La Guerra Civil Centroamericana, foi una conflagración militar que s'empecipió n'ochobre de 1826, cuando'l presidente de la República Federal de Centro América, Manuel José Arce eslleió'l Congresu y el Senáu de Centroamérica asesoráu polos líderes del Clan Aycinena ya intentó establecer un sistema unitariu aliándose colos conservadores guatemalianos. Ante esta situación, quedar ensin el sofitu del so partíu, el lliberal. D'esta guerra civil na rexón remaneció la figura dominante del xeneral lliberal honduranu Francisco Morazán.
Golpe d'estáu n'Hondures de 1827
Dionisio de Herrera foi nomáu Xefe d'Estáu d'Hondures na Asamblea Constituyente del 16 de setiembre de 1824, según Constitución del Estáu d'Hondures de 1825 el so mandatu concluiria el 16 de setiembre de 1827. Arce ordeno un golpe d'estáu en contra de Dionisio de Herrera perpetáu pol so exviceJefe d'estáu José Justo Milla.
El 4 d'abril de 1827 el Xeneral Milla preparar pal ataque a la ciudá, mientres el Xeneral Francisco Morazán dirixía les tropes de defensa de la ciudá sitiada. Milla ordenó la meyora y, ensin tregua, enfrentar a les tropes honduranes so un intensu fueu. La guerra terminó cola victoria de Milla, quien dio en amburar la capital. El presidente Dionisio Herrera foi fechu prisioneru'l 9 de mayu, capítuló el 10 de mayu de 1827, y foi unviáu a Guatemala. José Justo Milla tomó'l control de la xefatura; mientres el Xeneral Morazán llogra salir de la capital xunto a los oficiales Coronel Remigio Díaz y Coronel José Antonio Márquez, llegando a Tegucigalpa, allá refuérzase con 300 homes y les sos intenciones son tornar al Valle de Comayagua, pero al altor de la Villa de San Antonio, ye atacáu por una tropa d'avanzada al mandu del Coronel Hernández y el Capitán Rosa Medina; Morazán, toma posición defensiva na facienda “La Maradiaga” entrando en combate nuevamente'l 29 d'abril, El Coronel Hernández y les sos fuercies invasores son vencíes. Morazán vuelve a Tegucigalpa a reforzase más.
Francisco Morazán, con un salvoconducto llega hasta Choluteca, al sur d'Hondures, allá axúntase cola so familia n'Ojojona y ye fechu prisioneru pol Comandante d'Armes de Tegucigalpa saliendo so fianza unos 23 díes dempués y obligáu a retirase a El Salvador un 28 de xunetu de 1827, darréu treslládase a León, en Nicaragua el 15 de setiembre de 1827 onde'l so amigu'l Xeneral José Anacleto Ordóñez conocíu como "Cleto" Ordóñez, apúrre-y 135 homes, depués amiéstense-y soldaos salvadorianos al mandu del Coronel José Zepeda.
Batalla de la Trinidá
Nel mes d'ochobre de 1827, Morazán al mandu de les fuercies aliaes llogra introducise hasta Choluteca onde-y espera'l Coronel José Antonio Márquez con una división d'homes pa xunise a la "causa llibertadora", la primer llocalidá hondurana qu'apuerten ye San Antonio de Texiguat que tamién s'ufierta en sofitu con armes y homes.
El Xeneral José Justo Milla afayó la presencia del Xeneral Francisco Morazán nel sur d'Hondures, rápido treslladóse coles sos tropes a Tegucigalpa, onde estableció'l so cuartel xeneral de mandu; pela so parte, Morazán dirixir a la llocalidá de Sabanagrande pa preparar a un combate decisivu nel “Valle de la Trinidá”.
A les 9 de la mañana del 11 de payares de 1827, el primer movimientu de maniobres realizar el Coronel Ramón Pacheco, al mandu del so destacamentu asitiar pa defender l'Avenida que conduz de Ojojona escontra'l Valle de la Trinidá.
El Coronel Remigio Díaz, al mandu d'un destacamentu de 150 homes muévese siguiendo la vera d'una quebrada “Sicatacaro”, aldu noroeste, de Ojojona al Valle la Trinidá y ataca a la retaguardia enemiga.
