José María Teclo Morelos y Pavón ―llamáu Siervu de la Nación― foi un sacerdote, militar insurxente y patriota mexicanu, qu'entamó y foi l'artífiz de la segunda etapa (1811-1815) de la Guerra d'Independencia Mexicana.
Nació na antigua villa mexicana de Valladolid (güei llamada Morelia nel so honor) y estudió mientres los primeros años de la so vida col so güelu paternu. Estudió la carrera de sacerdote nel Colexu de San Nicolás y en 1789 entró al seminariu de Valladolid, onde se graduó en 1795. En 1799 foi nomáu cura de Carácuaro, onde permaneció hasta 1810.
Foi comisionado por Miguel Hidalgo, el 20 d'ochobre de 1810 en Charo (Michoacán), como xefe insurxente nel sur de Méxicu, encargáu de tomar ranchos y ciudaes importantes, según la comunicación colos puertos d'Asia, principalmente con Manila, Filipines, qu'esi entós, yera parte de la Nueva España. La so principal encomienda foi ocupar el puertu d'Acapulco, consideráu estratéxicu pa la comunicación de la Nueva España.Naquellos tiempos, el puertu d'Acapulco yera'l principal receptor de la Nao de China, con dellos artículos comerciales provenientes de Filipines.
Dende 1811 y hasta l'entamu del so cayente militar en 1814, Morelos, ayudáu por munchos llugartenientes, llogró conquistar la mayor parte del sur del país y una parte del centru, na rexón del actual estáu de Morelos, onde se desenvolvió, ente'l 9 de febreru y el 2 de mayu de 1812, la so aición militar más famosa, el Sitiu de Cuautla, na ciudá homónima, que lo convirtió nel principal enemigu del exércitu realista.
Tamién entamó'l Congresu de Anáhuac, el primer cuerpu llexislativu de la historia mexicana, que les sos sesiones tuvieron llugar en Chilpancingo (actual Estáu de Guerrero) mientres setiembre y payares de 1813. Ellí Morelos presentó los Sentimientos de la Nación. El Congresu aprobó'l 22 d'ochobre de 1814, n'Apatzingán, la primer constitución de Méxicu, anque Morelos dempués declaró que «ye mala por impracticable».Xuiciu de la Inquisición a Morelos, payares de 1815.
Tres delles derrotes, foi prindáu'l 5 de payares de 1815 en Temalaca,Dellos autores consideren que la pallabra correuta ye «Tezmalaca», y otros «Tesmalaca». pol coronel Manuel de la Concha, xulgáu pola Inquisición y finalmente fusiláu en San Cristóbal Ecatepec, el 22 d'avientu de 1815.
Primeros años y estudios left|thumb|200px|Casa que Morelos habitó en Valladolid. right|thumb|200px|Grabáu de la casa de Morelos, güei convertida en muséu.
En 1759, Carlos III foi proclamáu Rei d'España, y a partir d'entós implementó una serie de polítiques lliberales nes colonies y na metrópolis. Nueva España yera gobernada por Carlos Francisco de Croix, un militar d'ascendencia francesa. Entá permanecíen les diferencies de castes, los peninsulares ocupaben los altos puestos del exércitu, la relixón y la política; los criollos,Fíos d'españoles nacíos n'América puestos mínimos; y los mestizosFíos d'españoles y nativos llindar a siguir les órdenes de los españoles.Los mestizos en Mosaicu social de la Nueva España URL consultada'l 2007-10-02. Valladolid yera una de les ciudaes más desenvueltes del país, y taba considerada, según los lletraos d'aquella dómina, como'l "xardín de la Nueva España".Entós daquella, Valladolid yera la sede d'unu de los obispaos más poderosos del virreinatu y de la Intendencia de Michoacán. El comerciu yera l'actividá más desenvuelta polos habitantes, y nes faciendes de la Tierra Caliente michoacana producíen enforma añil gracies al impulsu que'l francés André de Saint-Julien dio a Michoacán. En 1764, les reformes alministratives desenvueltes pol gobiernu español dieron una nueva panorámica a la Nueva España. Créase la Ordenanza d'Intendentes, gobernantes rexonales de les provincies; estos funcionarios dependíen direutamente del rei, polo que'l virréi vio amenorgáu'l so poder. Tamién, por decretu real del 25 de febreru de 1767, los xesuites fueron espulsaos del Imperiu español. Acordies con dellos historiadores, la espulsión deber a que los xesuites conspiraben contra'l rei Carlos III. Según Lucas Alamán, la espulsión de los xesuites foi productu d'una combalechadura de xansenistes y llibrepensadores franceses, qu'amedranaron a Carlos III pol peligru d'una combalechadura.
