thumb|400px|Francisco Rizi, Autu de fe na plaza Mayor de Madrid, 1683, oleu sobre llenzu, 277 x 438 cm, Madrid, Muséu del Prado. L'autu de fe yera un actu públicu entamáu pola Inquisición nel que los condergaos pol tribunal abjuraban de los sos pecaos y amosaben el so arrepentimientu —lo que faía posible'l so reconciliación cola Ilesia católica— por que sirvieren de lleición a tolos fieles que se rexuntaren na plaza pública o na ilesia onde se celebraba (y a quien se convidaba tamién a que proclamaren solemnemente la so adhesión a la fe católica).
El mentáu yera'l sentíu buscáu del autu de fe, nel que, en contra de lo que suel creese, nun s'executaba a naide, sinón que los condergaos a muerte —los relapsos (reincidentes)— yeren relaxaos al brazu secular, esto ye, apurríos a los tribunales reales que yeren los encargaos de pronunciar la sentencia de muerte —la Inquisición yera un tribunal eclesiásticu y nun podía condergar a la pena capital— y de conducir a los reos al llugar onde diben ser quemaos —esgañaos primero si yeren penitentes, y quemaos vivos si yeren impenitentes, esto ye, si nun reconocieren el so herexía o nun se penaben—.
L'autu de fe que se realizaba discretamente nes dependencies de la Inquisición llamábase autillo.
Finalidá
El propósitu de los procesos de la Inquisición nun yera salvar l'alma de los condergaos sinón garantizar el bien públicu «extirpando» la herexía. D'ende que la llectura de les sentencies y de les axuraciones tuviera que faese públicamente "pa edificación de toos y tamién pa inspirar mieu", como señalaba'l xurista Francisco Peña en 1578 nel so comentariu del Manual del Inquisidor de Nicholas Eymerich. Con éses yera imprescindible que'l condergáu afirmara ante'l públicu rexuntáu que pecara y que se penaba, por que sirviera de lleición a tolos que-y escuchaben, y a quien se convidaba tamién a que proclamaren solemnemente la so fe. Esa yera la finalidá del autu de fe.
Sicasí, según Henry Kamen, "lo qu'empezó como un actu relixosu de penitencia y xusticia acabó siendo una fiesta pública más o menos paecida a les corrida de toros corríes de toros o a los fueos artificiales". "La xente allegaba en tropiella a velos porque yeren un espectáculu estrañu, ayenu a la so fe habitual, a les sos práutiques relixoses, a la esistencia cotidiana". A la popularidá de los autos de fe tamién contribuyó'l prestíu qu'algamaron a partir de los autos de fe de 1559 porque asistió'l rei —hasta entós los reis de la Monarquía Hispánica nun participaren, sacante unu celebráu en Valencia nel que tuvo presente Carlos I—, y los cambeos qu'introdució la Inquisición a partir d'esa fecha p'aumentar la so solemnidá y magnificencia col fin d'esllumar a los fieles.
Otra manera, según Henry Kamen, ente los estranxeros que visitaron España los autos de fe provocaron "plasmu y repugnancia ante una práutica que yera desconocida nel restu d'Europa. El flamencu Jean Lhermite, quien asistió a un autu de fe en compañía de Felipe II, en Toledo en febreru de 1591, foi dempués a contemplar les execuciones, describiendo tol asuntu como un "espectáculu bien murniu, desagradable de ver". Nun hai dulda de que tenía de ser espantible ver a clérigos presidiendo una ceremonia na que s'executaba a los condergaos, pero en realidá les execuciones públiques n'otros países nun diferíen enforma d'un autu de fe y, dacuando, superar en xabacismu".
