José Efraín Ríos Montt foi un políticu y xeneral retiráu guatemalianu qu'encabezó la dictadura esistente nesi país ente 1982 y 1983 como presidente de facto, posición a la que llegó al traviés d'un golpe d'Estáu; ye consideráu unu de los representantes más duros de los gobiernos militares de Centroamérica y taba siendo xulgáu en Guatemala por xenocidiu.
Foi direutor de la Escuela Politéunica, yera xeneral cuando presentó la so candidatura nes eleiciones presidenciales de 1974 y foi derrotáu, tamién fundó'l partíu Frente Republicanu Guatemalianu (FRG) que nel 2000 llevó a la Presidencia a Alfonso Portillo. Foi candidatu a la Presidencia de Guatemala pol FRG nes eleiciones xenerales 2003, habiendo quedáu en tercer llugar. El 10 de mayu de 2013 foi condergáu a 80 años per xenocidiu y crímenes contra la humanidá, pero esta sentencia foi anulada'l 20 de mayu de 2013 pola Corte de Constitucionalidá de Guatemala, por cuenta de que la xueza Jazmín Barrio presidenta del Tribunal Primeru de Mayor Riesgu A, nun acató los fallos emitíos por dicha corte, siendo una autoridá xurídica de mayor xerarquía por tal razón cometió desobediencia y desacatamientu.
Biografía
Nació n'Huehuetenango, Guatemala, el 16 de xunu de 1926, nel senu d'una familia católica. Casóse con María Teresa Sosa Ávila, con quien procreó trés fíos: Homero, Enrique y Zury. En 1978 arrenunció al catolicismu y convirtióse nun ministru ordenáu na Ilesia Pentecostal de la Pallabra.
En 2004, la so fía Zury casó na Antigua Guatemala col abogáu y congresista d'Estaos Xuníos Jerry Weller, orixinariu d'Illinois (Estaos Xuníos). En 2006, nun hospital de la Ciudá de Guatemala nació la so primer nieta, Marizú Catherine Weller Ríos.
El 10 de mayu de 2013 foi condergáu por un tribunal de Guatemala a 50 años de prisión por delitos de xenocidiu y 30 años per delitu de lesa humanidá perpetaos contra la población ixil. (80 años) Coles mesmes, esta sentencia foi anulada pola Corte de Constitucionalidá.
Efraín Rioss Montt foi a los sos 91 años el ex-presidente más llonxevu na historia de Guatemala.
Carrera militar thumb|right|200px|Ríos Montt en 1960. Criáu nuna redolada rural, en 1943, con 17 años, ingresó al exércitu como policía militar nel cuartel xeneral del exércitu nel Fuerte de San Rafael de Matamoros y en 1946 ingresó como cadete na Escuela Politéunica, academia militar que taba na Avenida de la Reforma, zona 9. En 1950 llogró los galones castrense y académicu d'oficial d'Infantería y maestru de Caminos. Darréu siguió cursos d'especialización en Fort Gulick, na Zona de la Canal de Panamá so soberanía d'Estaos Xuníos, un centru d'instrucción bien frecuentáu pola oficialidá centroamericana y que depués se convertiría na Escuela de les Amériques. D'ellí d'equí p'arriba desenvolvió una rápida carrera militar que remata al ser nomáu direutor de l'Academia Militar del país.
En xineru de 1973 algamó'l grau de xeneral de brigada y foi-y conferida la xefatura del Estáu Mayor Xeneral del Exércitu guatemalianu n'abril d'esi añu.
Masacre de Sansirisay
En mayu de 1973, mientres el gobiernu del xeneral Carlos Arana Osorio, el caserío Sansirisay na aldega Palu Verde de Jalapa tenía 45 425 habitantes, de los cualos 18 433 yeren indíxenes poqomam. La primer noticia de la masacre dio'l 28 de mayu de 1973, nel diariu El Imparcial, indicando que la paz reinaba na zona estremera ente Jalapa y El Progresu, tres los disturbios de 24 hores que dexaron 17 muertos y 5 mancaos. Los disturbios surdieron por un pleitu de tierres aniciáu en 1771, y diéronse ente llabradores d'El Progresu y de Jalapa, y policías militares ambulantesLa Policía Militar Ambulante (PMA) yera un cuerpu dientro del Exércitu con funciones d'investigación, captura y conseñamientu a los tribunales. Foi instaurada en 1962, y sirvía como unidá de control internu, pa conocer y resolver los casos disciplinarios en que s'atopaben arreyaos militares d'alta. En 1997, arriendes de los compromisos de los alcuerdos de paz, dexó d'esistir. que quixeron imponer orde.