200px|left|thumb|Sitiu exactu onde nació Morelos.
Ye nesi panorama, cuando'l 18 de febreru de 1760 José Manuel Morelos y Carbayos,Naz en 1742, siendo fíu de Diego Gerónimo Morelos y Nuñez de Sandoval y Luisa de Carbayos carpinteru natural de Zindurio, una pequeña llocalidá predominantemente indíxena, asitiada a una llegua de distancia al poniente de Valladolid, y Juana María Guadalupe Pérez-Pavón y Estrada (1745-1799),Fía del profesor José Antonio Pérez-Pavón y Juana María Guadalupe Estrada. tamién orixinaria de la población de San Xuan Bautista de Apaseo, coles mesmes cercana a Valladolid, xunir en matrimoniu.
Dizse que l'apellíu de la familia yera Sandoval, pero que nel sieglu XVII se deformó por cuenta de que vendía mores, y la xente llamar «Moreros», pero col tiempu pasó a ser «Morelos».
Recién investigaciones demuestren que la mentada familia baxaba del apellíu Sandoval pol matrimoniu de Diego Manuel de Morelos con Juana Núñez de Sandoval, fía de Nicolás Núñez de Sotomayor y Pérez de Garfias y María de Sandoval y Villalón. L'apellíu Morelos puede atopase nos archivos de la Real Chancillería de Valladolid nel sieglu XVI, sieglos antes de la nacencia de José María Morelos y Pavón.
La pareya tuvo a la so primoxénita, llamada María Guadalupe, en 1761. Depués vieno Juan de Dios Nicolás, en 1763, que morrió en 1828;Dellos historiadores discrepen nesti puntu. D'alcuerdu a Virginia Guedea, José María naz en 1765 y Nicolás en 177, polo que'l primoxénitu ye José María. Ernesto Lemoine afirma que Nicolás naz en 1763 y José María en 1765. María Josefa Eulalia en 1770, María Antonia en 1774, José Antonio en 1778, Antonio Venancio en 1779 y la so hermana menor, Juana María Vicenta, nació en 1784 y morrió en 1790.
El llunes 30 de setiembre de 1765, la señora Juana María de Morelos asistió en Valladolid a la misa dominical del día de San Jerónimo y, al salir, sintió los dolores de partu na cai. Solicitó auxiliu a les monxes del conventu de San Agustín, onde nació José María, nel pórticu del conventu. El 4 d'ochobre d'esi añu foi bautizáu na catedral de Valladolid, col nome de José María Teclo Morelos Pavón y Pérez.
Los estudios históricos realizaos en redol a la figura de los primeros años de Morelos difieren en cuanto al añu de nacencia de la hermana menor, María Antonia, pero toos concuerden en que naz siquier diez años dempués que José María. Tamién s'afirma de la esistencia d'una neña nacida dempués de que'l padre retirárase, y que la so fe de bautismu establez que nació'l 28 d'avientu de 1784 y morrió na infancia.
Morelos cursó los estudios na escuela del so güelu, el maestru José Antonio Pavón. El padre de Morelos, don Manuel, yera carpinteru, y tres un discutiniu cola so madre, colar de la casa familiar, y llevó consigo al so fíu Nicolás, polo que la familia pasó una severa crisis económica. José María entró a trabayar na facienda Tahuejo del so tíu paternu, Felipe Morelos Ortuño, allugada nel actual Conceyu de Parácuaro, Michoacán, rexón de Apatzingán, a los catorce años.Esti fechu asocedió escontra 1779.
Nicolás siguió al so padre, quien tornó a la casa paterna a principios de 1784, y el fíu adoptó l'oficiu de carpinteru, qu'exerció en San Luis Potosí hasta la so muerte, alredor de 1828.