El Xeneral Morazán xunto al Coronel Román Valladares al mandu d'otru destacamentu de la Fuercia Aliada arrodien el cuetu “Caranguije” y ataquen el lladral derechu de les Fuercies Federales.
El combate intensificar por espaciu de cinco hores, a les 15.00 hores (3:00 pm) les tropes federales de Milla fueron entartallaes polos homes al mandu del Xeneral Francisco Morazán. Vencíu'l Xeneral José Justo Milla y dalgunos de los sos oficiales que sobrevivieron fuxeron del campu de batalla, dexando documentos, bagules y otros pertrechos.
Pela so parte la fuercia reservista aliada al mandu del Coronel José María Gutíerrez Osejo y el Capitán Francisco Ferrera, nun-yos foi posible entrar n'aición.
Tres esta victoria, Morazán coló a Tegucigalpa a tomala'l 12 de payares y el 26 d'esi mesmu mes llega a la capital Comayagua onde fixo la so entrada trunfal y ocupó la xefatura del Estáu d'Hondures la cual presidía interinamente el señor Miguel Eusebio Bustamante. Morazan lluchó na Batalla de La Trinidá venciendo a Milla ya instalo un nuevu gobiernu.
Guerra civil de 1827 n'El Salvador
Dempués de la so victoria en 'La Trinidá', Morazán surdió como'l líder del movimientu lliberal y aportó a reconocíu poles sos habilidá militares en toa América Central. Por estes razones, Morazán recibió llamaos d'ayuda de los lliberales n'El Salvador. Al igual que n'Hondures, los salvadorianos oponer a los nuevos congresistes y otros funcionarios del gobiernu escoyíos pol decretu emitíu'l 10 d'ochobre de 1826.
Los salvadorianos esixeron la restitución de los antiguos líderes políticos, pero'l presidente Manuel Arce argumentó qu'esta midida yera necesaria pa restablecer l'orde constitucional.
En marzu de 1827 el gobiernu d'El Salvador respondió pola fuercia militar. Tropes salvadorianes colaron con camín de Guatemala col enfotu de tomase la capital de la República y baxar de la siella al presidente. Pero'l mesmu presidente Arce tomó'l mandu de les sos tropes federales y ganó a los salvadorianos na madrugada del 23 de marzu en Arrazola. La división salvadoriana esvalixóse y los xefes fuxeron. El campu quedó semáu de cadabres, prisioneros, armes, municiones y equipaxe.
Depués d'estos socesos, el presidente Arce ordenó a dos mil tropes federales al mandu del xeneral Manuel de Arzú pa ocupar El Salvador, eventu que marcó l'entamu de la guerra civil. Mentanto n'Hondures, Francisco Morazán aceptó'l desafíu propuestu polos salvadorianos; apurrió-y el mandu a Diego Vigil como nuevu xefe d'Estáu d'Hondures y foise a Texiguat, onde se preparar y entamó les sos tropes con mires a la campaña militar salvadoriana.
N'abril de 1828, Morazán dirixir a El Salvador con una fuercia de mil cuatrocientos homes. Esti grupu de militantes, conocíos como'l "Exércitu Proteutor de la Llei", componer de pequeños grupos d'honduranos, nicaraguanos y salvadorianos qu'apurrieron les sos propies ferramientes de guerra, otros col sofitu de los indios que sirvíen como infantería. Dellos voluntarios siguíen los sos convencimientos lliberales, otros trabayaben pa un líder políticu, otros a cencielles esperaben llograr daqué en torna polos sos esfuerciu dempués de terminada la guerra. Esta foi la combinación de fuercies que se xunieron a Morazán na so llucha contra les tropes federales.
Ente que l'exércitu salvadorianu enfrentar a les fuercies federales en San Salvador, Morazán asítiase na parte oriental del estáu. El 6 de xunetu, Morazán ganó a les tropes el coronel Vicente Domínguez na facienda El Gualcho. Nes sos memories, Morazán describe la batalla de la siguiente manera:
Morazán caltúvose engarrando alredor de San Miguel, ganando a cada pelotón unviáu pol xeneral Arzú dende San Salvador. Esto motivó a Arzú a dexar al coronel Montúfar al cargu de San Salvador y a ocupase personalmente de Morazán. Cuando'l caudiellu lliberal diose cuenta de los movimientos de Arzú salió camín d'Hondures a reclutar más tropes. El 20 de setiembre, el xeneral Arzú taba cerca del ríu Lempa con quinientos homes en busca de Morazán, cuando s'enteró de que les sos fuercies habíen capitulado en Mexicanos y San Salvador.
