El ríu Aras (; en turcu:Aras; en curdu:Aras o Araz), tamién trescritu como Araks (), Yeraskh (n'armeniu clásicu, Երասխ), Rakhsi (en vieyu xeorxanu, რახსი), Arax, Araxi, Araxes (), o Araz (), ye un llargu ríu asiáticu de los montes del Altiplanu Armeniu (conocíu tamién como'l Pandu Armenia), el principal afluente del Kurá, que desagua nel mar Caspiu. Escurre nel so cursu altu por Turquía, depués ye frontera ente Turquía, Armenia, Irán y Azerbaixán, onde finalmente s'enfusa.
Tien un llargor de —que lo asitien ente los 90 ríos más llargos d'Asia— y drena una amplia cuenca del Cáucasu Menor de , mayor que países como Corea del Sur, Hungría o Portugal.
El ríu nun pasa per importantes ciudaes, siendo les más poblaes les turques de Horasan () y Kağızman (), l'armenia Artashat (), les azerbaixanes Naxçıvan () y Julfa (), la iranina Parsabad () y nuevamente les azerbaixanes İla mioşli () y Sabirabad (). Sicasí, nel so valle y non lloñe del ríu ta la capital azerbaixana () y la capital provincial turca, Iğdır ().
El valle del ríu ye una de les históriques víes d'accesu a Armenia y tuvo ocupáu dende tiempos prehistóricos. Agora'l ríu traviesa zones de conflictos políticos recién —Guerra de Nagorno Karabakh (1988-1994)—, y les fronteres ente Armenia y Turquía y Azerbaixán permanecen zarraes.
Gran parte del so cursu mediu ta protexíu, tanto n'Armenia como Azerbaixán ya Irán.
Historia
Na tradición armenia, el ríu lleva'l nome d'Arast, un bisnietu del llexendariu patriarca armeniu Haik. (ver Erasx pa la etimoloxía.) El nome foi más tarde helenizado a Araxes y foi aplicáu a la cultura Kurá-Araxes, un pueblu prehistóricu que la so civilización florió nos valles del Kurá y del Aras.
L'historiador griegu Heródoto (484-425 e.C.) paez confundir trés ríos Araxes: el ríu Aras d'esti artículu; el ríu Oxo (actual Amu Daria), que dixebraba'l imperiu aqueménida del país de los masagetes, que diz «que ta asitiáu escontra'l nordés, allende el ríu Araxes y enfrente de los isedones».Heródoto, Hestories, 1.201.Los isedones vivíen al este de los montes Urales. Nomar arriendes de la guerra de los masagetas contra'l rei persa Ciro II el Grande que tuvo llugar nel 529 e.C., mientres les campañes d'ésti n'Asia central; el baxu Volga, aludiendo al delta d'esti ríu, que desagua na vera septentrional del Caspiu y del que diz que «desagua per cuarenta boques».Heródoto, 1.202.
El ríu tamién se menta nel últimu capítulu VIII de la Eneida de Virxiliu, como «enoxáu cola ponte», una y bones los romanos construyeron una ponte sobro él, pol que depués conquistaron.
Tamién dalgunos acomuñaron el ríu Aras colos ensin identificar Gihon (Guijón) y Pisón, ríos mentaos nel segundu capítulu del Xénesis bíblicu."Calumet, A. D. 1672–1757, Rosebmuller, 1768–1835, Kell, 1807–1888, and some other scholars believed the source river [for Eden] was a region of springs. The Pishon and Gihon were mountain streams. The former may have been the Phasis or Araxes, and the latter the Oxus." Duncan, George S. (October 1929) "The Birthplace of Man" The Scientific Monthly 29(4): pp. 359-362, p. 360
Na historia moderna, l'Aras ganó importancia como frontera políticu-xeográfica. Nos trataos de Gulistán (1813) y de Turkmenchay (1828) que siguieron a les dos guerres rusu-perses del sieglu XIX, el cursu del Aras foi escoyíu como llende territorial ente l'Imperiu persa y l'Imperiu Rusu, cuando'l primeru viose obligáu a vencer irrevocablemente tolos territorios caucásicos a Rusia. Irán y la Xunión Soviética construyeron en 1964-1971 una presa conxuntamente sobro'l ríu na zona agües abaxo de la ciudá iranina de Poldasht, creando'l banzáu d'Aras (güei de Naxçıvan).
