thumb|200px|Emblema de la Ilesia católica armenia. La Ilesia católica armenia (en llatín: Ecclesiae Armenorum, n'armeniu: Հայ Կաթողիկե Եկեղեցի y nel Anuariu Pontificiu: Chiesa Armena) ye una de les 24 Ilesies sui iuris integrantes de la Ilesia católica. Ye una Ilesia oriental católica que sigue'l ritu armeniu na qu'emplega como llinguaxe llitúrxicu l'idioma armeniu clásicu. Ta entamada como Ilesia patriarcal acordies cola forma prescripta pol títulu 4 del Códigu de los cánones de les Ilesies orientales,Códigu de los cánones de les Ilesies orientales baxo supervisión de la Congregación pa les Ilesies Orientales. Ta presidida pol patriarca catolicós de Cilicia de los armenios católicos (en llatín: Patriarcha Ciliciae Armenorum), que tien la sede en Bzommar, cerca de Beirut n'El Líbanu.
El territoriu propiu del patriarcáu de Cilicia de los armenios ta n'Oriente Próximu, pero esisten amás parroquies y comunidaes espardíes en dellos países baxo la xurisdicción de los obispos llocales de ritu llatín.
Históricamente los armenios católicos surdieron del senu de la Ilesia apostólica armenia.
Autoridaes de la Ilesia católica armenia
Patriarca Como parte de la Ilesia católica, la so autoridá cimera ye'l papa o obispu de Roma. La so propia xerarquía ta encabezada pol patriarca catolicós de Cilicia de los armenios católicos (dende'l 24 de xunetu de 2015 ye Gregoriu Pedru XX Ghabroyan), quien tien les oficines del so patriarcáu en Bzommar n'El Líbanu, anque la catedral de la so eparquía mesma (catedral de San Elíes y San Gregoriu l'Illuminador) alcuéntrase en Beirut. No que fai al orde de precedencia d'honor de los patriarques de les Ilesies católiques orientales el patriarca de Cilicia ocupa'l cuartu llugar, detrás de los patriarques d'Alexandría, Antioquía y Babilonia en virtú del canon CCEO 58, 59.2 del Códigu de los cánones de les Ilesies orientales. Acordies cola autonomía que gocia'l patriarcáu, el patriarca católicu armeniu ye escoyíu pol Santu Sínodu integráu por tolos obispos católicos armenios y dempués ha de riquir la comunión eclesiástica del papa, quien retién total xurisdicción sobre la Ilesia.
Llistáu de patriarques-catolicós de la Ilesia católica armenia:
Abraham Pedru I Ardzivian (1737-1749) Xacobu Pedru II Hovsepian (1749-1753) Miguel Pedru III Kasparian (1753-1780) Basiliu Pedru IV Avkadian (1780-1788) Gregoriu Pedru V Kupelian (1788-1812) Gregoriu Pedru VI Djeranian (1815-1841) Xacobu Pedru VII Holassian (1841-1843) Gregoriu Pedru VIII Der Asdvadzadourian (1844-1866) Antoniu Pedru IX Hassun (1866-1881) Esteban Pedru X Azarian (1881-1899) Paulo Pedru XI Emmanuelian (1899-1904) Paulo Pedru XII Sabbaghian (1904-1910) Paulo Pedru XIII Terzian (1910-1931) Avedis Pedru XIV Arpiarian (1931-1937) Gregoriu Pedru XV Agagianian (1937-1962) Inaciu Pedru XVI Batanian (1962-1976) Hemaiag Pedru XVII Ghedighian (1976-1982) Xuan Pedru XVIII Kasparian (1983-1998) Narsés Pedru XIX Tarmouni (1999-2015) Gregoriu Pedru XX Ghabroyan (2015- )
Sínodu patriarcal El sínodu patriarcal (Synodus Ecclesiae Armenae Catholicae) ta compuestu polos obispos, inclusive los auxiliares, y ye encabezáu y convocáu pol patriarca, quien tien de tomar toles decisiones importantes acordies con él. Axúntase davezu una vegada al añu. Como les demás Ilesies orientales católiques autónomes, el patriarca puede alzar, modificar y desaniciar eparquíes, y nomar a los sos obispos, acordies col sínodu patriarcal y dempués de consultar a la Santa Sede. Dientro del territoriu propiu de la Ilesia'l patriarca puede crear exarcaos, y nomar a los exarques, acordies col sínodu patriarcal. Los obispos son designaos pol patriarca y el sínodu patriarcal d'una llista aprobada pol papa, iguada primero pol sínodu patriarcal. Fuera del territoriu propiu del patriarcáu, el patriarca y el sínodu armeniu tienen xurisdicción en materia llitúrxico namái correspondiendo al papa la creación de diócesis y el nomamientu d'obispos.