Historia Los primeros autos de fe fueron obra de la inquisición pontificia medieval, sol nome de Sermo Publicus o Sermo Generalis Fide -llamáu asina porque empezaba con un sermón—, pero realizáronse solo na rexón de Toulouse por cuenta de la represión de la herexía cátara. thumb|left|250px|Autu de Fe presidíu por Santu Domingu de Guzmán (c. 1500) de Pedro Berruguete (Muséu del Prado. Según Joseph Pérez, "la composición (152x92 cm.) tiende a acentuar el dramatismu de la escena, yá que el pintor representa la foguera onde amburen los condergaos. Santu Domingu apaez de pies sobre una tribuna, arrodiáu de seis inquisidor, ente los que s'atopa un dominicu y otru que lleva l'estandarte del Santu Oficiu; otros dolce inquisidores completen el grupu; dos herexes... esperen la so vez". El primer autu de fe de la Inquisición española tuvo llugar en Sevilla'l 6 de febreru de 1481, y nos primeros tiempos yeren actos sobrios y austeros. "El públicu cuasi nun asistía a los autos; en llugar d'un ellaboráu ceremonial, había pocu más qu'un simple ritu relixosu nel que se determinaben les penes pa los herexes deteníos. La ceremonia nin siquier celebrábase necesariamente nun día festivu, prueba de que nun se cuntaba cola asistencia del públicu". Cuntamos con un rellatu del primer autu de fe celebráu en Toledo'l domingu 12 de febreru de 1486, nel que se diz que 750 judeoconversos reconciliaos salieron en procesión de la Ilesia de San Pedro Mártir. "Col gran fríu que hazía, y la desonra y mengua que recebían pola gran xente que los mirava, porque vieno muncha xente de les contornes a los mirar, yvan dando bien grandes allaríos, y llorando dalgunos se mesavan; créense más pola desonra que recebían que non pola ofiensa qu'a Dios hizieron". Cuando la procesión llegó a la "ilesia mayor" na puerta "estavan dos capellanes, los quales fazían la señal de la cruz a cada unu na frente, diziendo estes pallabres: «Recibe la señal de la cruz, la qual negasti y mal engañáu perdisti»". Dientro de la ilesia, "onde -yos dixeron misa y predicáronlos", fueron llamaos ún por ún lleéndose de siguío "toles coses en que avía judayzado". "Y de qu'esto foi acabáu, ellí públicamente diéron-yos la penitencia".
En 1504 celebrar en Córdoba unu de los más importantes autos de fe de la Inquisición. En pasando pol tribunal cientos de casos, fueron quemaes vives 107 persones, homes y muyeres, posiblemente'l mayor autu de fe que nunca hubo.
A lo llargo del sieglu los autos de fe fueron ganando en solemnidá y duración. Al so espardimientu contribuyó'l cuadru de Pedro Berruguete Autu de Fe presidíu por Santu Domingu de Guzmán (c. 1500), que foi un encargu del inquisidor xeneral Torquemada pal retablu del Conventu de Santu Tomás d'Ávila. Henry Kamen destaca que'l cuadru ye "totalmente inventáu" y que ye posible que sirviera de modelu pal nuevu ceremonial de los autos de fe establecíu nes Instrucciones de 1561.
miniatura|250px|Autu de fe en Valladolid
Dos de los actos de fe más célebres pola so solemnidá fueron celebraos na Plaza Mayor de Valladolid los díes 21 de mayu y 8 d'ochobre de 1559. Nel primeru de los dos fueron quemaes catorce persones y los güesos y estatua d'otra más, y reconciliáronse dieciséis con penitencia. Nel segundu, quemáronse trelce persones y los güesos d'otra, y hubo tamién otros dieciséis penitenciados. De xuru estos dos actos históricos inspiraron a Miguel Delibes el descritu na so novela L'herexe. Otra referencia lliteraria atopar na novela Autu de fe del autor búlgaru-austriacu-inglés, Elias Canetti, escrita en 1935, prohibida polos nazis y desconocida hasta los años 60 del sieglu .
Los autos de fe de 1559 celebraos en Valladolid y en Sevilla pa esaniciar los focos protestantes que surdieren nesos dos ciudaes, sirvieron de modelu pa los posteriores y asina lo axustaron les Instrucciones dictaes en 1561 pol inquisidor xeneral Fernando de Valdés.
L'asistencia de les autoridaes y de los funcionarios nel autu de fe va faese obligatoria a partir de 1598 so pena d'escomunión. La Inquisición concede la presidencia del actu a un miembru de l'alta nobleza y cuando se celebra na Corte va intentar qu'asista'l rei. Foi lo qu'asocedió colos dos autos de fe celebraos en Valladolid en 1559 nos que fueron condergaos los protestantes de la ciudá. Al primeru asistió la rexente Xuana d'Austria y al segundu'l rei Felipe II qu'acababa de volver de los Países Baxos. Al añu siguiente'l tribunal de Toledo entamó un autu de fe con ocasión del matrimoniu de Felipe II con Isabel de Valois y en 1564 entamóse otru en Barcelona por cuenta de la visita del rei pa celebrar les Cortes de Cataluña. Felipe II presidió otros autos de fe —en Lisboa en 1582; en Toledo en 1591— yá que, según Joseph Pérez, "al paecer, gustáben-y enforma estes ceremonies, y non por sadismu, como se dixo munches vegaes —recordemos que los condergaos a muerte son executáu dempués del autu de fe, y que les autoridaes nun asisten a la execución—, sinón por pómpara: procesión, misa, sermón...".
thumb|400px|Autu de Fe en 1651. Muséu del Greco, Toledo.