La rexón de Naxçıvan formaba parte de la República d'Armenia, anque tenía una importante población turcófona. Los turcos ocupar a mediaos de 1918. El beneficiáu de la midida foi'l gobiernu d'Azerbaixán en Gandja, aliáu a los turcos, pos gracies a la so influencia sobro los sos compatriotes el territoriu entraba sol so control. Tres la retirada turca, los azerbaixanos proclamaron na rexón de Naxçıvan la República d'Araks», so la direición de Jafarkuli-Khan. La república usó la bandera del Musavat. Pero en xunu de 1919 los británicos esplegar na zona y los armenios repunxeron la rexón.
Mientres la Guerra Fría, dellos comunistes iraninos escaparon a la URSS usando esti ríu. Tamién Samad Behrangi, un autor iranín de llibros pa neños, afogar nel ríu Aras.
Xeografía
Cursu en Turquía left|thumb|200px|Vista del monte Palandöken, en que la so vertiente noroeste naz l'Aras.
El ríu Aras naz na parte oriental de Turquía, na provincia d'Erzurum, al sur de la mesma capital provincial Erzurum ( en 2012), na aguada noroeste del monte Palandöken, un monte de na qu'hai una estación d'esquí na que se celebró la Universiada d'Iviernu 2011.
L'Aras como tal, naz na pequeña llocalidá de Kayaboğaz, a unes d'altitú, de la confluencia de los regueros Tavsan y Kayaboğaz, que nacen a más de . Empónse de volao en direición noroeste hasta llegar a otra pequeña llocalidá, Toptepe, onde vira escontra l'este, pasando por Abonunkomu, onde recibe al so primer afluente, el pequeñu regueru de Kaplica, de daqué más de 20 km. Sigue depués por Erence y recibe dempués, pela esquierda, al Kızılgeçit Deresi. Sigue escontra l'este pasando cerca de Çevirme, onde'l valle enánchase y el ríu tien un cursu de llanura, con meandros amplios, pequeñes islles arenoses y brazos abandonaos. Depués vuélvese más al norte, hasta llegar a Yáğan y, al poco, a la capital de distritu Köprüköy ( en 2010), onde recibe pela esquierda al Hasankale Çayı. Equí'l ríu vira escontra l'este y va dir acompañáu per una importante vía rodada, la E-80 y pela vía de ferrocarril que llega dende Erzurum y va a Kars. Pasa frente a Horasan ( en 2012) (onde'l tren abandona'l valle pa siguir escontra'l noroeste) y en recibiendo al pequeñu regueru de Saat Deresi, entra na provincia de Kars, onde algama aína la pequeña llocalidá de Karakurt Bucağı. En siendo la llende septentrional d'un área protexida provincial, sigue pela pequeña ciudá de Kağızman ( en 2010), alcontrada na cola del banzáu de Karakurt Bucağı. Vuelve depués a atopar otra zona embalsada, de bien poco profundindad, la de Tomruktaş Köyü.
En Gül Dinlenme Tesisi, na confluencia col pequeñu regueru Beruj Deresi, el so cursu pasa a ser límiteadministrativo, condición límitrofe que nun va perder hasta'l so tramu final. Va Ser nesti primer tramu la llende provincial ente la provincia de Kars (Norte) y la provincia d'Iğdır (Sur). Sigue la so meyora hasta recibir pela esquierda, llegando del norte, al ríu Akhurian (), nel puntu en que'l ríu convertir en llende internacional, frente a dos pequeñes llocalidaes armenies, Bagaran ( en 2009) y Yervandashat ( en 2009).
Frontera armeniu-turca
left|thumb|200px|El ríu frente a la moderna llocalidá armenia de Yervandashat. right|thumb|250px|Les cuenques hidrográfiques armenies, más de la metá al traviés del Aras. left|thumb|200px|El monte Arará y el Pequeñu Arará vistos dende Yereván, apoderando'l valle del Aras. A partir d'equí'l ríu marca la frontera ente Armenia —provincia d'Armavir—, al norte, y Turquía —provincia d'Iğdır—, al sur. El ríu sigue agües embaxo en direición este y sale llueu de la zona montascosa, entrando nun ampliu valle, apoderáu pola pimpana y alloñada presencia del gran monte Arará (). Ye una vega alcontrada a una altitú más baxa que la mayoría de les provincies del este de Turquía, con un clima continental fríu semiárido, con branos calorosos y secos ya iviernos fríos y nevaos. Ta cultivada a entrambos llaos de la frontera y produz mazanes, tomates, pepinos, duraznos, peres, remolacha azucrera, sandíes y melones, anque los sos productos más afamaos son l'algodón y los albaricoques. L'Aras pasa cerca de les llocalidaes armenies de Janfida ( en 2009Les referencies a la población de les ciudaes y llocalidaes d'Armenia son del añu 2008 y 2009, sacantes indicación espresa.), Pshatavan (), Margara (), Vardanashen ( en 2009), y depués les ximielgues Araks, frente a la turca Koçkıran ( en 2000). Nesti tramu l'Aras pasa a menos de 10 km de la capital provincial turca Iğdır ( en 2012). Pel llau armeniu'l ríu enfusar na provincia d'Ararat y sigue la so meyora pasando frente a delles ciudaes emplazadas a entrambos llaos del so cursu: l'armenia Ranchpar () y les turques Kerimbeyli y Yukarıçiftlik. Nel llau armeniu, l'Aras recibe pela esquierda trés ríos casi nel mesmu sitiu: al Metsamor-Kasakh (más de ); al Hrazdan () —que llega dende la cercana (a menos de 20 km) capital nacional, Yereván ( en 2011) y que naz nel llagu Sevan—; y al pequeñu Azat ().
