José Luis Pablo Bustamante y Rivero abogáu, xurista, políticu, diplomáticu y escritor peruanu. Foi Presidente Constitucional de la República de Perú de 1945 a 1948, y presidente de la Corte Internacional de Xusticia ente 1967 y 1969.
Home de formación xurídica y reconocida probidad, llegó al poder representando una alianza de partíos, el Frente Democráticu Nacional (FDN), de la que formaba parte'l partíu aprista. Gobernó al Perú con un apegu a les lleis inusual na historia peruana. El so gobiernu foi d'amplies llibertaes públiques, pero sufrió la oposición del aprismo, que lo criticaba pol so pusilanimidad p'aplicar les reformes que se riquir y de la derecha reaccionaria. Fechu notable de la so xestión foi estender la soberanía peruana nuna estensión de doscientes milles marines, en 1947. El 29 d'ochobre de 1948, foi derrocáu por un golpe d'estáu encabezáu pol xeneral Manuel A. Odría, siendo exiliáu del país.
Tornó al Perú en 1956, cuando remataba'l Ochenio de Odría, tornando postular a les eleiciones d'esi mesmu añu. En reconocencia a la so trayeutoria, ente 1967 y 1969 exerció la Presidencia de la Corte Internacional de Xusticia de L'Haya, de la que formaba parte dende 1961 en representación de Perú. Ente 1980 y 1989 exerció como Senador Vitaliciu de la República. Home d'amplia cultura humanística, destacó tamién poles sos numberoses obres ensayísticas, escrites nuna prosa castiza y pulcra.
Nacencia y mocedá Descendiente d'una destacada familia arequipeña, los sos padres fueron Manuel José Bustamante y Barreda (abogáu, diplomáticu y fiscal de la Corte Suprema d'Arequipa) y María Victoria Andrea de Rivero y Romero. Nieto de Pedro José Bustamante y Alvizuri, diplomáticu, maxistráu y políticu peruanu, que foi presidente de la Cámara de Diputaos de 1858 a 1859. Al traviés del so padre yera primu llonxanu del ex-presidente Eduardo López de Romaña y tíu llonxanu del tamién ex-presidente Óscar R. Benavides y del escritor Mario Vargas Llosa.
Nació nel inmueble que forma la esquina de les cais Xerusalén y San José en Arequipa y foi bautizáu a otru día según la partida inscrita na páxina 383 de Llibru de Bautismos Nᵘ121 de la Parroquia del Sagrariu de dicha ciudá.
Educar en Arequipa nel Colegio San José de los padres xesuites, d'onde egresó en 1910. Cursó estudios cimeros na Universidá Nacional San Antonio Abá del Cusco, onde se graduó de doctor en Lletres en 1918 cola so tesis: «Reorganización de les universidaes»; y na Universidá Nacional de San Agustín d'Arequipa, onde se graduó de bachiller y doctor en Derechu, coles tesis: «Xusticia militar» y «Organización y procedimientos de la xusticia militar nel Perú; comentariu de los llibros I, III y IV del Códigu de Xusticia Militar de 1898», respeutivamente. Recibir d'abogáu. Años dempués graduóse de doctor en Ciencies Polítiques y Económiques, col so estudiu sobre «L'arbitraxe peruanu-chilenu ante'l Derechu Internacional» (1929).
Nos sos años d'universitariu compunxo poesía; los sos versos yeren contemplativos y cinxíos a les formes convencionales. Nun concursu promovíu pol diariu L'Heraldu mereció una reconocencia pol so poema a la Ciudá que foi», dedicada a l'antigua Arequipa (1918). Les sos poesíes sentimental y finu, como «Serenata d'Antaño», «Cantares», «La Chacra», y otres, caltener na coleición folklórica d'Arequipa.
Pero sería nel campu del derechu onde más destacaría. El so talentu xurídico foi reconocíu rápido, mereciendo en 1919 el primer premiu nel concursu convocáu pol Colexu d'Abogaos d'Arequipa, pol so Proyeutu de Llei de Xulgaos de Paz». Dichu trabayu foi publicáu na revista El Derechu d'Arequipa (Nᵘ55, mayu de 1920).