José María trabayó como atajador, dempués como arrieru y vaqueru. Instruyir en agricultura y ganadería. Morelos fíxose una firida na ñariz escorriendo un toru, que la so repulgu quedaría-y grabada'l restu de la so vida. Dientro de los sos llabores d'arrieru, Morelos viaxó n'ocho causes a la Ciudá de Méxicu mientres los once años que duró nel campu.
Nesos años, Morelos dedicar a estudiar gramática, un gustu heredáu de la so madre. Mientres esi tiempu, asistía a fiestes y viaxaba comúnmente a Valladolid, cuando'l so madre precisar. En 1789, y tres diez años de llabores nel campu, Morelos tornó a Valladolid, pos el so padre morriera y los sos hermanos habíense casáu, de la que la so madre vivía sola, razón pola que volvió a la so ciudá natal. Nel so natal Morelia, entámase cada añu, na conmemoración de la so natalicio un desfile cívicu militar, nel cual participen un numberosu contingente, que conclúi coles fiestes patries.
Independencia de Méxicu thumb|Plan del Gobiernu Americanu de José María Morelos y Pavón (1810) El 17 de marzu de 1808, asocedió un llevantamientu popular ante'l Palaciu Real d'Aranjuez, qu'esixía la destitución de Manuel Godoy, favoritu del rei Carlos IV d'España, pos yá s'atopaben tropes franceses nes ciudaes de Burgos, Salamanca, Pamplona, San Sebastián, Barcelona y Figueres. Dempués de la destrucción del Palaciu y la captura de Godoy pol pueblu, intervieno'l príncipe d'Asturies, Fernando de Borbón, quien evitó'l linchamiento de Godoy. Dicíase que, ante la inminente conquista d'España per parte de les tropes franceses, la familia real fuxera a Aranjuez pa embarcase a dalgún de los dominios d'América. Al mediudía, el rei Carlos IV abdicó en favor del so fíu, Fernando VII. El 24 de marzu, Fernando VII volvió a Madrid, pero un día antes el xeneral Joaquín Murat conquistara la ciudá. En Bayonne, Napoleón obligó al rei a abdicar en favor del so hermanu Xosé Bonaparte. El 2 de mayu empezó la Guerra de la Independencia Española.
Mentanto, en Nueva España, Morelos recibía pidíos del obispáu pa contribuyir a la causa española. N'abril, llega la noticia de que Buenos Aires ganó a los británicos, y un requerimientu p'ayudar a España. Morelos unvió 20 pesos por él y 10 pol so vicariu, axuntando coles mesmes una carta na qu'afirmaba: "toi prontísimo a ufiertar la vida pola católica relixón y pola llibertá del nuesu soberanu". Un añu dempués, Morelos coopera nuevamente. En 1810 afirmóse que los franceses taben dispuestos a invadir la Nueva España, polo que tolos clérigos vense obligaos a collaborar de nuevu coles coleutes de fondos pal Exércitu Español. L'obispu de Michoacán, Manuel Abad y Queipo, reemplazu de San Miguel que finara en 1805, escribe lo siguiente a Morelos:
Na capital de la Nueva España, estos sucesos conocer pola Gaceta de Méxicu del 9 de xunu, ante la consternación de la Ilesia, l'Audiencia y el Conceyu. En principiu, el virréi José de Iturrigaray negar a reconocer a Fernando VII como Rei d'España y de les Indies, hasta que, por presiones del conceyu, Fernando VII ye proclamáu rei'l 13 d'agostu, xustamente nel 287° aniversariu de que Hernán Cortés tomara Tenochtitlan, en 1521. Pero los rumores alrodiu de que Iturrigaray pretendía desconocer al gobiernu español y constituyise en monarca del virreinatu crecíen, y fixéronse más grandes cuando'l virréi negar a reconocer a la Xunta d'Uviéu, pero tamién lu fixo cola Xunta de Sevilla. El 15 de setiembre, un grupu d'españoles fanegueros, encabezaos pol hacendado vizcaín Gabriel de Yermo (Sodupe, Vizcaya 1757-1813, Méxicu), tomó presu al virréi y a miembros del Conceyu, como a Francisco Primu de verdá y Ramos, quien foi asesináu'l 4 d'ochobre na Cárcel del Arzobispáu, y que ye consideráu como'l primer mártir de la Independencia. Nel llugar de Iturrigaray, foi nomáu'l mariscal de campu Pedro de Garibay, un octogenario.