Mentanto, Morazán tornó a El Salvador con un exércitu respetable. El xeneral Arzú asonsañando enfermedá fuxó de regresu a Guatemala, dexando les sos tropes sol mandu del teniente coronel Antonio de Aycinena. El coronel y les sos tropes colaben con camín de territoriu honduranu, cuando fueron interceptaos polos homes de Morazán en San Antonio. El 9 d'ochobre Aycinena viose obligáu a rindise. Cola capitulación de San Antonio, El Salvador quedó finalmente llibre de tropes federales. El 23 d'ochobre, el xeneral Morazán fixo la so entrada trunfal na plaza de San Salvador. Unos díes más tarde, coló n'Ahuachapán, pa entamar l'exércitu con mires a retirar a los conservadores aristócrata y eclesiásticu del poder nel territoriu guatemalianu y enllantar un orde constitucional allegáu a la Federación Centroamericana que los lliberales naguaben.
El 20 d'ochobre de 1828, cuando la guerra civil taba nel so apoxéu, el gobiernu de Aycinena nomó Ministru de la Guerra, col grau de coronel, a Antonio José de Irisarri por que restableciera la disciplina nes files del exércitu guatemalianu. Ganáu l'exércitu guatemalianu poles fuercies invasores del xeneral honduranu Francisco Morazán, Irisarri foi fechu prisioneru y solo salvóse de morrer cuando un soldáu abogó pola so persona; foi unviáu a cuerpu hasta San Salvador arreyáu de brazos, onde permaneció presu per nueve meses.
Al enterase d'estos fechos, el gobernador conservador de Guatemala Mariano de Aycinena y Piñol, -líder de la élite conservadora conocida como Clan Aycinena- trató d'axustar con Morazán, pero como ésti taba decidíu a acabar cola hexemonía de los aristócrates y eclesiásticos guatemalianos, nun aceptó nengún tratu. Aycinena, al ver que nun consiguía una solución pacífica, escribió a los sos conciudadanos:
Batalles en Guatemala
miniaturadeimagen|left|190px|Mapa de Guatemala mientres la guerra civil de 1829. Reparar les fronteres non delimitidas con Méxicu en Yucatán y Chiapas. miniaturadeimagen|220px|Parque Central de la ciudá d'Antigua Guatemala mientres la guerra civil de 1829. Reparar que l'antiguu Palaciu de la Capitanía Xeneral taba destruyíu y que les sos columnes abellugárense nes construcciones provisionales que se reparen nel grabáu.
En Ahuachapán, Morazán fixo tolo posible pa entamar un exércitu numberosu. Solicitó al gobiernu d'El Salvador que-y apurriera 4000 homes, pero tuvo que conformase con 2000. Cuando taba en condiciones d'actuar a principios de 1829, unvió una división al mandu del coronel Juan Prem pa entrar en territoriu guatemalianu y tomar el control de Chiquimula. La orde foi llevada a cabu por Prem a pesar de la resistencia ufiertada pol enemigu. Poco dempués, Morazán movió una pequeña fuercia cerca de la Ciudá de Guatemala pa forzar al enemigu salir de les sos trincheres y causar la deserción de les sos tropes. Mentanto, el coronel Vicente Domínguez, que saliera de la ciudá de Guatemala con seiscientos soldaos d'infantería p'atacar a Prem, enterar de la pequeña fuercia que taba cerca de Guatemala; entós Domínguez camudó los sos planes y foise detrás d'esa pequeña tropa. Esta oportunidá foi aprovechada por Prem quien se treslladó de Zacapa y depués atacó a les fuercies de Domínguez, ganándolos el 15 de xineru de 1829. Depués d'esos fechos Morazán ordenólu a Prem que siguiera la so marcha colos mil cuatrocientos homes sol so mandu y ocupara el puestu de San José Pinula, cerca de la capital guatemaliana.