Curia patriarcal Na sede patriarcal de Bzommar tópase la curia del patriarcáu armeniu católicu, qu'abarca'l sínodu permanente, los obispos de sedes titulares o eméritos asignaos a la curia (hasta 3), el tribunal ordinariu de la Ilesia patriarcal, l'oficial de finances, el canciller patriarcal, la comisión llitúrxica y otres comisiones. Los miembros de la curia son nomaos pol patriarca, a esceición del sínodu permanente presidíu pol patriarca y con 4 obispos, unu escoyíu pol patriarca y 3 designaos por quinqueniu pol sínodu patriarcal. Axúntase de normal 12 vegaes al añu y acompaña al patriarca en decisiones menores.CCIOC
Historia
Creación de la Ilesia armenia miniatura|Atopo d'obispos católicos armenios en Xerusalén, celebráu alredor del 1880.
El rei Tiridates III d'Armenia fixo del cristianismu la relixón del Estáu armeniu ente l'añu 301 y el 314, anque esistieron cristianos armenios dende tiempos apostólicos. Tiridates III designó a Gregoriu I l'Illuminador como primer catolicós d'Armenia, quien fundó la Ilesia armenia ya instaló la so sede n'Etchmiadzin nel 303.
Tres el Conceyu de Calcedonia, (el cuartu conceyu ecuménicu) nel 451, la Ilesia armenia, xunto col patriarcáu d'Alexandría y la Ilesia xacobita, consideraron que se rompía colo alcordao nel Conceyu d'Éfeso (425) y producíase una recayida nel nestorianismu. Poro, nel 1ᵉʳ conceyu de Dvin en 506 armenios, xeorxanos y albaneses refugaron los cánones del Conceyu de Calcedonia. Nel 2ᵘ conceyu de Dvin nel 554 rompieron formalmente la comunión colos patriarques del Oriente, siendo los biforcaos consideraos monofisites. miniatura|150px|Narsés de Lambron, firmante de l'acta d'unión de 1198 nuna miniatura de 1643.
Intentos d'unión de la Ilesia armenia cola sede de Roma Acordies coles condiciones polítiques variables, hubo delles uniones y rotures ente les Ilesies d'Armenia y de Constantinopla, inda en comunión col papa de Roma. Los xeorxanos y íberos aceptaron el Conceyu de Calcedonia nel 608 rompiendo la comunión colos armenios. Los catolicós Vahan I consagráu n'Ani nel 967, foi depuestu por un sínodu en 970 dempués de qu'aceptara'l Conceyu de Calcedonia. Los católicos Gregoriu III Pahlavouni asistió al conceyu llatín d'Antioquía en 1139, nel que fizo una oficiu de fe énte'l legáu papal Alberico, recibiendo dempués del papa Inocenciu III el paliu.
