequeños sanfermines) namái celebráu polos mesmos navarros.
Consta que'l Reximientu (Conceyu d'entós) celebró una fiesta yá nes nueves feches, el 7 de xunetu de 1591, col siguiente programa: Pregón de Fiestes, bien ceremonial. Tornéu con llances na actual Plaza del Castillo. Teatru: "Comedia y Traxedia del Bonaventuráu San Fermín". Dances, procesión peles cais, etc. A otru día, celebróse una corrida de toros.
Fueron pasando los sieglos, ensin grandes cambeos nos sanfermines. Pero dende 1950 aproximadamente, los cambeos fueron aceleraos. De primeres, pola medría del nivel de vida. El pueblu (Pamplona tendría unos venti mil habitantes) xuntar na Plaza Consistorial pa recoyer al Conceyu y acompañalo a la ilesia de San Llorienzo, onde na capiya de San Fermín celebrábense, los Víspores, na tarde del 6 de xunetu. Tres la misa, pueblu y autoridaes tornaben de la ilesia al Conceyu, igualmente pela cai Mayor.
Dende 1950, aproximadamente, los sanfermines vienen evolucionando tanto como la sociedá. Perdieron enforma del so componente relixosu, anque la procesión sigue siendo multitudinaria y presenta dellos "momenticos" especialmente entrañables, como la xota que se canta al santu na Plazuela del Conseyu o'l Agur jaunak interpretáu nel so honor nel llugar, frente a la ilesia de San Cernin en que se diz que foi bautizáu. El "riau-riau", col que'l pueblu acompañaba, a los sones del "Valse d'Astráin", al Conceyu en cuerpu de ciudá, retardando lo más posible la so marcha dende la Casa Consistorial hasta la ilesia de San Llorienzo, pa celebrar equí los Víspores del Santu, tuvo que suspendese porque nos últimos años fuera ocasión de protestes y disturbios. Agora bien, apocayá tase volviendo festexar -orixinalmente, por iniciativa de clubes de xubilaos-, anque ensin la corporación municipal.
El chupinazo thumb|Fachada del Conceyu de Pamplona, engalanada pa les fiestes de San Fermín El chupinazo ye'l cohete que se llanza'l día 6 de xunetu de cada añu a los dolce del mediudía dende'l balcón de la casa consistorial de Pamplona pa señalar l'entamu de les fiestes de san Fermín o sanfermines. Rexunta gran númberu de públicu y retresmítese en direuto por televisión.FIESTA SAN FERMÍN - HISTORIA DEL CHUPINAZO DE PAMPLONA Ye'l chupinazo más famosu del mundu.
L'orixe d'esta tradición topar a principios del sieglu XX. El Conceyu de Pamplona contrataba una empresa de pirotecnia que disparaba una serie de cohetes el día 6 de xunetu, viéspora de la fiesta de san Fermín, pa señalar l'entamu de les fiestes. Los cohetes disparar dende la Plaza del Castillo por un emplegáu de la empresa, ensin mayores ceremonies. Na década de los años trenta empezó a rexuntase una bona cantidá de públicu nel momentu del llanzamientu de los cohetes, y dellos pamploneses solicitaben del operario que-yos dexara prender la mechasobremanera Juan Echepare Aramendía disparó'l primer cohete ente 1931 y 1936.
thumb|Ambiente previu al "chupinazo" de 2007. Na atarraquitada plaza consistorial, l'ensame estiende los pañuelos coloraos carauterísticos del paxellu de les fiestes.viaxar24h.com
En 1939 foi un conceyal del conceyu, Joaquín Ilundain, el que solicitó pa sí l'honor de disparar el primer cohete, y arriendes de ello y xunto col periodista José Mª Pérez Salazar promovió la idea de que'l llanzamientu d'esi primera chupinazo facer con mayor solemnidá. En 1941 per primer vegada'l disparu facer dende'l balcón principal de la Casa Consistorial, siendo encargáu de prender la mecha'l mesmu Joaquín Ilundain. Nos años siguientes adoptóse'l costume de que'l conceyal encargáu de disparar el chupinazo fuera'l presidente de la comisión municipal de fiestes. Esti costume namái se rompió en 1964 cuando se dexó l'honor a Manuel Fraga, Ministru d'Información y Turismu, que se topaba de visita na ciudá. Ye tamién tradicional que quien dispara'l chupinazo primero vitoree a san Fermín.
Tres la instauración de la democracia y la elección del primer conceyu democráticu en 1979 adoptóse'l criteriu de que'l llanzamientu del chupinazo fixérase rotatoriu, primero ente los miembros de la comisión de fiestes y, a partir de 1983, ente los diversos grupos políticos de mayor a menor. Esti criteriu namái se rompió nos años 2000, 2001 y 2010 en que s'otorgó la distinción del llanzamientu al Club Atlético Osasuna, na persona del so capitán César Palacios, pol ascensu consiguíu esi añu 2000 a Primer División, al Portland San Antonio, na persona del so presidente Fermín Tajadura pola so victoria na máxima competición continental, la Copa d'Europa de Balonmano, y a la Comparsa de Xigantes, na persona del so presidente Mari Ganuza, como reconocencia a los 150 años d'historia celebraba esi añu.
Dende'l 6 de xunetu de 1941, a pesar de que delles persones encargaes de llanzar el cohete fixeron dellos cambeos nel tradicional berru, la fórmula que mayoritariamente pronuncióse foi la siguiente:
'"Pamploneses, Pamploneses, ¡Viva san Fermín! Gora san Fermin!"'
Encargaos en llanzar el chupinazo thumb|200px|Les 12, hora del chupinazo El primer chupinazo disparáu dende la Casa Consistorial foi en 1941, ente 1901 y 1940 facer dende la plaza del Castillo. En 1979, el primer alcalde de la democracia en Pamplona, el socialista Julián Balduz estableció que l'encargáu de llanzar el chupinazo escoyer ente los conceyales del conceyu pamplonés, y de mayor a menor representación. Balduz foi l'únicu alcalde de Pamplona que nun llanzó'l chupinazo, yá que lo dexó a una conceyal de UCD en 1981 y a una compañera de partíu en 1983.
1941: Joaquín Ilundain 1942: Joaquín Ilundain 1943: Jaime del Burgo 1944: Jaime del Burgo 1945: Miguel Troncoso 1946: Miguel Troncoso 1947: Joaquín Ilundain 1948: Joaquín Ilundain 1949: José Mª Martinicorena 1950: José Mª Martinicorena 1951: José Mª Martinicorena 1952: Nicolás Ibarra 1953: Nicolás Ibarra 1954: Nicolás Ibarra 1955: Adrián Endériz 1956: Adrián Endériz 1957: Adrián Endériz 1958: César Fonseca 1959: César Fonseca 1960: Juan Miguel Arrieta 1961: Juan Miguel Arrieta 1962: Juan Miguel Arrieta 1963: Juan Miguel Arrieta 1964: Manuel Fraga (Ministru d'Información y Turismu) 1965: Lorenzo Martirinorena 1966: Lorenzo Martiricorena 1967: Agustín Latorre 1968: Agustín Latorre 1969: Agustín Latorre 1970: Agustín Latorre 1971: Joaquín Rouzaut 1972: Joaquín Sáenz 1973: Manuel Huici 1974: Joaquín Rouzaut 1975: Francisco Javier Iraburu 1976: Joaquín Sáez 1977: Joaquín Sáez 1978: Juan Frommnekcht
Dómina democrática:
1979: Juan Manuel Pérez Balda (PSN-PSOE) 1980: Benicio Aguerrea (UPN)