L'exércitu informó que los policías militares ambulantes fueron atacaos polos llabradores, lo que dexó seis policías y once llabradores muertos. Ríos Montt, como xefe del Estáu Mayor del Exércitu, sobrevoló la zona del disturbiu y pudo comprobar que los ánimos habíense calmu y que se taba yá na xera d'identificar los muertos.
Sectores que resabien de la versión oficial, acusaron al xeneral Ríos Montt d'ordenar la masacre del llugar, pero esto nunca pudo confirmase por non haber otres fontes d'información disponibles, pos en 1973 inda nun s'investigaben les violaciones de derechos humanos en Guatemala.
Candidatura presidencial
Al poco tiempu de consiguir la máxima promoción militar, qu'empericotiaba la so carrera, Ríos Montt optó por arrenunciar a les sos posiciones de mandu na milicia pa presentase a les eleiciones presidenciales del 3 de marzu de 1974, de les qu'había de salir el socesor del xeneral Carlos Manuel Arana Osorio.
Dende 1960 prohibióse la esistencia del Partíu Comunista y empecipióse cola persecución de los líderes marxistes y d'esquierda democrática. Cerróse la política eleutoral a tolos grupos que s'identificaren cola esquierda. Ello motivó'l surdimientu de la guerrilla, porque los insurxentes decidieron asaltar el poder pola fuercia, ante la negativa de participación política que'l país dába-yos. Líderes d'esquierda democrática, ente ellos Alberto Fuentes Mohr, Manuel Colom Argueta, Vinicio Cerezo, decidieron en 1973, que si nun teníen ellos opciones reales d'aportar al poder nes urnes, pos nun-yos reconoceríen la victoria, podríen propone-y la candidatura presidencial al miembru del Exércitu más progresista, per mediu del partíu Democracia Cristiana Guatemaliana. Y asina surdió la candidatura y trunfu eleutoral del binomiu Efraín Ríos Montt y Alberto Fuentes Mohr: ganaron les eleiciones, pero tampoco se-yos reconoció la victoria. Darréu (y so acusaciones de fraude) llograría la victoria'l xeneral Kjell Eugenio Laugerud García. Reincorporáu al exércitu, Ríos Montt foi nomáu embaxador ante España ente 1974 y 1977. La violencia amontóse y fueron asesinaos Colom Argueta y Fuentes Mohr.
Golpe d'Estáu del 23 de marzu de 1982
El 23 de marzu de 1982, Fernando Romeo Lucas-García foi depuestu por un golpe d'estáu lideráu por oficiales medios del Exércitu de Guatemala. Nes primeres comunicaciones, indicóse que'l golpe d'Estáu militar foi dirixíu por un grupu d'oficiales nuevos» del Exércitu de Guatemala, que'l so oxetivu sería «acabar cola corrupción». Los sulevaos tomaron el control de la Ciudá de Guatemala y llograron que'l xeneral Fernando Romeo Lucas-García rindir a los militares qu'hores antes arrodiaren el Palaciu Nacional.
Seis guarniciones militares, cinco d'elles de la capital guatemaliana, sofitaes pola fuercia aérea, tuvieron nel orixe de la sulevación, una de que les sos cabeces visibles ye'l xeneral d'aviación Hernán Ovidio Morales. Les guarniciones sulevaes pidieron a la policía qu'apurriera les sos armes y que se xuniera a ellos. Nun se producieron enfrentamientos armaos na capital, anque nel interior del país sí hubo dellos choques de menor importancia. L'Aeropuertu Internacional La Aurora permaneció cerráu mientres delles hores, y numberosos vuelos internacionales fueron cancelaos o reteníos; efeutivos de la fuercia aérea controlaben la terminal, y aviones y helicópteros de combate sobrevolabann la capital nuna exhibición de fuercia de los militares sulevaos. Los sulevaos ocuparon tamién l'edificiu del Congresu, qu'eslleió darréu la so sesión; la empresa nacional de comunicaciones, Guatel, y tolos edificios oficiales importantes de la capital guatemaliana. Dos helicópteros fueron aparcaos na plaza principal de la capital, xunto al palaciu de gobiernu, pa sacar d'él al presidente y a los sos acompañantes. El secretariu personal del xeneral Romeo Lucas, Jorge García Granados, secretariu xeneral del Partíu Revolucionariu, oficial, entró esposado nel palaciu de gobiernu.