Felipe III tamién presidió dalgún autu de fe, como'l que se celebró'l 6 de marzu de 1600 en Toledo, y Felipe IV pidió que se realizara unu na corte en 1632 pa celebrar el sanamientu de la so esposa, Sabela de Borbón. Cola sida de la boda del rei Carlos II y María Luisa d'Orleans, celebrar en Madrid en 1680 unu de los autos de fe más célebres debíu al cuadru de Francisco Rizi y a la "Rellación" del mesmu escrita por José del Olmo, quien como familiar del Santu Oficiu fuera unu de los organizadores de la ceremonia y de los diseñadores del estráu onde se sentaron les autoridaes. El rei escoyó la fecha, el 30 de xunu, fiesta de San Pablo, "pa destacar el gran trunfu de la fe católica y la derrota de la obstinación xudía". Nel sieglu los autos de fe son cada vez más escasos y discretos y el postreru al qu'asistió'l rei celebrar en 1720, baxu Felipe V.
Una de les razones del progresivu amenorgamientu del númberu d'autos de fe foi que yeren caros y la Inquisición, que nun yera tan rica como la xente creía, non siempres disponía de los fondos necesarios. El descensu yá puede apreciase nel sieglu . Asina mientres en Sevilla na segunda metá del sieglu celebráronse siquier ventitrés autos de fe, en Madrid ente 1632 y 1680 nun se celebró nengunu.
L'últimu autu de fe Según Emilio La Parra y María Ángeles Casado, l'últimu autu de fe xeneral que se celebró n'España tuvo llugar en Sevilla en 1781. La víctima foi María de los Dolores López, una muyer de baxa condición social, acusada d'asonsañar revelaciones divines y de caltener rellaciones sexuales colos sos socesivos confesores ("dormía con ellos en paños menores, taba con muncha frecuencia en porrica, y dempués azotar ellos mesmos porque asina convenía pa la so salvación, bien que nun consten qu'hubieren actos completos", según rellató un flaire conocedor de casu). Foi denunciada por unu de los confesores, que foi condergáu por haber cometíu'l delitu de solicitación. La muyer nun se penó de los sos errores porque según ella "nada [de lo que fixera] yera pecáu" y foi condergada a muerte. Tres la celebración del autu de fe, que duró doce hores y nel que la condergada compareció vistida con un sambenitu y una coroza pintaos con llapaes y diaños, foi relaxada al brazu secular pa ser executada. Aplicóse-y el garrote llaín y dempués el cadabre foi refundiáu a una "gran foguera".
Suelse afirmar que l'últimu autu de fe foi'l celebráu en Valencia en 1826 nel que'l maestru de Russafa Cayetano Ripoll foi condergáu a ser executáu na forca y quemáu dempués por herexe, pero naquel momentu la Inquisición nun esistía porque'l rei Fernandu VII nun la restableciera tres la so abolición polos lliberales mientres el Trieniu (1820-1823).
Desarrollu thumb|Estandarte de la Inquisición española qu'encabezaba la procesión de la Cruz Verde, que tenía llugar la viéspora del autu de fe. Nes Instrucciones dictaes en 1561 pol inquisidor xeneral Fernando de Valdés dicíase:
Los autos de fe realizar en domingu o en día festivu porque, según el Manual d'inquisidores de Nicholas Eymerich, "convién qu'un gran ensame asista al supliciu y a los tormentos de los culpables, con cuenta de que la medrana estréme-yos del mal". "Ye un espectáculu qu'enllena de terror a los asistentes y una imaxe terrorífica del Xuiciu Final. Con éses, ésti ye'l sentimientu que convién inspirar". Per otru llau, "la presencia de los capítulos, de les ilesies y de los maxistraos da mayor rellumanza a la ceremonia".