Mientres la Tercer cruzada los armenios de Cilicia emprestaron collaboración a los cruzaos y el caudiellu armeniu Lleón (o Levon) pidió al emperador Enrique VI y al papa Celestín III el títulu de rei d'Armenia. El papa unvió a Tarsu como legáu al cardenal y arzobispu de Mainz, Conrado de Wittelsbach, portando una corona que-y sería apurrida a Lleón si'l catolicado armeniu alcordaba la unión cola Ilesia de Roma. El papa punxo 3 condiciones respeuto de les celebraciones de les fiestes en determinaos díes, la realización de servicios relixosos n'ilesies y la observación del ayunu pascual y amás riquió l'aprobación de la unión por siquier 12 obispos armenios. A fines de 1198 los requerimientos fueron aceptaos y roblóse un acta d'unión ente'l legáu papal y 12 obispos, ente los cualos taben l'arzobispu de Tarsu, Narsés de Lambron y l'arzobispu Xuan VI de Sis. El legáu papal y el catolicós Gregoriu VI Pahlavuni consagraron a Lleón el 6 de xineru de 1199 como Lleón I d'Armenia col títulu de rei d'Armenia, dando orixe al Reinu armeniu de Cilicia.The Armenian Kingdom in Cilicia During the Crusades: The Integration of Cilician Armenians with the Latins, 1080-1393, páxs. 123. Autor: Jacob G. Ghazarian, edición reimpresa por Psychology Press, 2000. ISBN 0700714189, 9780700714186
La unión nun foi aceptada pol cleru y el pueblu armeniu y foi refugada especialmente polos antipatriarcas cismáticos de l'Armenia histórica. Delles reformes llatines fueron adoptaes polos catolicós siguientes hasta que nel 1361 el catolicós Mesrop Artazetsi I convocó al 8° conceyu de Sis y ordenó retirar de los ritos de la Ilesia armenia toles innovaciones que fueren el resultáu de les polítiques prollatines de los reis de Cilicia, ente elles l'amiestu d'agua y vinu na mota. El reinu foi conquistáu polos mamelucos en 1375.
Invitáu al Conceyu de Florencia, el catolicós Constantín VI unvió una delegación con plenos poderes encabezada pol obispu d'Alepo, qu'aceptó les doctrines y disciplines llatines -igual que lo fixeren los griegos- el 22 de payares de 1439, lo que foi promulgáu pol papa Euxeniu IV per aciu del decretu Exultate Deo. La oposición a la unión producióse ente los monxos d'Armenia oriental y nel 1441 un sínodu de 17 obispos opuestos al catolicós Gregoriu IX creó'l catolicosáu d'Etchmiadzin y recibió l'adhesión d'otros 12. La Ilesia armenia tenía entós 5 xurisdicciones eclesiástiques distintes y con frecuencia conflictives: 3 católicosaos en Sis (dende'l 1447), Aghthamar (dende'l 1113) y n'Etchmiadzin (dende'l 1441); y 2 patriarcaos en Constantinopla (dende'l 1461) y Xerusalén (dende'l 1311). Los catolicós de Sis caltuvieron les sos rellaciones col papa y la xunión tuvo efeutu en llugares como la colonia armenia de Kaffa en Crimea, baxo control de la República de Xénova hasta la so toma polos otomanos en 1475.
Les rellaciones ente la Ilesia d'Etchmiadzin y la de Roma volvió a entamar en tiempos del catolicós Esteban V, quien unvió un actu de sumisión al papa Paulo III, y el so socesor Miguel I unvió delegaos al papa Píu IV que prometieron enmendar los sos dogmes y disciplines pa ponelos d'alcuerdu a los llatinos. Nel 1563 el papa Píu V entregó a los armenios de Roma la Ilesia de Santa María Egiziana, que caltuvieron hasta'l 1921.
Formación de comunidaes armenies católiques A lo llargo de la so historia los armenios estendiérense per Oriente Próximu y Europa Oriental. De magar el sieglu XI empezaron a establecese los primeros grupos mercaderes armenios no que güei ye Ucraína, lo cual acentuóse na segunda metá d'esi sieglu por cuenta de los ataques que'l territoriu armeniu recibió de los turcos selyúcides. Una nueva folada inmigratoria armenia asocedió nel 1243 cuando los mongoles apoderar d'Armenia oriental y otra cola cayida del estáu armeniu de Cilicia nel 1375.Encyclopedia of Ukraine. Armenios n'Ucraína en www.encyclopediaofukraine Había comunidaes armenies nel Imperiu rusu, nel Imperiu austrohúngaru, nel Imperiu otomanu y en Persia.