Simultáneamente exerció la docencia: foi profesor de Gramática y Lliteratura Castellana nel colexu amiesto al Seminariu de San Jerónimo; y catedráticu de Filosofía Moderna, Xeografía Social y Historia d'América de la Facultá de Lletres de la Universidá de San Agustín (1922-1928). Na Facultá de Derechu de la mesma foi titular de la cátedra de Derechu Procesal (1927-1928). Arrenunció ella cuando'l gobiernu d'Augusto B. Leguía intervieno contra l'autonomía universitaria. Más palantre, ente 1931 y 1934, rixó la cátedra de Derechu Civil de la mesma universidá.
El 16 d'avientu de 1923 casóse con María Jesús Rivera, con quien tuvo los sos fíos Beatriz y José Luis.
Entamu na política La revolución d'Arequipa empecipiada'l 22 d'agostu de 1930 pol comandante Luis Miguel Sánchez Cerro contra la dictadura leguiísta, foi l'empiezu de la incorporación de Bustamante a la vida política peruana. Él foi quién escribió la carta (llamada dempués Manifiestu d'Arequipa) onde Sánchez Cerro esixía al presidente Leguía el so arrenunciu, xustificando asina'l pronunciamientu:
Esi mesmu día constituyóse la Xunta Revolucionaria d'Arequipa, de la que Bustamante foi secretariu d'asuntos políticos. Depués pasó a integrar la Xunta de Gobiernu presidida por Sánchez Cerro, en calidá de ministru de Xusticia, Cultu ya Instrucción, cargu qu'exerció de 24 de payares de 1930 a 31 de xineru de 1931, formando parte del últimu gabinete cívicu-militar del gobiernu sanchecerrista.
Foi acreitáu como ministru plenipotenciario en Bolivia (1934-38) y depués n'Uruguái (1939-42), tornando a Bolivia como embaxador (1942-45). Nel ínterin, foi acreitáu ante'l Segundu Congresu Suramericanu de Derechu Internacional Priváu de Montevidéu (1939-40).
Eleiciones xenerales de 1945
En 1945, rematando yá'l primer gobiernu de Manuel Prado y Ugarteche, convocáronse les eleiciones xenerales. El gobiernu de Prado, magar reclamase democráticu, caltenía na proscripción al partíu más popular de Perú, l'aprista, que'l so líder yera Víctor Raúl Haya de la Torre. Nun esistíen otres fuercies polítiques capaces por sigo soles d'aspirar seriamente al gobiernu, lo qu'obligaba a la conformanza d'aliances eleutorales. Foi según constituyóse'l Frente Democráticu Nacional (FDN), conformáu poles más desemeyaes partíos y movimientos, pero siendo'l más importante'l partíu aprista, que pa refugar la prohibición constitucional pola so calidá de partíu internacional”, adoptó'l nome de “Partíu del Pueblu”.
A fines de 1944 retornó al Perú'l mariscal Óscar R. Benavides, presumiblemente pa postular a la presidencia, pero al nun atopar sofitu del gobiernu, averar al FDN, que'l so nucleu constituyir los apristas, como yá se dixo. Benavides y Haya de la Torre coordinaron llanzar una candidatura común pal FDN, de calter reconciliatorio. Dambos complementábense: Haya disponía del partíu más poderosu; Benavides gociaba de prestíu ente los más importantes sectores económicos y de reconocíu y grande ascendiente nel exércitu. L'escoyíu pa ser candidatu foi Bustamante y Rivero, entós embaxador en Bolivia, quien al traviés del célebre "Memorandum de La Paz" punxo una serie de condiciones p'aceptar, enfatizando nos sos puntos básicos dar prioridá a oxetivos moralizadores y la eliminación de los odios políticos. El FDN aceptó les sos condiciones y proclamó la so candidatura'l 19 de marzu de 1945.
El FDN ganó les eleiciones realizaes el 10 de xunu de 1945, con amplia ventaya —305.590 votos (66,97%) contra 150.720 (33,03%) del so competidor, el xeneral Eloy Ureta, sofitáu per Prado—. Tamién llogró mayoría nel Parllamentu, de la que los representantes apristas formaben un nucleu importante.
A principios de xunetu de 1945 finó en Lima'l mariscal Benavides, l'artífiz del pactu ente l'aprismo y Bustamante, que nun duraría enforma.
Presidente de Perú
miniaturadeimagen|José Luis Bustamante y Rivero na so mocedá. Bustamante y Rivero juramentó la presidencia del país el 28 de xunetu de 1945. El so primer vicepresidente yera'l poeta José Gálvez Barrenechea. El so primer gabinete ministerial presidir el arequipeño Rafael Belaunde Díez Canseco.