En rindiéndose, Fernando Romeo Lucas-García foi conducíu so escolta militar al aeropuertu, pa ser espulsáu del país; apenes media hora antes terminárase'l plazu dau polos sulevaos por que'l presidente Lucas apurriérase pacíficamente, y les tropes tomaren posiciones pa un posible asaltu al palaciu, asitiáu nel centru de la ciudá. Mentanto, les cais de Ciudá de Guatemala tuvieron tomaes por carros blindaos, vehículos con ametralladores y un gran esplegue de soldaos n'uniforme de campaña. Les cais de Guatemala quedaron ayeri ermu, y tanto tiendes como establecimientos cerraron les sos puertes. Na capital reinaba una gran tensión, depués de que les canales de televisión privada de Guatemala atayaron la so programación regular cuando recibieron «el conseyu» per parte de los militares rebalbos de xunise a la cadena nacional. Al traviés de la cadena de radio y televisión estatal pidióse constantemente a los guatemalianos que permanecieren seles, dientro de les sos cases y qu'obedecieren namái les órdenes que emanasen de la Xunta representativa de Gobiernu.
El ganador de les eleiciones que s'efeutuaren solamente unes selmanes antes, el candidatu oficialista y ex-ministru de la Defensa, xeneral Aníbal Guevara, taba de vacaciones en Miami'l día del golpe d'Estáu. La oposición centroderechista, a la que se xunió un partíu d'ultraderecha, denunció un fraude nos comicios. El presidente electu tenía de tomar posesión nos primeros díes del próximu mes de xunetu, en que'l xeneral Romeo Lucas abandonaría los poder. Tres la salida de Fernando Romeo Lucas-García, los xefes de los sulevaos pidieron la comparecencia nel palaciu del xeneral Ríos Montt y del candidatu a la vicepresidencia pol partíu fascista Movimientu de Lliberación Nacional nes pasaes eleiciones, Lionel Sisniega Otero.El candidatu presidencial del MLN yera Mario «el Micu» Sanvodal Alarcón, quien yera l'home fuerte del partíu y de los gobiernos militares anteriores; sicasí, carecía de cáncer nel gargüelu y nun podía falar con claridá, polo que se llamó a Lionel Sisniega Otero nel so llugar.
Daquella, Ríos Montt yera dirixente de la ilesia evanxélica «El Verbu»; nun s'atopaba d'alta, pero gociaba de prestíu ente los oficiales mediu que lu recordaben na so etapa como direutor de la Escuela Politéunica, considerándolo honestu y non comprometíu coles situaciones que se deseyaba correxir. Anque nun participó na planificación del golpe d'Estáu que se diera nin se-y consultara si aceptaría asumir el gobiernu, llamar porque envaloraron que yera la persona fayadiza pa sacar al país de la encruciada en que s'atopaba y combatir la corrupción. Los golpistes desconocíen, aparentemente, la so nueva filiación relixosa y la so entrega a dicha actividá.
Una vegada montada la xunta de gobiernu, conformáu pel xeneral Ríos Montt, el coronel Horacio Maldonado Shaad y el coronel Francisco Luis Gordillo,Gordillo depués partipó en política col so propiu partíu políticu, el Movimientu Emerxente de Concordia (MEC) y foi parte de la Comisión Nacional de Reconciliación en 1990. esta anunció que convocaría nueves eleiciones, pero nun precisó la fecha. La Xunta, anunció, va ellaborar un plan de trabayu que va ser presentáu al pueblu lo antes posible». La Xunta de Gobiernu eslleió'l Congresu y abolió la Constitución tres el trunfu del golpe. Nun llamamientu espublizáu al traviés de la radio y la televisión, los golpistes pidieron «comprensión internacional», y afirmaron que los militares que gobernaben a Guatemala hasta'l 23 de marzu de 1982 favorecieren una imaxe del país nel estranxeru que nun correspondía a les verdaderes carauterístiques del pueblu. Aseguraron tamién que yeren democráticos y que respetaben «los derechos humanos de tolos guatemalianos».
Dempués del golpe d'estáu, la casa d'habitación del ex-ministru de Gobernación, Donaldo Álvarez Ruiz, foi escalada por una alteria enardecida.
Xefe d'Estáu de Guatemala