L'Aras volver escontra'l sureste y empieza nel llau armeniu una llarga vega altamente cultivada, d'unos 60 km de llargor, presidida al fondu pol Arará y el pequeñu Arará (). Nesti tramu asocédense cuasi ensin discontinuidá un rosariu de llocalidaes: Mkhchyan (), Azatavan (), Baghramyan (), Dalar (), Mrgavan (), la capital provincial Artashat ( en 2011), Taperakan () Pokr Vedi () —onde recibe al curtiu ríu Vedi ()—, Aralez (), Vosketap (), les dos Ararat (pueblu) () y Ararat (ciudá) (), Surenavan () y Armash ().
Frontera azerbaixano-turca y azerbaixano-iranina
left|thumb|200px|La capital de Naxçıvan, y al fondu'l banzáu homónimu. right|thumb|250px|Mapa de Naxçıvan en dómina soviética. left|thumb|200px|Vista del ríu Aras, cerca de Julfa-Iran (izqda: Irán - derecha: Naxçıvan) (marzu 2006). De siguío el ríu ye frontera, de volao (menos de 20 km), ente la República d'Azerbaixán —el exclave de la República Autónoma de Naxçıvan— (NE) y Turquía —entá la provincia d'Iğdır— (SO). N'Azerbaixán, tola zona próxima al ríu ta incluyida en Santuariu Natural Estatal Arazboyu, un área establecida en 1993 que salvaguarda Vease la entrada «Arazboyu State Nature Sanctuary» del sitiu protectedplanet, disponible en: .
Dempués, en recibiendo pela derecha al pequeñu regueru Karasu Çayı, el so cursu pasa a señalar la frontera ente Azerbaixán —sigue na república Autónoma de Naxçıvan, pasando socesivamente por seis de los sos siete raiones: Sadarak, Sharur, Kangarli, Babek, Julfa y Ordubad— (NE) y Van Dir —provincia d'Azerbaixán Occidental— (NON).
Entra l'Aras nuna zona semidesértica y sigue escontra'l sureste, algamando aína la pequeña llocalidá azerbaixana de Ərəbyenigicə —onde recibe, pela esquierda y llegando dende Armenia, al ríu Arpa ()— y depués a la iranina Poldasht ), onde recibe al ríu Zangmar.
Depués llega a lo cabero del banzáu de Naxçıvan (antes conocíu como banzáu d'Araxes), con más de de llargor y un área de . El banzáu foi construyíu na dómina soviética (1964-1971), levántándose una presa de 40 m qu'alluga una casa de máquines con una potencia instalada de solu 44 MW. Na ribera esquierda del banzáu recibe al ríu que-y da nome, el ríu Naxçıvan (), en que la so confluencia ta la pequeña ciudá de Babək ( en 2010Les referencies a la población de les ciudaes y llocalidaes d'Azerbaixán son a la población envalorada nel añu 2010, sacantes indicación espresa.), la capital del homónimu raión. Casi al llau de Babək ta Naxçıvan (), la capital de la república homónima, una histórica capital del Kanatu de Naxçıvan (1747-1828) de qu'agora se convirtió na ciudá más poblada d'esta zona greba.
Dexada tras la presa'l ríu sigue escontra'l sureste y vuelve entrar n'otra zona montascosa, escurriendo por un valle más zarráu y tropezosu, con munches árees protexíes, nel que na so meyora va dir acompañáu a entrambos llaos de la frontera per víes rodaes y pol ferrocarril na marxe esquierda, parte de la llinia inaugurada en 1908, Erevan-Julfa que conectaba con Irán y qu'agora nun ta en serviciu.