Bustamante deseyaba que imperara nel Perú una democracia auténtica, con reformes sociales que llegaren a tolos sos habitantes. Pero dende'l primer momentu tuvo qu'enfrentar problemes económicos y sociales, de resultes de la segunda guerra mundial que per esos díes yá remataba. Arralecíen los productos alimenticios; había dificultaes pal desenvolvimientu de les industries nacionales; arralecía la moneda estranxera, ente otres situaciones qu'acentuaron la crisis económica que yá se perfilaba dende'l final del primer gobiernu de Prado, trayendo como inevitable secuela'l malestar social.
Crisis política Nel aspeutu políticu, tardó n'asoceder la rotura del Frente Democráticu Nacional, pasando unu de los sos más importantes integrantes, el Partíu Aprista, a faer una desaforada oposición al gobiernu dende'l Parllamentu, al ver que'l presidente negar a sometese a la so voluntá. Tamién sufrió la oposición de la oligarquía tradicional, que miraba con malos güeyos los planes renovadores de Bustamante, según a delles de les sos polítiques económiques, como'l control de cambéus, qu'afectaba direutamente a los bolsos de los esportadores.
El malestar político llegó al so puntu culminante col asesinatu de Francisco Graña Garland, un importante empresariu que yera presidente del direutoriu del diariu La Prensa (7 de xineru de 1947). Como dichu diariu realizaba entós una persistente campaña antiaprista, acusar del crime a los apristas.Chirinos Soto 1985, tomu 2, p. 142-143. El sector antiaprista, encabezáu por Pedro G. Beltrán, acometió entós contra'l aprismo, comparando l'homicidiu col d'Antonio Miró Quesada de la Guerra, el direutor de El Comercio, que fuera victimado por Carlos Steer Lafont, un mozu aprista, en 1935.
El crime Graña” significó l'empiezu de la rotura ente Bustamante y el APRA. El gabinete ministerial que presidía'l doctor Julio Ernesto Portugal arrenunció y conformóse otru, presidíu pol contralmirante José R. Alzamora.
La crisis política llegó a un momentu crucial al producise una inusitada fuelga parllamentaria, manipulada por un grupu de senadores denominaos "independientes" (antiapristas), quien se negaron a allegar al Senáu'l 28 de xunetu de 1947 pa instalar el Congresu d'esi añu. La Constitución establecía que dambes cámares del Congresu, la de senadores y la de diputaos, teníen de funcionar simultáneamente; de lo contrario, producíase'l receso parllamentariu. Bustamante gobernó entós ensin Parllamentu, pos nun podía faer otra cosa, y el APRA acusar d'haber maquinado too ello pa inmovilizar a la oposición.
A fines d'ochobre de 1947 conformóse otru gabinete, predominantemente militar, presidíu pol contralmirante Roque A. Saldías, ya integráu pol xeneral Manuel A. Odría como ministru de Gobiernu y Policía. Esti gabinete tuvo que faer frente a la difícil situación creada pola exacerbada oposición aprista y la reaición antiaprista. Saldías propunxo poner fuera de la llei al aprismo, lo que foi refugáu por Bustamante; en respuesta, Saldías y el so gabinete arrenunciaron en xunu de 1948. Asocedió-y el gabinete presidíu por Armando Revoredo Iglesias, que foi'l postreru del gobiernu.
El 7 de xunetu de 1948 españó la rebelión antiaprista del comandante Alfonso Llosa G. P., en Juliaca, que fracasó, pero foi un signu del malestar de los altos mandos militares quien consideraben débil l'actuación del presidente frente a los apristas, quien llegaron a cometer aiciones terroristes en diversos llugares del país.
Con cuenta de dar solución al problema plantegáu nel Congresu pol receso o'l ausentismo de los parllamentarios, Bustamante propunxo, en xunetu de 1948, la convocatoria a un Congresu Constituyente integráu polos congresistes electos en 1945 y un númberu adicional escoyíu por llista incompleta y en distritu eleutoral únicu. Esti proyeutu nun se concretó, pos pocu dempués producióse'l golpe d'estáu de Odría.
Sicasí l'aguda crisis política, el gobiernu de Bustamante carauterizar pol so enclín a afitar la democracia política y por un ampliu gocie de les llibertaes públiques. Fueron en realidad “tres años de llucha pola democracia nel Perú” como se titula una de les sos obres escrites.
Crisis económica-social